Để cụ thể hóa và triển khai thực hiện các chủ trương của Đảng vàNhà nước, ngày 31 tháng 1 năm 2005, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã rachỉ thị về việc tăng cường công tác giáo dục bảo
Trang 1vệ môi trường đang là vấn đề được quan tâm sâu sắc thể hiện qua nghị quyết số41/NQ-TW ngày 15 tháng 11 năm 2004 của Bộ Chính trị về “Bảo vệ môi trườngtrong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”; Quyết định số1363/QĐ-TTg ngày 17 tháng 10 năm 2001 của Thủ tướng Chính phủ về việcphê duyệt đề án: “Đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dụcquốc dân”; Để cụ thể hóa và triển khai thực hiện các chủ trương của Đảng vàNhà nước, ngày 31 tháng 1 năm 2005, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã rachỉ thị về việc tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trườngphổ thông nhằm trang bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về môi trường và bảo
vệ môi trường bằng hình thức phù hợp trong các môn học và thông qua các hoạtđộng ngoại khóa, xây dựng mô hình nhà trường xanh-sạch-đẹp
Tuy nhiên, công tác giáo dục bảo vệ môi trường trong thời gian qua chưalàm cho học sinh hiểu biết sâu sắc, đầy đủ về chủ trương, chính sách của Đảng
Trang 2trường để các em tự giác thực hiện Môn Địa lí trong nhà trường phổ thông làmôn học không những cung cấp cho học sinh những kiến thức về địa lí mà còn
có tác dụng to lớn về mặt giáo dục tư tưởng, tình cảm cho thế hệ trẻ Những kiếnthức này rất phong phú và đa dạng như những kiến thức về bản đồ, dân số, kinh
tế, và môi trường, Do đó, việc lồng ghép giáo dục bảo vệ môi trường qua mônđịa lí là rất cần thiết Vậy giáo viên cần phải làm gì để giúp học sinh có nhậnthức và hành động đúng đối với vấn đề bảo vệ môi trường? Lớp 9 là lớp cuốicấp trung học cơ sở, là tấm gương cho học sinh lớp 6, 7, 8 noi theo và khôngbao lâu nữa các em ra đời tham gia vào công cuộc xây dựng đất nước Vậy các
em cần có kiến thức gì, cần có thái độ và hành động như thế nào đến môi trườngxung quanh? Điều này đã khiến tôi suy nghĩ, nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm
các đồng nghiệp để hoàn thành sáng kiến kinh nghiệm với chủ đề: “Biện pháp
giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh thông qua môn địa lí lớp 9”.
2 Mục đích đề tài:
Từ những vấn đề khó khăn trong giáo dục bảo vệ môi trường cho họcsinh, tôi thực hiện đề tài này nhằm tìm ra các giải pháp thích hợp nhất giúpngười giáo viên có thể xây dựng kế hoạch giảng dạy cụ thể để tích hợp giáo dụcbảo vệ môi trường một cách hiệu quả nhất trong môn địa lí 9; giúp học sinh cónhận thức sâu sắc về vấn đề môi trường, thể hiện cụ thể nhận thức bằng hànhđộng tích cực tham gia bảo vệ môi trường trong sạch, giảm bớt thiên tai và điềutrước tiên mà các em làm đó là giữ gìn trường lớp xanh-sạch-đẹp Từ đó, các embiết vận động gia đình, mọi người xung quanh cùng nhau bảo vệ môi trường,
Trang 3góp phần ngăn ngừa, hạn chế mức độ gia tăng ô nhiễm, khắc phục ô nhiễm môitrường, xây dựng nước ta trở thành một nước có môi trường tốt, thực hiện tiến
bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường, mọi người đều có ý thức bảo vệ môitrường, sống thân thiện với thiên nhiên Có như vậy hành tinh chúng ta đangsống mãi mãi là hành tinh xanh
3 Lịch sử đề tài:
Vấn đề bảo vệ môi trường đã được Đảng, Nhà nước quan tâm, ban hànhnhiều Nghị quyết, Quyết định, Chỉ thị Nhằm thực hiện tốt chỉ thị số02/2005/CT-BGD&ĐT ngày 31 tháng 1 năm 2005 của Bộ trưởng Bộ Giáo Dục
và Đào Tạo về việc tăng cường giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trườngphổ thông nhằm trang bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về môi trường và bảo
vệ môi trường bằng hình thức phù hợp trong các môn học và thông qua các hoạtđộng ngoại khóa, xây dựng mô hình nhà trường xanh-sạch-đẹp phù hợp với cácvùng miền Tôi xây dựng đề tài này dựa vào việc học hỏi kinh nghiệm các đồngnghiệp, vào thực tế đối tượng học sinh lớp 9 trường THCS Mỹ Thạnh Đông vàđúc kết từ công tác giảng dạy của bản thân Do đó đề tài này mang tính cụ thểhơn cho việc giáo dục học sinh lớp 9 bảo vệ môi trường qua môn Địa lí
4 Phạm vi đề tài:
Đề tài này được áp dụng cho việc giáo dục học sinh bảo vệ môi trườngqua môn địa lí 9 Tuy nhiên trên cơ sở những biện pháp này, các thầy cô giáo cóthể xây dựng kế hoạch giáo dục cụ thể nhằm tích hợp giáo dục bảo vệ môitrường một cách hiệu quả nhất trong bộ môn địa lí ở toàn cấp trung học cơ
Trang 4PHẦN II NỘI DUNG ĐỀ TÀI
1 Thực trạng đề tài:
Môi trường nước ta đang đứng trước những thách thức to lớn Bên cạnhcác vấn đề về ô nhiễm và suy thoái môi trường do chiến tranh và lịch sử để lạichưa được khắc phục thì các vấn đề môi trường mới nảy sinh do quá trình pháttriển lại đang diễn ra một cách bức xúc như: ô nhiễm môi trường tại các khucông nghiệp, lưu vực sông, cơ sở sản xuất kinh doanh, dịch vụ ngày càngnghiêm trọng Chúng ta có thể nhận thấy điều này qua các phương tiện thông tinđại chúng
Nhằm duy trì tốt phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, họcsinh tích cực” trong nhà trường, thời gian qua đơn vị đã tạo nhiều phong tràohọc tập vui chơi cho học sinh như tổ chức nhiều buổi lễ - hội, sinh hoạt vănnghệ, trò chơi dân gian và không thể thiếu các buổi lao động vệ sinh trường lớptạo không khí sôi nổi rèn luyện cho học sinh tích cực tham gia vào sinh hoạt tậpthể và góp phần giúp các em có ý thức bảo vệ môi trường Tuy nhiên nhận thức
về bảo vệ môi trường của học sinh còn hạn chế, bảo vệ môi trường chưa biếnthành ý thức, nếp sống Còn một số thói quen xấu mà các em chưa bỏ được như
Trang 5việc xã rác Sau các buổi sinh hoạt tập thể các em còn mất thời gian cho khâudọn dẹp vệ sinh.
Thực hiện chỉ thị của Bộ trưởng Bộ Giáo Dục và Đào Tạo về việc tăngcường công tác giáo dục bảo vệ môi trường, tất cả giáo viên đều tham gia tậphuấn về giáo dục bảo vệ môi trường vào 2 dịp hè năm học 2007-2008 và 2008-
2009 Trong quá trình giảng dạy giáo viên chú ý đến việc tích hợp giáo dục bảo
vệ môi trường cho học sinh, cung cấp cho học sinh kiến thức cơ bản về môitrường, thực trạng cũng như giải pháp khắc phục ô nhiễm môi trường hiện nay.Bên cạnh nhiều học sinh hiểu, nắm bắt được vấn đề giáo viên truyền đạt vẫn còn
số ít học sinh chưa chú ý thông hiểu dẫn đến nhận thức chưa đúng
Tôi nhận thấy thực trạng trên do những nguyên nhân sau:
* Thứ nhất: về phía học sinh
- Chưa nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề bảo vệ môi trường Từ
đó học sinh chưa hình thành được ý thức, thói quen hành động tốt đến môitrường xung quanh như vẫn còn học sinh vứt rác trên sân trường, trong lớp học;
- Bên cạnh đó có số ít học sinh cá biệt, hiếu động, đùa nghịch, chưa thựchiện đúng nội qui của trường lớp Các em còn đập phá bàn ghế, viết vẽ bậy lêntường, bàn ghế, bẻ cây xanh,
- Còn chịu ảnh hưởng thói quen sinh hoạt ở gia đình
* Thứ hai: về phía giáo viên
Trang 6- Do thời gian trên lớp còn hạn chế cho việc truyền đạt sâu nội dung cầntích hợp Trong quá trình giảng dạy, giáo viên mở rộng quá nhiều nội dung cầntích hợp khiến học sinh không theo kịp;
- Giáo viên thực hiện lồng ghép giáo dục môi trường còn rập khuôn, chưachọn được phương pháp thích hợp với từng đối tượng, tạo hứng thú cho học sinh
tư duy, tìm hiểu;
- Giáo viên chưa có giải pháp cụ thể cho số học sinh yếu kém tiếp thuchậm
* Thứ ba: về phía gia đình
- Người dân còn một số thói quen trong đời sống sinh hoạt hàng ngày như
sử dụng cầu cá, dùng điện để bắt cá, sử dụng nước kênh, mương để sinh hoạt,các hộ gia đình chưa có hố rác vệ sinh;
- Các hoạt động sản xuất tác động xấu đến môi trường như chăn nuôi giasúc, gia cầm thiếu vệ sinh; thả vịt trên ao, kênh, nước thải của chuồng trại chảythẳng vào ao, sông, kênh; sử dụng thuốc trừ sâu, phân bón trong sản xuất nôngnghiệp chưa đảm bảo cho môi trường
Chính những nguyên nhân chủ yếu vừa nêu đã gây khó khăn trong việcgiáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh, vẫn còn trường hợp học sinh chưa tựgiác bảo vệ của công, giữ gìn trường lớp xanh-sạch-đẹp, tác động xấu đến môitrường xung quanh
2 Nội dung cần giải quyết:
Trang 7Từ thực trạng vừa nêu trên tôi nhận thấy cần phải có những phương phápgiáo dục bảo vệ môi trường tích cực hơn nhằm giúp các em vận dụng nhữngkiến thức vào giữ gìn, bảo tồn, sử dụng môi trường theo cách thức bền vững cho
cả thế hệ hiện tại và tương lai Hơn nữa, còn giúp các em đạt được những kĩnăng, có những động lực và cam kết hành động, dù với tư cách cá nhân hay tậpthể, để giải quyết những vấn đề môi trường hiện tại và phòng ngừa những vấn
đề mới nảy sinh Từ những nguyên nhân trên tôi đã đưa ra một số nội dung giáodục học sinh bảo vệ môi trường qua môn địa lí như sau:
- Nâng cao trình độ nhận thức, kĩ năng, thái độ của học sinh;
- Tăng cường giáo dục bảo vệ môi trường trong các hoạt động thực hành,nghiên cứu thực tế, hoạt động ngoại khóa;
- Phối hợp tốt các bộ phận trong và ngoài nhà trường;
- Tăng cường công tác kiểm tra;
- Hình thức khen thưởng, kỷ luật phù hợp
3 Biện pháp giải quyết:
Trên cơ sở những nội dung cần giải quyết nêu trên tôi đã đề ra một sốbiện pháp tổ chức giáo dục học sinh bảo vệ môi trường qua môn Địa lí 9 cụ thểnhư sau:
3.1/ Nâng cao trình độ nhận thức, kĩ năng, thái độ của học sinh
Trang 8Đây là khâu đầu tiên cần phải đạt được trong quá trình giáo dục học sinh.Môn Địa lí là môn học rất gần gũi với môi trường hay nói cách khác học địa lí làhọc môi trường – học về môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Do đó giáodục học sinh bảo vệ môi trường qua môn địa lí là thực tế và có hiệu quả hơn cả.Nhất là học sinh lớp 9 ta cần cung cấp cho các em những hiểu biết sâu sắc vàvững vàng về những vấn đề nói trên Đặc biệt là những vấn đề có tính qui luật
về tự nhiên và xã hội, vì các em đã được trang bị các kiến thức cụ thể về tựnhiên và nhân văn Cần tăng cường giáo dục những cơ sở tự nhiên học, về sửdụng hợp lí các nguồn tài nguyên thiên nhiên, vì không bao lâu nữa các em lànhững người trực tiếp hoặc gián tiếp đụng chạm với những vấn đề nói trên ởnhững lĩnh vực khác nhau, trên những cương vị khác nhau Đặc biệt làm cho các
em thấy rõ tình trạng môi trường hiện nay trên thế giới và ở nước ta, cũng nhưtrong từng địa phương cụ thể ngày càng xấu đi nói chung hoặc sút kém từng mặtđáng lo ngại
3.1.1/ Nâng cao trình độ nhận thức của học sinh
Bài giảng của giáo viên trên lớp phải đảm bảo truyền đạt đầy đủ, chínhxác nội dung tích hợp giáo dục môi trường giúp các em có kiến thức, kĩ năng cơbản về mặt lí thuyết Lĩnh vực môi trường là lĩnh vực rất rộng, thuộc hầu hết cácvấn đề như tài nguyên, dân số, ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, sự duy trì
và phát triển các hệ sinh thái, vấn đề đời sống sức khỏe con người Vì vậy nộidung giáo dục bảo vệ môi trường cũng bao gồm rất nhiều vấn đề Chương trìnhđịa lí 9 bao gồm kiến thức về môi trường nói chung, những thành phần của môi
Trang 9trường nói riêng, quan hệ giữa các thành phần trong môi trường với nhau, nhất
là quan hệ giữa con người và môi trường, nổi bật là giữa tài nguyên, dân số vàmôi trường Muốn đạt được điều này, theo tôi người giáo viên phải thực hiệncác bước như sau:
- Xác định địa chỉ cần tích hợp: trong chương trình địa lí 9 có rất nhiềubài, không nhất thiết bài nào, mục nào cũng đều tích hợp Ta chỉ cần tích hợpmột số bài, mục có liên quan đến môi trường như bài: “Dân số và gia tăng dânsố” ta tích hợp ở mục: gia tăng dân số vì dân số đông và tăng nhanh đã gây sức
ép đến tài nguyên và môi trường, cần phải phát triển dân số có kế hoạch để tạo
sự cân bằng giữa dân số và môi trường, tài nguyên nhằm phát triển bền vững;bài: “Sự phát triển nền kinh tế Việt Nam” ta tích hợp ở phần: những thành tựu
và thách thức của nền kinh tế nước ta trong thời kì đổi mới vì việc khai thác quámức tài nguyên, môi trường bị ô nhiễm là vấn đề khó khăn trong quá trình pháttriển kinh tế đất nước;…
- Xác định nội dung tích hợp: Tùy theo nội dung của từng bài có liên quan
mà tích hợp cho phù hợp Mỗi bài giáo dục một vấn đề nhỏ mà sâu sắc như khidạy mục: chất lượng cuộc sống bài: “Lao động và việc làm Chất lượng cuộcsống” giáo viên cần giúp học sinh hiểu môi trường sống cũng là một trongnhững tiêu chuẩn của chất lượng cuộc sống; Biết môi trường sống đang bị ônhiễm, cần tham gia hoạt động bảo vệ môi trường ở địa phương Phần Nôngnghiệp của Đồng bằng sông Cửu Long giáo viên hướng dẫn học sinh nhận thấy
Trang 10cần phải cải tạo đất mặn, đất phèn, phòng chống cháy rừng, bảo vệ sự đa dạngsinh học và môi trường sinh thái rừng ngập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long,…
- Chọn phương pháp phù hợp: mỗi nội dung khác nhau ta có phương pháptích hợp khác nhau như phương pháp đàm thoại, sử dụng các phương tiện trựcquan, phương pháp thảo luận, phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấnđề, Ví dụ: Dạy phần gia tăng dân số giáo viên có thể đặt câu hỏi: Dân số đôngtăng nhanh đã ảnh hưởng xấu đến môi trường như thế nào? Biện pháp giảiquyết? Bằng câu hỏi này học sinh sẽ hiểu và nắm rõ vấn đề, nhưng đối vớinhững nội dung mang tính tổng hợp nhiều đòi hỏi tư duy ta cần tổ chức cho họcsinh thảo luận như ở bài 38, 39 “Phát triển tổng hợp kinh tế và bảo vệ tài nguyênmôi trường biển-đảo”, giáo viên cần cho học sinh thảo luận với vấn đề: để pháttriển bền vững các ngành kinh tế biển cần phải quan tâm đến những vấn đề gì?Nêu một số biện pháp cụ thể
Khi người giáo viên đã thực hiện đủ ba bước nói trên thì quá trình tổ chứcdạy - học thuận lợi hơn làm cho học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức một cách có
hệ thống, ghi nhớ kiến thức nhanh
Tóm lại, để đạt kết quả giảng dạy tốt về vấn đề bảo vệ môi trường, giáoviên cần có sự chuẩn bị tốt để đi sâu vào những nét khác nhau với nội dung sâusát, thiết thực cả trang bị kiến thức lẫn liên hệ thực tế, tránh tình trạng gò bó vàlặp đi lặp lại nhiều lần một vấn đề khiến học sinh nhàm chán Để bài giảng sinhđộng và có ý nghĩa thiết thực, gắn liền với thực tiễn, cần liên hệ đúng mức, đúnglúc, đúng chỗ, có thể lấy dẫn chứng về thực tiễn khai thác bảo vệ tài nguyên và
Trang 11môi trường của các nước trên thế giới, ở nước ta hay ngay trong địa phương nơitrường đóng.
3.1.2/ Nâng cao kĩ năng
Kĩ năng bao gồm là kĩ năng quan sát, phân tích bảng số liệu, mối quan hệ,
sử dụng bản đồ, nhằm để khai thác kiến thức về môi trường trong giờ học vàđòi hỏi cao hơn là kĩ năng biết vận dụng vốn kiến thức đã học vào thực tế cuộcsống
Để đạt được kĩ năng khai thác kiến thức về môi trường trong giờ học bằngcác phương tiện trực quan đòi hỏi người giáo viên phải tổ chức hướng dẫn chohọc sinh từng bước và hoàn thiện dần các kĩ năng địa lí như bằng các câu hỏicủa giáo viên học sinh sẽ quan sát tranh ảnh, hình vẽ để thấy vấn đề từ đó phântích mối quan hệ của các yếu tố mà hình thành kĩ năng vận dụng thực tế chínhxác Ví dụ: khi dạy bài 36 “Nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long” cầncho học sinh quan sát lược đồ phân loại đất của Đồng bằng sông Cửu Long yêucầu học sinh có nhận xét về các loại đất ở vùng này, vậy vấn đề đặt ra về môitrường của vùng này là gì nhằm để nâng cao hiệu quả kinh tế nông nghiệp
Kĩ năng vận dụng vào thực tế, học sinh sẽ tự hình thành được khi đã nhậnthức đúng vấn đề về môi trường các em sẽ tự biết cần phải làm gì để góp phầnbảo vệ môi trường Tuy nhiên người giáo viên cần phải định hướng cho các embằng cách tạo tình huống cho các em giải quyết tại lớp, hướng dẫn các em vậndụng vào thực tế ở lớp, ở trường, ở nhà như sau khi tích hợp giáo dục môitrường giáo viên yêu cầu học sinh cần phải biết giữ gìn vệ sinh, không xã rác
Trang 12bừa bãi ở lớp, sân trường, cần dọn dẹp nhà ở sạch sẽ, biết sử dụng tiết kiệmnguồn điện, nước, Có như vậy các em đã góp được một phần nhỏ bé của mình
vào bảo vệ môi trường
3.1.3/ Nâng cao thái độ
Tạo cho học sinh có thái độ, hành vi bảo vệ môi trường và tài nguyênthiên nhiên Khuyến khích các em mạnh dạn trình bày những vấn đề đã đượchọc ở trường, lớp vào cuộc sống để tuyên truyền, vận động mọi người dân cùngtham gia bảo vệ môi trường Ở lứa tuổi học sinh lớp 9, các em thích được xem làngười lớn, suy nghĩ của các em còn ngây thơ nên giáo viên cần lắng nghe ý kiếncủa các em và phân tích cho học sinh hiểu những việc làm sai trái, những việclàm đúng đối với môi trường Học sinh phần nào am hiểu được những vấn đềbức xúc của môi trường ngày nay nên cần tạo cho các em có điều kiện trình bày
ý kiến của mình trước mọi người dựa trên sự hướng dẫn của giáo viên, chínhquyền địa phương để giúp các em nhận thấy vai trò quan trọng của bản thântrong công tác bảo vệ môi trường Từ đó cũng góp phần giáo dục toàn diện nhâncách của học sinh
Bên cạnh đó giáo viên cần phải giúp cho các em yêu thích môn địa lí, tạocho các em có hứng thú lao động, học tập và tư duy tìm hiểu các vấn đề về môitrường để các em nâng cao hơn vốn hiểu biết của mình và không lạc hậu vớithời đại Làm cho các em thấy rõ qua môn địa lí ta biết được nhiều vấn đề vềmôi trường Tổ chức tham luận cho học sinh trình bày một vấn đề về môi trường
ở địa phương mà em quan tâm Với nội dung này đòi hỏi các em phải biết quan
Trang 13sát, thu thập thông tin, phân tích vấn đề và đưa ra suy nghĩ của bản thân.Từ đóhọc sinh sẽ yêu thích và nghiên cứu tìm hiểu thêm những vấn đề khác Yêu thíchđịa lí là nền tảng để tạo cho các em hứng thú khi học tập Đồng thời các em có
sự say mê lao động, góp một chút sức lực nhỏ bé của mình vào vấn đề môitrường, đặc biệt là tạo không gian trường xanh-sạch-đẹp
3.2/ Tăng cường giáo dục bảo vệ môi trường trong các hoạt động thực hành, nghiên cứu thực tế, hoạt động ngoại khóa.
Các hoạt động thực hành, nghiên cứu thực tế Địa lí địa phương, hoạt độngngoại khóa có ý nghĩa lớn trong việc hình thành, củng cố kĩ năng và thái độ củahọc sinh trong học tập nói chung và trong giáo dục bảo vệ môi trường nói riêng.Thông qua các hoạt động đa dạng, học sinh rèn luyện kĩ năng xử lí các tìnhhuống xảy ra trong cuộc sống
3.2.1/ Hoạt động thực hành
Các bài thực hành thường được bố trí sau một số bài học lý thuyết nhằmmục đích tăng cường khả năng vận dụng kĩ năng của học sinh, khái quát hóa cáckiến thức đã học ở một số bài trước đó, củng cố kiến thức Đồng thời bài thựchành có tác dụng tốt trong việc tập dượt cho học sinh vận dụng những kiến thức,
kĩ năng đã học vào thực tiễn học tập và đời sống Để thực hiện mục tiêu tích hợpgiáo dục bảo vệ môi trường vào những bài thực hành của môn địa lí, giáo viêncần chú ý một số điểm sau: