Thực trạng sử dụng câu hỏi – bài tập vào dạy học phần củng cố các bài trong chương II – Phần Sinh học tế bào- SH10- CTC.... Nhằm bổ sung câu hỏi củng cố cho GV và đặc biệt là SV mới ratr
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN I: MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài:
2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3 Mục đích nghiên cứu
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
5 Phương pháp nghiên cứu
6 Những đóng góp mới của đề tài
PHẦN II: NỘI DUNG
CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài
1.2 Cơ sở lí luận của đề tài
1.2.1 Khái quát về bài lên lớp, cấu trúc bài lên lớp nghiên cứu tài liệu mới
1.2.1.1 Khái quát về bài lên lớp
1.2.1.2 Cấu trúc bài lên lớp nghiên cứu tài liệu mới
1.2.1.3 Củng cố,vai trò của khâu củng cố
1.2.2 Câu hỏi – bài tập dùng trong khâu củng cố
1.2.2.1 Khái niệm, bản chất câu hỏi
1.2.2.2 Khái niệm, bản chất của bài tập
1.2.2.3 Phân loại câu hỏi – bài tập
1.2.2.4 Vai trò của câu hỏi – bài tập củng cố
1.3 Cơ sở thực tiễn
1.3.1 Thực trạng sử dụng câu hỏi – bài tập vào dạy học phần củng cố các bài trong chương II – Phần Sinh học tế bào- SH10- CTC
1.3.2 Hứng thú của học sinh đối với các hình thức củng cố các bài trong chương II – Phần Sinh học tế bào- SH10- CTC
CHƯƠNG II: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI - BÀI TẬP DẠY HỌC CHƯƠNG II – PHẦN 2 SINH HỌC TẾ BÀO, SINH HỌC 10 - CTC
2.1 Cấu trúc nội dung các bài trong chương II, phần 2 Sinh học tế bào, Sinh học 10 – CTC
2.1.1 Khái quát nội dung phần sinh học tế bào
2.1.2 Phân tích nội dung chương II
Trang 22.1.3 Phân tích nội dung các bài trong chương II
2.2 Xây dựng hệ thống câu hỏi – bài tập củng cố
2.2.1 Nguyên tắc xây dựng câu hỏi – bài tập củng cố
2.2.2 Yêu cầu sư phạm của câu hỏi – bài tập củng cố
2.2.3 Quy trình xây dựng câu hỏi củng cố
2.2.4 Sử dụng câu hỏi – bài tập củng cố
2.2.5 Hệ thống câu hỏi – bài tập củng cố các bài trong chương II – Phần 2 Sinh học tế bào – SH 10 – CTC
2.3 Định hướng sử dụng câu hỏi – bài tập vào dạy các bài trong chương II phần 2 sinh học tế bào – SH10 ( CTC )
CHƯƠNG III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
3.1 Mục đích thực nghiệm
3.2 Nội dung thực nghiệm
3.3 Kết quả thực nghiệm
PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ CỦA ĐỀ TÀI
1 Kết luận
2 Kiến nghị
PHẦN IV: TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tài liệu tham khảo
Phụ lục
Trang 3Thực tế cho thấy năm học 2006-2007 SGK SH 10 theo chương trìnhmới đã được triển khai đại trà trên toàn quốc SGK mới đưa vào rất nhiềukiến thức, tranh ảnh sơ đồ để minh họa cho các kiến thức đó Ngoài ra,còn đưa thêm các tư liệu mới ở cuối mỗi bài như mục “Em có biết”.Trước
sự thay đổi SGK mới như vậy mà thời gian học trên lớp còn hạn chế do
đó HS không thể nào hệ thống hóa được kiến thức sau mỗi bài
