Tóm tắt một số đề xuất nâng cao chất lượng dạy học phần thực hành sh 10, 11 chương trình chuẩn

Học sinh HS được tự tay làm các tiêu bản hiển vi, tiến hành quan sát dưới kính lúp, biết sử dụng kính hiển vi, thu thập xử lí mẫu vật, biết bố trí và thực hiện một số thí nghiệm đơn giản

Phần I: MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Xuất phát từ mục tiêu của chương trình Sinh học phổ thông

Mục tiêu về kĩ năng thực hành của chương trình Sinh học trung học phổ thông là: “Rèn luyện và phát triển kĩ năng thực hành thí nghiệm (TN) Học sinh (HS) được tự tay làm các tiêu bản hiển vi, tiến hành quan sát dưới kính lúp, biết sử dụng kính hiển vi, thu thập xử lí mẫu vật, biết bố trí và thực hiện một số thí nghiệm đơn giản để tìm hiểu nguyên nhân của một số hiện tượng, quá trình sinh học” Muốn thực hiện mục tiêu này, việc tiến hành các thí nghiệm thuộc các bài thực hành trong sách giáo khoa (SGK) là một việc làm cần thiết

1.2 Xuất phát từ vai trò của thí nghiệm trong dạy học Sinh học

Trong dạy học sinh học, giáo viên (GV) sử dụng phương pháp thực hành thí nghiệm khi nghiên cứu quá trình sinh lí, ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái lên sinh vật HS tự mình khám phá ra những điều mới mẻ từ những tác động chú ý lên đối tượng thí nghiệm, qua đó kích thích hứng thú học tập, tạo sự say mê, niềm tin khoa học Các em thấy được vai trò của con người trong việc chinh phục, cải tạo tự nhiên

Do đó các thí nghiệm không chỉ giúp HS hoàn thiện kĩ năng, kĩ xảo mà kết quả thí nghiệm còn củng cố niềm tin khoa học cho HS

1.3 Xuất phát từ thực trạng dạy - học các thí nghiệm ở trường phổ thông

Qua điều tra sơ bộ, chúng tôi nhận thấy, trên 90% giờ dạy thực hành đều được thực hiện ở trường phổ thông (PT)

Tuy nhiên, đa số GV đều gặp khó khăn trong việc giảng dạy các bài thực hành thí nghiệm Nguyên nhân chủ yếu là do nhiều GV cho rằng các bài thực hành là không cần thiết, tiến hành một số TN theo SGK không cho kết quả rõ ràng, phương tiện còn hạn chế Đa số TN tiến hành thiếu hoá chất và dụng cụ Hoá chất chưa định rõ lượng

và nồng độ Ngoài ra hoá chất thường đắt, khó kiếm và khó bảo quản

1.4 Xuất phát từ việc nghiên cứu các thí nghiệm Sinh học 10, 11 (CTC)

Hiện nay, có một số luận văn nghiên cứu các TN cùng hướng với đề tài như: luận

văn đại học của Nguyễn Thị Lan Anh, Vũ Thị Thơm, một số TN trong chương trình

SH 10, THPT Các tác giả đã đưa ra được một số phương án đề xuất mới, để nâng

cao chất lượng dạy học các bài thực hành Tuy nhiên các thí nghiệm lớp 11 chưa được nghiên cứu, các đề xuất của các tác giả vẫn còn đồng bộ

Xuất phát từ những vấn đề trên cùng mong muốn góp một phần nhỏ bé để nâng cao hiệu quả giảng dạy các bài thực hành trong DHSH ở trường phổ thông, chúng tôi

đã tiến hành nghiên cứu và thực hiện đề tài: “Một số đề xuất nâng cao chất lượng dạy học phần thực hành SH10, 11 chương trình chuẩn (CTC )”.

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Thông qua việc thực hành các TN trong phần SH tế bào - SH cơ thể 10, 11 THPT (CTC), rút ra được những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện các TN, từ đó xây dựng nâng cao chất lượng dạy học phần thực hành, góp phần nâng cao chất lượng dạy - học các bài thực hành thuộc chương trình SH 10, 11 THPT (CTC)

3 GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu các bài thực hành trong chương trình SH 10, 11 (CTC) có thí

nghiệm

4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

4.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận về khái niệm, phân loại, vị trí, vai trò của TN làm cơ

sở xác định các nguyên tắc, qui trình thực hành TN

4.2 Điều tra thực trạng dạy thực hành TN phần SH tế bào, SH cơ thể, SH 10, 11 ở các trường THPT hiện nay

4.3 Phân tích cấu trúc nội dung phần SH tế bào, SH cơ thể - SH 10, 11 THPT, từ

đó xác định vị trí, vai trò, nội dung cụ thể của các bài thực hành trong phần này, đặc biệt chú ý đến các bài trong giới hạn nghiên cứu

4.4 Tiến hành thực hành các TN theo SGK, từ đó rút ra các nhận xét về những thuận lợi, khó khăn khi tiến hành TN, làm cơ sở đề xuất một số phương án nâng cao chất lượng dạy học phần thực hành

4.5 Đề xuất một số phương án nâng cao chất lượng dạy học phần thực hành Sinh học

10, 11

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

5.1 Nghiên cứu lí thuyết

5.2 Điều tra, quan sát

5.3 Phương pháp thực nghiệm trong phòng thí nghiệm

6 NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

- Phân tích, phát hiện những mâu thuẫn, khó khăn trong các TN

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy phần thực hành trong chương trình SH 10, 11

Phần II: KẾT QỦA NGHIÊN CỨU

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1.1 Tình hình nghiên cứu cơ sở lí luận của phương pháp thực hành

1.1.2.Tình hình nghiên cứu và tìm giải pháp nâng cao chất lượng dạy học phần thực hành

1.2 CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.2.1 Thực hành

1.2.1.1 Khái niệm thực hành

Thực hành (TH) là HS tự mình trực tiếp tiến hành làm các thí nghiệm, tiến hành quan sát, tập triển khai các qui trình kĩ thuật chăn nuôi, trồng trọt

1.2.1.2 Vai trò của thực hành

- Thực hành giúp học sinh làm quen với các chất hóa học, dụng cụ làm thực hành

và trực tiếp nắm bắt được tính chất, hình dạng, cấu tạo, sự vận chuyển các chất của

sự vật, hiện tượng sinh học Từ đó học sinh hiểu được các quá trình sinh học

- Thực hành giúp học sinh vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống

- Phương pháp thực hành rèn luyện cho học sinh kĩ năng thực hành, quan sát, hình thành thế giới quan duy vật biện chứng

1.2.2 Thực hành thí nghiệm

1.2.2.1 Khái niệm thí nghiệm

Thí nghiệm là phương pháp nghiên cứu đối tượng và hiện tượng trong những điều kiện nhân tạo Trong phức hệ những điều kiện tự nhiên tác động lên cơ thể sinh vật, người nghiên cứu chỉ chọn một vài yếu tố riêng biệt để nghiên cứu lần lượt ảnh hưởng của chúng

1.2.2.2 Vai trò của thí nghiệm trong DHSH

- TN là cầu nối giữa lí thuyết với thực tế TN giúp HS trực tiếp tác động vào đối tượng bằng nhiều giác quan → lĩnh hội tri thức

- TN là phương tiện giúp HS rèn luyện tư duy, kĩ năng, kĩ xảo thực hành sinh học

và ứng dụng kiến thức SH vào sản xuất, đời sống

1.2.2.3 Yêu cầu của thực hành thí nghiệm

Thực hành thí nghiệm cần phải thỏa mãn những yêu cầu sau:

- Xác định chuẩn mục tiêu thí nghiệm, các điều kiện thí nghiệm

- Việc quan sát những diễn biến trong các bước thí nghiệm phải thật chính xác

- Vạch ra được bản chất bên trong nhất của các hiện tượng quan sát được, từ TN thông qua việc thiết lập mối liên hệ nhân - quả giữa các hiện tượng

1.2.2.4 Nội dung các bài thực hành trong chương trình SH 10, 11 (CTC)

1.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.3.1 Đối tượng điều tra

Chúng tôi đã tiến hành điều tra HS lớp 11 và GV đã dạy SH lớp 10, 11, 12 tại trường THPT Dương Xá – Gia Lâm – Hà Nội

1.3.2 Nội dung điều tra

- Vai trò của bài thực hành

- Nội dung hướng dẫn trong SGK (mục tiêu, chuẩn bị dụng cụ, hóa chất, mẫu vật, cách tiến hành,…)

- Thực hiện các bài thực hành ở trường phổ thông: Số lượng các bài thực hành, việc chuẩn bị , kết quả các TN, thời gian tiến hành các TN, trang thiết bị của nhà trường

1.3.3 Kết quả điều tra thực trạng

1.3.3.1 Kết quả điều tra ở HS

1.3.3.2 Kết quả điều tra ở GV

1.3.4 Nhận xét

Chương 2 THỰC HIỆN CÁC THÍ NGHIỆM TRONG BÀI THỰC HÀNH SH

10, 11 (CTC) Ở PHÒNG THÍ NGHIỆM 2.1 MỤC ĐÍCH THÍ NGHIỆM

- Xác định chính xác mục tiêu của TN

- Phân tích các TN trong SGK

- Phát hiện những khó khăn và đề xuất những biện pháp khắc phục các TN từ

đó có thể đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy và học các phần thực hành SH 10, 11 (CTC)

2.2 PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM

Các TN được tiến hành theo đúng qui trình và được lặp lại nhiều lần để khẳng định tính chính xác

- Trên cơ sở tiến hành các TN ở những phương án giải quyết thu hoạch kết quả để đưa ra giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học phần thực hành SH 10,

11 (CTC)

2.3 QUI TRÌNH THỰC HIỆN THÍ NGHIỆM

- Bước 1: Chuẩn bị đối tượng (mẫu vật) và dụng cụ TN (hóa chất, )

- Bước 2: Tiến hành thí nghiệm

- Bước 3: Quan sát, theo dõi thí nghiệm

- Bước 4: Kết luận từ kết quả TN

- Bước 5: Nêu nhận xét và giải thích kết quả thí nghiệm

- Bước 6: Rút ra những khó khăn trong khi tiến hành thí nghiệm, từ đó đề xuất cách giải quyết những khó khăn khi thực hiện thí nghiệm.

2.4 THỰC HIỆN CÁC THÍ NGHIỆM TRONG BÀI THỰC HÀNH

2.4.1 Thí nghiệm trong chương trình SH 10

Bài 24 Thực hành: Lên men êtilic và lactic

 Thí nghiệm 2: Lên men Lactic

* Chuẩn bị thí nghiệm

a Làm sữa chua

- Mẫu vật: Một hộp sữa chua vinamilk, một hộp sữa đặc có đường (sữa tươi hoặc

sữa ông thọ)

- Dụng cụ: Cốc đong, cốc đựng.

* Tiến hành thí nghiệm

- Pha sữa

- Cho giống ban đầu vào

- Cho vào các cốc đựng

- Ủ sữa chua

* Kết quả, nhận xét

Nếu đảm bảo được đầy đủ các điều kiện trên thì sữa chua ngon nhưng phải sau 5 - 6 giờ Thời gian tiến hành TN lâu nên trong một tiết học thường không có kết quả

H24.1.Mẫu vật, dụng cụ H24.2 Pha sữa H24.3 Khuấy sữa

H24.4 Tăng lượng giống ban đầu H24.5 Ủ trong nồi cơm điện H24.6.Sữa chua lên men

b) Các khó khăn gặp phải khi thực hiện thí nghiệm

- Phần chuẩn bị của SGK cần phải bổ sung thêm: Nước sôi (1 phích), thìa nhỏ

- Thời gian lên men mất rất nhiều thời gian, trong khi đó 1 tiết thực hành có 45 phút Vì vậy mà không quan sát được kết quả ngay cuối giờ mà phải để giờ sau quan sát

- Lượng giống ban đầu không đủ cho việc lên men trong thời gian ngắn

- Việc giữ cho sữa chua luôn ở nhiệt độ 400C là một khâu rất khó và tốn kém vì nhiệt độ môi trường nước ta nếu vào mùa đông ở miền bắc thì rất thấp nên TN khó thành công

- Vì các loại sữa đặc nhãn hiệu khác nhau sẽ có hàm lượng đường khác nhau nên độ chua, độ ngọt của sữa chua đôi khi không như ta mong muốn

Chương 3: MỘT SỐ ĐỀ XUẤT ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC

PHẦN THỰC HÀNH SH 10, 11 (CTC)

3.1 Một số giải pháp nâng cao chất lượng dạy học phần thực hành SH 10, 11 (CTC )

Trên cở sở tiến hành thực hành ở phòng thí nghiệm, chúng tôi đề xuất một số giải pháp để nâng cao chất lượng dạy học phần thực hành lớp 10, 11 (CTC) như sau :

10

- Bài 12 Thực

hành: Thí

nghiệm co và

phản co

nguyên sinh

- Phương án 1: Thay đổi

mẫu vật bằng củ hành tía hoặc hành tây

- Phương án 2: Nhỏ một

giọt xanh metylen 0,5%

lên phiến kính thay cho thao tác nhỏ 1 giọt nước cất lên phiến kính

- Phương án 3: Bỏ qua

thao tác đặt lá kính lên phiến kính

Bài 15 Thực

hành: Một số

thí nghiệm về

enzim

+ Thí nghiệm

với enzim

Catalaza

+ Thí nghiệm

sử dụng

enzim trong

- Phương án 1: Điều chỉnh

lại nội dung chuẩn bị

- Phương án 2: Thực hiện

trên các lát khoai tây ở nhiệt độ xác định

- Phương án 1: Bổ sung

thêm 1 số dụng cụ (que thủy tinh, thước chia vạch,

quả dứa tươi

để tách chiết

AND

bút lông đánh dấu trên ống nghiệm ) và loại bỏ 1 số dụng cụ không cần thiết (pipep, ống đong)

- Phương án 2: Chia vạch

ống nghiệm trước khi cho

HS tiến hành thí nghiệm

- Phương án 3: Định

lượng các chất rót vào ống nghiệm

Bài 20 Thực

hành: Quan

sát các kì của

nguyên phân

trên tiêu bản

rễ hành

- Phương án 1: Bố trí lại

nội dung TN

- Phương án 2: GV làm

sẵn tiêu bản tạm thời (tiêu bản ép rễ hành) cho HS quan sát

- Phương án 3: GV cho

HS quan sát hình ảnh trên powerpoint

Bài 24 Thực

hành: Lên

men etilic và

Lactic

- Thí nghiệm

lên men lactic

+ Làm sữa

chua

+ Muối chua

rau quả

- Phương án 1: GV cho

HS làm thí nghiệm trước ở nhà

- Phương án 2: Thay đổi

giống ban đầu

- Phương án 3: Thay đổi

nguyên liệu : Sữa tươi hoặc sữa bột

- Phương án 1: Thay đổi

nồng độ muối

- Phương án 2: Tăng thời

gian rau chua

- Phương án 3: Thêm một

số nguyên liệu như: Hành

lá, rau dăm…

- Muốn có dưa dùng nhanh có thể thay một phần nước muối – đường bằng 1 lượng nước dưa cũ

để muối dưa

- Có thể thay đường trong dung dịch muối – đường bằng

2 thìa canh nước cơm

- Chuẩn bị nồng độ muối vừa phải

Bài 28 Thực

hành: Quan

sát một số Vi

sinh vật

- Phương án 1: Sử dụng

mẫu vật sẵn có: sữa chua, váng dưa, vi sinh vật trên

da đầu

- Phương án 2: Bổ sung 1

số dụng cụ như : giá để ống nghiệm, kẹp gỗ

- Phương án 3: Làm rõ

quá trình làm tiêu bản để quan sát nấm men

Lớp

11

Bài 7 Thực

hành: Thí

nghiệm thoát

hơi nước và

thí nghiệm về

vai trò của

phân bón

- TN 1: So

sánh tấc độ

thoát hơi nước

ở 2 mặt lá

- TN 2: Thí

nghiệm

nghiên cứu

vai trò của

phân bón

NPK

- Phương án: Chọn lá cây

trên cùng 1 vị trí của 1 cây

- Phương án 1: Giáo viên

cử đại diện 1 nhóm làm trước TN 1 tuần

- Phương án 2: Cho HS

xem băng hình cách tiến hành TN và kết quả Bài 13 Thực

hành: Phát

hiện diệp lục

và carotenoit

- Phương án: Bổ sung

thêm dụng cụ như vải lọc

Bài 14 Thực

hành: Phát

hiện hô hấp ở

thực vật

- Phương án 1: GV hoặc

HS tiến hành TN trước giờ lên lớp từ 1h30 – 2h

- Phương án 2: Có thể

thay thế hạt lúa bằng lá cây, rễ cây

Bài 21 Thực

hành: Đo một

số chỉ tiêu

- Phương án: Thay huyết

áp điện kế bằng huyết áp

kế thủy ngân hoặc huyết

- Khi đo huyết áp điện tử cần giữ nguyên tư thế của cơ

sinh lí ở

người

áp kế đồng hồ thể không nói

chuyện khi đo

- Không làm rung máy khi đo

- Khi đo nên tránh

xa các trường điện từ mạnh

Bài 25 Thực

hành: Hướng

động

- Phương án 1: Làm thí

nghiệm theo sách nâng cao

- Phương án 2: Điều chỉnh

lại nội dung bài thực hành

- Phương án 3: GV làm

trước TN 1 tuần cho HS quan sát

Bài 33 : Thực

hành: Xem

phim về tập

tính của động

vật

- Phương án 1: GV yêu

cầu các nhóm chuẩn bị từng nội dung của bài thực hành và lên thuyết trình

- Phương án 2: GV cho

HS xem băng hình

Khi xem phim phải ghi lại những đặc điểm, biểu hiện chủ yếu của Động vật

Bài 40 Thực

hành: Xem

phim về sinh

trưởng và

phát triển ở

động vật

- Phương án 1: GV yêu

cầu các nhóm chuẩn bị từng nội dung của bài thực hành và lên thuyết trình

- Phương án 2: GV cho

HS xem băng hình

Bài 43 Thực

hành: Nhân

- Phương án 1: Thay đổi

Cây rau muống bằng cây

giống vô tính

ở thực vật

bằng giâm ,

chiết, ghép

sanh, cây trúc…

- Phương án 2: Thay bài

thực hành thành tham quan cơ sở nghiên cứu nhân giống vô tính

- Phương án 3: GV làm

trước TN 2 tuần để cho HS quan sát

- Phương án 4: Rạch lớp

vỏ trên gốc ghép thành hình chữ nhật

3.2 Một số giáo án minh họa

Chúng tôi đã thiết kế 1 số giáo án bài thực hành trong SGK SH 10, 11 (CTC) dựa trên những đề xuất và giải phát nêu trên nhằm nâng cao chất lượng dạy học các bài thực hành ở trường THPT nói chung và các bài thực hành SH 10, 11(CTC) nói riêng

Phần III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

1 Kết luận

Qua nghiên cứu chúng tôi rút ra một số kết luận sau:

Muốn nâng cao chất lượng dạy học SH cần phải chú ý tới cả phần phần lý thuyết

và thực hành

Thực trạng dạy học phần thực hành Sinh học lớp 10 và 11 hiện nay vẫn còn gặp một số khó khăn do những nguyên nhân khác nhau (thiếu dụng cụ, hóa chất, thời gian thực hiện, kĩ năng thực hiện TN của GV, )

Qua nghiên cứu và thực hiện các thí nghiệm trong chương trình SH 10, 11 – CTC, chúng tôi đã đưa ra một số đề xuất nhằm nâng cao chất lượng dạy học các bài thực hành Sinh học 10, 11

2 Kiến nghị

Tiếp tục nghiên cứu, thực hiện thí nghiệm để đề xuất biện pháp thực hiện thành công các thí nghiệm hoặc đề xuất thí nghiệm thay thế thí nghiệm trong chương trình Sinh học THPT

TÀI LIỆU THAM KHẢO