Mặt khác, trong khâu củng cố hệ thống câu hỏi, bài tập là phươngtiện đắc lực đối với GV, có tầm quan trọng đặc biệt để nâng cao chấtlượng dạy học bộ môn Vì vậy, GV cũng sử dụng câu hỏi, bài tập và tổchức dạy học phần củng cố bằng nhiều cách khác nhau GV cũng củng cốbài bằng cách đặt câu hỏi cuối bài song thường củng cố bằng cách tóm tắtnội dung bài học hoặc sử dụng câu hỏi trong SGK Những câu hỏi nàythường ở mức độ đơn giản, sơ sài được hình thành dựa trên kinh nghiệm
cá nhân mang tính cá thể chưa có hệ thống Nếu GV có xây dựng được hệthống câu hỏi, bài tập thì chỉ sử dụng chúng trong các giờ thao giảng, cáctiết thi giáo viên giỏi, …còn hầu hết các giờ lên lớp thì củng cố ở mức độđơn giản Hơn nữa đôi khi còn có những GV không biết cách xây dựng
hệ thống câu hỏi, bài tập và tổ chức hoạt động dạy học như thế nào saocho phù hợp với trình độ nhân thức của HS
Nhằm bổ sung câu hỏi củng cố cho GV và đặc biệt là SV mới ratrường chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài “Xây dựng và sử dụng câu hỏi,bài tập vào dạy phần củng cố các bài phần 2 Sinh học tế bào SH 10 –CTC ”
2 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống câu hỏi, bài tập củng cố trongchương II – phần 2 – Sinh học tế bào SH10 – CTC
- Khách thể nghiên cứu: HS lớp 10 trường THPT Nguyễn Du – KiếnXương – Thái Bình
3 Mục đích nghiên cứu
Trang 4- Xây dựng và sử dụng câu hỏi, bài tập vào dạy phần củng cố các bàitrong chương II– phần 2 Sinh học tế bào SH10 - CTC.
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
4.1 Nghiên cứu những vấn đề lý luận về câu hỏi, bài tập dạy phần củngcố
4.2 Phân tích nội dung chương II, các bài trong chương II – phần 2 Sinhhọc tế bào SH10 – CTC
4.3 Xây dựng, biên soạn hệ thống câu hỏi, bài tập cho phần củng cốchương II – phần 2 Sinh học tế bào SH10 – CTC
4.4 Định hướng, sử dụng câu hỏi, bài tập vào dạy phần củng cố bài học
5 Phương pháp nghiên cứu
5.1 Nghiên cứu lí thuyết
- Nghiên cứu các tài liệu về chủ trương, đường lối của Đảng và Nhànước trong công tác giáo dục nói chung và trong công cuộc đổi mớiphương pháp dạy học, đổi mới SGK nói riêng
- Nghiên cứu các tài liệu chuyên môn làm cơ sở lí thuyết cho đề tài
5.2 Điều tra quan sát sư phạm
- Điều tra, tìm hiểu về tình hình học tập môn Sinh học ở một số trườngphổ thông, tình hình học tập phần củng cố bài học ở một số trường quaphiếu điều tra
- Điều tra việc dạy của giáo viên qua việc dự giờ, rút kinh nghiệm quagiáo án, vở ghi của học sinh
- Điều tra, trao đổi với giáo viên và học sinh trường thực nghiệm vềviệc sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập theo hệ thống mà chúng ta đã xácđịnh
5.3 Phương pháp chuyên gia
Lấy ý kiến của GV phổ thong có kinh nghiệm trong giảng dạy
5.4 Thực nghiệm sư phạm.
6 Những đóng góp mới của đề tài
6.1 Hệ thống hóa thêm cơ sở lí luận về câu hỏi, bài tập sử dụng trongdạy học đặc biệt dùng trong khâu củng cố bài học
6.2 Điều tra về thực trạng dạy học Sinh học nói chung và sinh học tế bàonói riêng ở các trường THPT
6.3 Đề ra các nguyên tắc, quy trình xây dựng câu hỏi, bài tập trong dạyhọc Sinh học phần củng cố
Trang 56.4 Xây dựng được hệ thống câu hỏi, bài tập, đề xuất các biện pháp cụthể, sử dụng câu hỏi, bài tập tổ chức học sinh học tập tích cực khi dạy họcChương II – Phần 2 Sinh học tế bào, SH 10- CTC.
Trang 6PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIẾN CỦA ĐỀ TÀI
1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài
a) Trên thế giới
Trên thế giới đã có nhiều tác giả đề cập tới câu hỏi như: Socolovskaia,
1971 Abramova, Kadosnhicov, Laixeva, Okarlinxki 1975, 1979 đã đề cậpđến vai trò, phương pháp xây dựng sử dụng câu hỏi, bài tập ở trường phổthông Trong các tài liệu đó các tác giả chủ yếu soạn nhiều câu hỏi dựavào nội dung từng chương mục của SGK chưa đi sâu vào cơ sở lí luậncủa câu hỏi
Ở Pháp những năm 70 các tài liệu về lí luận dạy học đã khuyến khíchtăng cường sử dụng câu hỏi, bài tập để rèn luyện tính chủ động, tích cựccủa học sinh ở các bậc học Họ xem câu hỏi, bài tập vừa là nội dung, biệnpháp, phương pháp vừa là mục tiêu dạy học
b) Ở Việt Nam
Nhiều tài liệu giáo khoa trong đó có các câu hỏi, bài tập để sử dụngtrong khâu củng cố hoàn thiện nâng cao như: Trần Bá Hoành, Trần HồngHải, Vũ Tam Hiệp, Lê Đình Trung
Với vai trò như một biện pháp dạy học câu hỏi đã được nhiều tác giả
đề cập tới và trong những năm gần đây cũng có nhiều đề tài của nhiều tácgiả đề cập tới câu hỏi ở nhiều khía cạnh khác nhau như:
- Xây dựng câu hỏi và bài tập hướng dẫn học sinh quan sát phươngtiện trực quan trong dạy học chương III, IV sinh học tế bào, chương II,IIISinh học vi sinh vật, Sinh học 10 SGK thí điểm bộ 2 của tác giả Trần BảoLinh 2004
- Xây dựng và sử dụng câu hỏi, bài tập chương III, IV phần Sinhhọc tế bào nhằm tích cực hóa hoạt động học của học sinh lớp 10 THPTcủa Phạm Thị Thanh Mai 2006
- Xây dựng câu hỏi và bài tập chương II phần di truyền nhằm tíchcực hóa hoạt động của học sinh lớp 12 THPT của Nguyễn Trung Thành,2009
- Xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi nhằm nâng cao chất lượngdạy học phần Sinh học tế bào - Sinh học 10 của Vũ Thị Diệu Linh, 2007
Trang 7- Xây dựng hệ thống câu hỏi TNKQ dạng MCQ phần tế bào học đểgóp phần nâng cao hiệu quả kiểm tra đánh giá kết quả học tập của họcsinh của Nguyễn Minh Hà, 2004
Trong các tài liệu này các tác giả đã đưa ra được các nguyên tắc, quytrình xây dựng câu hỏi và xây được hệ thống các câu hỏi nhưng chủ yếudùng trong khâu nghiên cứu tài liệu mới còn khâu củng cố ít được đề cậpđến Đặc biệt còn hạn chế các tài liệu hay đề tài đề cập tới việc xây dựngcâu hỏi và bài tập dạy phần củng cố các bài trong chương II - Phần Sinhhọc tế bào, Sinh học 10- CTC Chính vì vậy tôi đã lựa chọn nghiên cứu
đề tài này
1.2 Cơ sở lí luận của đề tài
1.2.1 Khái quát về bài lên lớp, cấu trúc bài lên lớp nghiên cứu tài liệu mới
1.2.1.1 Bài lên lớp
Bài lên lớp là hình thức dạy học cơ bản của quá trình dạy học Sinh học
ở trường phổ thông được diễn ra trong một khoảng thời gian xác định tạimột địa điểm nhất định với một số lượng học sinh ổn định có cùng độtuổi, cùng trình độ
Theo mục đích sư phạm các nhà LL DHSH đã phân biệt ba kiểu bàilên lớp:
- Bài lên lớp nghiên cứu tài liệu mới
- Bài lên lớp củng cố hoàn thiện kiến thức
- Bài lên lớp kiểm tra đánh giá
1.2.1.2 Cấu trúc bài lên lớp nghiên cứu tài liệu mới
Bài lên lớp nghiên cứu tài liệu mới có cấu trúc gồm ba khâu chính.Đó
là khâu kiểm tra bài cũ, khâu nghiên cứu tài liệu mới, khâu củng cố Mỗikhâu thực hiện một nhiệm vụ nhất định của tiết học, các khâu được sắpxếp theo một trình tự logic nhằm thực hiện mục tiêu của tiết học Trong
đó khâu củng cố có vai trò vô cùng quan trọng không thể thiếu bởi khâucủng cố nhằm hệ thống hóa lại kiến thức mà HS vừa tiếp thu được để HSkhắc sâu thêm kiến thức
1.2.1.3 Củng cố, vai trò của việc củng cố
* Củng cố là nhằm hệ thống hóa lại kiến thức mà HS vừa tiếp thu được
để HS khắc sâu thêm kiến thức
* Vai trò của khâu củng cố
Trang 8Việc củng cố hoàn thiện kiến thức có hệ thống và thường xuyên cungcấp kịp thời những thông tin “liên hệ ngược” giúp người học tự điềuchỉnh hoạt động học tập và giáo viên điều chỉnh hoạt động dạy học Cụthể như sau:
a) Đối với giáo viên
- Tạo điều kiện cho giáo viên nắm được một cách cụ thể và khá chínhxác năng lực và trình độ của mỗi học sinh để tìm biện pháp giúp đỡ riêng,thích hợp
- Tạo cơ hội cho giáo viên xem xét hiệu quả của những cải tiến nộidung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học
Như vậy, việc hệ thống hóa kiến thức có vai trò rất quan trọng vì giúphọc sinh hiểu bài đầy đủ và chính xác hơn, ngoài ra còn có chức năngkiểm tra đánh giá kiến thức của học sinh
b) Đối với học sinh
- Về kiến thức: Qua mỗi phần củng cố kiến thức học sinh thấy mình
đã tiếp thu những điều vừa học ở mức độ nào, phần nào cần bổ sung thêmtrước khi bước vào phần tiếp theo của chương trình học
- Về năng lực: Củng cố hoàn thiện kiến thức học sinh tiến hành cáchoạt động trí tuệ như: ghi nhớ, tái hiện, so sánh, phân tích, chính xác hóa,khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức Qua đó học sinh sẽ phát huy tríthông minh, phát triển tư duy sáng tạo, linh hoạt vận dụng kiến thức đãhọc để giải quyết những tình huống thực tế
- Về giáo dục: Củng cố hoàn thiện kiến thức thường xuyên, nghiêmtúc sẽ giúp học sinh nâng cao tinh thần trách nhiệm trong học tập, có ýchí vươn lên đạt kết quả cao hơn, củng cố lòng tin vào năng lực của mình,nâng cao ý thức tự giác, khắc phục tính chủ quan tự mãn
1.2.2 Câu hỏi – bài tập dùng trong khâu củng cố
1.2.2.1 Khái niệm, bản chất của câu hỏi
Trang 9“ Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cái đã biết và cái chưabiết”
Câu hỏi = Cái đã biết + Cái chưa biết1.2.2.2 Khái niệm bản chất của bài tập
Bài tập là một nhiệm vụ mà người giải cần thực hiện trong bài tậpbao gồm các dữ kiện và yêu cầu
Bài tập là bài ra cho HS để vận dụng những điều đã học nhằm hìnhthành kiến thức mới, củng cố, khắc sâu, hoàn thiện và nâng cao kiến thức
đã học
Bài tập có thể là một câu hỏi, một thí nghiệm, một bài toán, mộtbài toán nhận thức
Bài tập là một tập hợp các kiến thức xác định bao gồm những vấn
đề đã biết và chưa biết nhưng luôn luôn mâu thuẫn nhau dẫn đến việcphải biến đổi chúng để tìm lời giải
1.2.2.3 Phân loại câu hỏi – bài tập trong dạy học
Tùy theo mục đích, bản chất, cách sử dụng mà người ta chia câu hỏithành nhiều loại khác nhau.nhưng theo tôi để phân loại câu hỏi sử dụngtrong khâu củng cố thì cách phân loại sau tôi cho là hợp lí nhất
Theo Benjaminbloom ( 1956) đã đề ra một thang 6 mức câu hỏi ( 6loại câu hỏi ) tương ứng với 6 mức chất lượng lĩnh hội kiến thức
mở rộng thêm kiến thức cho HS
1.2.2.4 Vai trò của câu hỏi – bài tập củng cố
* Củng cố là nhằm hệ thống hóa lại kiến thức mà HS vừa tiếp thu được
để HS khắc sâu thêm kiến thức
* Vai trò của câu hỏi – bài tập củng cố
Trang 10- Khi dùng câu hỏi – bài tập để mã hóa thông tin củng cố cho họcsinh thì câu hỏi và việc trả lời câu hỏi là nguồn tri thức cho học sinh
- Câu hỏi – bài tập dùng để củng cố giúp học sinh lĩnh hội kiến thứcmột cách có hệ thống, thâu tóm được kiến thức cơ bản của bài, học sinhghi nhớ khắc sâu được kiến thức
- Học sinh nắm vững kiến thức trọng tâm của bài, chủ động giànhlấy kiến thức thông qua trả lời các câu hỏi, từ đó khắc phục được lốitruyền thụ một chiều
- Củng cố bằng câu hỏi – bài tập giúp giáo viên đánh giá học sinh vềmặt kiến thức thái độ vì câu hỏi là biện pháp phát hiện, tự phát hiện thôngtin ngược về kết quả nhận thức từ đó giáo viên có các biện pháp nâng caonhận thức cho học sinh
- Củng cố bằng câu hỏi – bài tập dưới các hình thức khác nhau tạohứng thú, say mê, phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo trong học tậpcủa học sinh Do đó giờ học không còn nặng nề, giảm tải cho học sinh
- Củng cố bằng câu hỏi – bài tập còn rèn cho học sinh kĩ năng diễnđạt bằng lời nói, kĩ năng phát hiện kiến thức, xử lý thông tin một cáchnhanh nhạy, linh hoạt
- Củng cố bằng câu hỏi – bài tập không những giúp học sinh hiểu sâukiến thức lý thuyết mà học sinh còn liên hệ kiến thức thực tế đời sống vìthế học sinh thêm yêu thích môn học, hứng thú với môn học hơn
- Câu hỏi – bài tập củng cố giúp học sinh thấy mình đã tiếp thu kiếnthức ở mức độ nào, những phần nào cần bổ sung thêm trong bài học
- Giúp học sinh tiến hành các hoạt động trí tuệ, ghi nhớ tái hiện, sosánh phân tích, chính xác hóa, hệ thống hóa kiến thức Qua đó học sinh sẽphát triển tư duy sáng tạo, linh hoạt vận dụng kiến thức đã học để giảiquyết những tình huống thực tế
Trang 11Như vậy, câu hỏi – bài tập không những giúp học sinh lĩnh hội tri thứcmới một cách tích cực, chủ động, sáng tạo mà còn dùng để củng cố khắcsâu thêm kiến thức cho học sinh Do đó, câu hỏi là phương tiện tổ chứcdạy học tích cực nên giáo viên khi tổ chức dạy học cần phải chuẩn bị câuhỏi giúp học sinh tự lực với mục tiêu dạy học.
1.3 Cơ sở thực tiễn
1.3.1 Điều tra về thực trạng sử dụng câu hỏi – bài tập vào dạy học phần củng cố các bài trong chương II – Phần Sinh học tế bào- SH10- CTC
1.3.1.1 Điều tra giáo viên
a) Cách tiến hành
Tôi đã tiến hành điều tra thực trạng sử dụng câu hỏi vào dạy học phầncủng cố các bài trong chương II- Phần Sinh học tế bào- SH10- CTC bằngphiếu điều tra với các câu hỏi trắc nghiệm và câu hỏi mở (xem phiếu điềutra số 1- phụ lục)
Tiến hành điều tra giáo viên sinh học tại trường THPT Nguyễn Du –Kiến Xương – Thái Bình
b) Kết quả điều tra
Qua phân tích phiếu điều tra cho thấy :
Trang 12Số GV trả lời Số GV
điều traThời gian
Sử dụng câu hỏi,bài tập cuối bài
Sử dụng câu hỏiTNKQ
Sử dụng câu hỏi,bài tập cuối bài
Sử dụng câu hỏiTNKQ
Như vậy, đa phần các thầy cô đều cố định thời gian củng cố bài học
Vì vậy, biện pháp thầy cô thường sử dụng củng cố là gọi học sinh đọctóm tắt cuối bài hay sử dụng câu hỏi cuối bài vì nó đơn giản Mặc dù họcsinh tóm tắt định hình được kiến thức bài học nhưng không gây hứng thú,say mê cho học sinh, học sinh làm việc không tích cực Còn khi sử dụngtrò chơi hay các cách củng cố khác thi thời gian củng cố sẽ lâu hơn, cáchthiết kế phức tạp hơn nên các thầy cô không hay dùng
Khi điều tra hiểu biết về kiến thức câu hỏi bằng các câu hỏi 4, 5, 6, 7thì kết quả điều ta như sau: