Với những lý do trên chũng tôi đã chọn đề tài “TÍCH HỢP GIÁO DỤC ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 12 CƠ BẢN PHẦN BẢY CHƯƠNG II - QUẦN XÃ SINH VẬT và III - HỆ SINH THÁI
Trang 1PHẦN I: MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Con người là sản phẩm cao quý nhất của quá trình tiến hóa hữu cơ vàtrở thành một thành viên trong hệ sinh quyển Con người với tư cách là mộtvật thể sống là một yếu tố của sinh quyển đã tác động trực tiếp vào môitrường
Các hệ sinh thái tự nhiên dần dần chuyển thành hệ sinh thái nhân tạohoặc bị tác động của con người đến mức mất cân bằng suy thoái
Trái đất đang biến đổi đó là thực tế chúng ta cần phải thừa nhận, đặcbiệt qua một số dẫn chứng cụ thể gần đây: cháy rừng hàng loạt ở Nga (2010),động đất, sóng thần ở Nhật Bản (2011) và hiện tại là băng tuyết ở Châu Âu,một số nước Châu Á
Biến đổi khí hậu được coi là vấn đề toàn cầu vì nó diễn ra ở khắp mọinơi trên thế giới, đặc biệt là Việt Nam đứng thứ 5 trong danh sách các nươc bịảnh hưởng bởi những biến đổi khí hậu toàn cầu
Học sinh các cấp và học sinh THPT nói chung, học sinh lớp 12nói riêng, các em chính là những chủ nhân tương lai của đất nước Vì vậy,phải hình thành cho các em ý thức và kiến thức về biến đổi khí hậu ngay khicòn ngồi trên ghế nhà trường từ đó sẽ có cách ứng xử đúng đắn và có tráchnhiệm với môi trường xung quanh
Với những lý do trên chũng tôi đã chọn đề tài “TÍCH HỢP GIÁO DỤC ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 12 (CƠ BẢN) PHẦN BẢY CHƯƠNG II - QUẦN XÃ SINH VẬT và III - HỆ SINH THÁI SINH QUYỂN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG’’ với
mong muốn góp phần nhỏ bé của mình vào công cuộc chống biến đổi khí hậu
Trang 22 Mục đích nghiên cứu
- Tích hợp GDBĐKH vào dạy học Sinh học 12 (cơ bản)
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
Tìm hiểu cơ sở lý thuyết về BĐKH, các văn bản pháp luật nhà nước,văn bản giáo dục về bảo vệ khí hậu
Tìm hiểu thực trạng giáo dục BĐKH và ý thức bảo vệ môi trường sốngcủa học sinh phổ thông
Xác định địa chỉ tích hơp GDBĐKH trong chương trình Sinh học 12(cơ bản)
Đề xuất biện pháp tích hợp GDBĐKH vào chương trình Sinh học 12(cơ bản)
Chỉ rõ địa chỉ tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu cụ thể ở một số bàithuộc chương trình sinh học 12 (cơ bản)
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Nội dung GDBĐKH, các phương pháp giáo dục BDKH trong giảngdạy Sinh học 12 (cơ bản), THPT
4.2 Phạm vi nghiên cứu
Sinh học 12 Phần 7: Chương II - Quần xã sinh vật
Chương III - Hệ sinh thái, sinh quyển và bảo vệ môi trường
5 Phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp lý thuyết
Nghiên cứu các tài liệu có liên quan làm cơ sở lý luận cho đề tài như:
Lý luận dạy học Sinh học, Phương pháp dạy học tích cực, Kĩ thuật dạy học,SGK, Sách giáo viên, Sách thiết kế bài giảng…Các tài liệu, các báo cáo liênquan đến BĐKH…
5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn.
5.2.1 Phương pháp điều tra xã hội học
Trang 3Đối tượng điều tra là giáo viên dạy Sinh học và học sinh một số trườngTHPT Điều tra bằng phỏng vấn trực tiếp, phiếu và câu hỏi…về thực trạngGDBĐKH qua môn Sinh học ở trường phổ thông Phân tích kết quả cho thấytính khả thi của đề tài và sự ủng hộ của giáo viên và học sinh đối với việc tíchhợp nội dung GDBĐKH vào dạy học Sinh học 12 (cở bản), THPT.
5.2.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Thông qua dự giờ, thảo luận và điều tra tình hình tích hợp lồng ghépnôi dung giáo dục biến đổi khí hậu trong chương trinh sinh học 12 (cơ bản)của một số giáo viên ở trường THPT để làm cơ sở thực tiễn cho đề tài Đây làphương pháp không thể thiếu trong quá trình nghiên cứu đề tài nhất là dối vớichuyên ngành phương pháp
Trang 4PHẦN II: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1 Những nghiên cứu liên quan đến đề tài
1.1.1 Trên thế giới
- Năm 2009: 192 Chính phủ các quốc gia tới Copenhagen tham dự Hội
Nghị của Liên Hợp Quốc về BĐKH (COP - 15) nhằm đưa ra giải pháp về một
thỏa thuận quốc tế sau Nghị định thư Kyoto sắp hết hạn
Các nhà khoa học trên thế giới vẫn đang tiếp tục nghiên cứu các biệnpháp nhằm chống lại BĐKH, giảm thiểu BĐKH và thích ứng với BĐKH.Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu, hội thảo về mối quan hệ giữaBĐKH và các lĩnh vực đời sống kinh tế - xã hội Có thể kể tới một số hội thảotiêu biểu:
- Tháng 11/ 2007: Hội nghị về nông nghiệp và BĐKH tại Hyderabad(Ấn Độ) đã kết luận rằng từ thịt gà, gia cầm, sữa đến khoai tây, hành cùng cácloại thực phẩm khác nói chung là mọi thứ được dùng trên bàn ăn của thế giới,dường như đang bị ảnh hưởng do tình trạng BĐKH Các nhà nghiên cứu đang
cố gắng xác minh mức độ mà sự ấm lên của khí hậu trên toàn cầu sẽ tác độngđến sản xuất nông nghiệp và đề ra các biện pháp ứng phó với vấn đề này
- Tháng 2/ 2009: Hội thảo “BĐKH lưu vực song Mê Kông” xoay quanhnghiên cứu về BĐKH Châu Á trong thiên niên kỷ vừa qua nhằm dự báo vàđịnh hướng các hoạt động tương lai Bên cạnh đó, Hội nghị tập trung thảoluận các bằng chứng mới về sự nóng lên của bề mặt đại dương cũng như cáchiện tượng liên quan đến nóng lên toàn cầu
1.1.2 Ở Việt Nam
- Tháng 8/2009: Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam áp dụng cácphương pháp và mô hình ước tính quốc tế với sự trợ giúp của một số cơ quan
Trang 5chuyên môn và nhà tài trợ quốc tế, trong đó có chương trình phát triển củaLiên Hợp Quốc (UNDP) đã tính toán ba kịch bản cho Việt Nam Kịch bảnđược xây dựng theo các kịch bản phát thải khí nhà kính ở cấp thấp, trung bình
và cao Hệ thống kịch bản này mới chỉ là những nghiên cứu bước đầu nhưng
sẽ là cơ sở cho các bộ, ban, ngành, địa phương điều chỉnh chiến lược cũngnhư quy hoạch của mình
- Tháng 11/2009, Viện Nghiên cứu BĐKH - Đại học Cần Thơ chính
thức tuyên bố thành lập Viện nghiên cứu đã liên kết với nhiều tổ chức quốc
tế như Quỹ Quốc tế Bảo vệ Tự Nhiên (WWF), Trung tâm vùng STAR Đông
Nam Á…tổ chức hội thảo “Đánh giá nhanh tác động, tính dễ tổn thương và
khả năng thích ứng với BĐKH và lũ lụt ở Đồng Bằng Sông Cửu Long”
1.2 Cơ sở lý luận của đề tài
1.2.1 Khái quát về Biến đổi khí hậu
1.2.1.1 Khái niệm về khí hậu.
Theo giáo trình tài nguyên khí hậu NXB-DDHQGHN-Mai TrọngThông và Hoàng Xuân Cơ, có các quan niệm về khí hậu khác nhau của nhiềutác giả như sau:
Các quan niệm về khí hậu:
Theo Vôâycốp: Khí hậu là trạng thái thời tiết trung bình
Theo Phêđôrôp: Khí hậu là tổng hợp của thời tiết
Theo Béc: Khí hậu là một bộ phận của các quá trình địa lý
Theo quan điểm hiện đại: Khí hậu là trạng thái vật lý tổng quát của hệthống không khí bao quanh trái đất, hình thành dưới tác dụng tương hỗ giữabức xạ mặt trời, hoàn lưu khí quyển và địa lí
1.2.1.2 Khái niệm về biến đổi khí hậu?
Trang 6Tóm lại có thể hiểu: “Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của hệ thống khí
hậu gồm khí quyển, thuỷ quyển, sinh quyển, thạch quyển hiện tại và trong tương lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo".
1.2.2.Nguyên nhân của BĐKH
Do sự gia tăng các hoạt động ra các chất thải khí nhà kính, các hoạtđộng khai thác quá mức, các bể hấp thụ khí như sinh khối, rừng, các hệ sinhthái biển, ven bờ và đất liền khác
1.2.3 Các biểu hiện của biến đổi khí hậu
Sự nóng lên của khí quyển và Trái Đất nói chung
Sự thay đổi thành phần và chất lượng khí quyển có hại cho môi trườngsống của con người và các sinh vật trên Trái Đất
Sự dâng cao mực nước biển do băng tan dẫn tới sự ngập úng của cácvùng đất thấp và các đảo nhỏ ven biển
Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm trên các vùngkhác nhau của trái đất dẫn đến nguy cơ đe dọa sự sống của các loài sinh vật,các hệ sinh thái và hoạt động của con người
Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu khí quyển, chutrình tuần hoàn nước trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hóa khác
Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lượng và thànhphần của thủy quyển, sinh quyển và các địa quyển
1.2.4 Hậu quả của biến đổi khí hậu
Khi BĐKH xảy ra có thể gây nên những hậu quả nghiêm trọng như mực nướcbiển đang dâng lên, các núi băng và sông băng đang teo nhỏ, những đợt nắngnóng gay gắt, bão lụt, hạn hán, dịch bệnh, các tác hại đến kinh tế, chiến tranh
và xung đột, mất đa dạng sinh học, các hệ sinh thái bị phá hủy
1.2.5 Ảnh hưởng của sự biến đổi khí hậu
Trang 7Ảnh hưởng của sự BĐKH tác dụng lên tất cả mọi mặt như : Tài nguyênđất, Tài nguyên nước, Tài nguyên không khí và Sinh quyển…
1.2.6 Giải pháp ứng phó và thích ứng với Biến đổi khí hậu
1.2.6.1 Giảm sản xuất nhiệt điện, tăng cường sử dụng các nguồn năng lượng
tái tạo
Như năng lượng Mặt trời, năng lượng gió, năng lượng thủy triều, nănglượng địa nhiệt, năng lượng sinh khối (biomas), năng lượng khí sinh học(biogas) Mục đích của việc sử dụng năng lượng tái tạo này là giảm lượng khíthải CO2 đối với Trái Đất
1.2.6.2 Chặn đứng nạn phá rừng, tích cực bảo vệ rừng và trồng rừng
Chặn đứng nạn phá rừng đồng thời tích cực tham gia bảo vệ và trồng rừng,phủ xanh đất trống đồi núi trọc sẽ có tác dụng lớn trong việc giảm thiểu nguy
cơ biến đổi khí hậu
1.2.6.3 Tiết kiệm năng lượng để giảm lượng khí CO 2 thải ra bầu khí quyển
Phương tiện giao thông là một trong những nguyên nhân thải ra môitrường một lượng lớn khí CO2 và các loại khí độc khác như xe máy, xe ô tô…thay vì đi lại bằng xe máy, ô tô mọi người chúng ta nên đi bằng nhữngphương tiện công cộng như xe buýt, đi xe đạp Với các loại phương tiện đi lạinày sẽ tiết kiệm không chỉ xăng dầu mà còn hạn chế khí thải gây ô nhiễm môitrường
Nên sử dụng các thiết bị dân dụng tiết kiệm như bóng đèn compact, cácloại pin nạp
1.2.6.4 Ăn uống thông minh, tăng cường rau, hoa quả
Canh tác hữu cơ, gieo trồng các loại rau, hoa quả không dung phân hóahọc, thuốc trừ sâu
1.2.6.5.Giảm tiêu thụ nhựa plastic
Trang 8Một trong những phương án kinh tế nhất là tiết kiệm giảm chi tiêu, điềunày không chỉ đúng trong cuộc sống hàng ngày mà nó còn có tác dụng làmgiảm khí thải gây hiệu ứng nhà kính Ví dụ như giảm dùng các loại bao gói sẽ
giảm được đáng kể chi phí sản xuất lẫn phí tái chế Một trong những vấn đề
bức xúc hiện nay là sử dụng quá nhiều các loại bao gói có nhiều nguồn gốc từnhựa plastic đã gây nên hiệu ứng “ô nhiễm trắng”
1.2.6.6 Cải tạo, nâng cấp hạ tầng
Xây dựng các cầu thang điều chỉnh nhiệt độ…sẽ tiết kiệm được rấtnhiều nhiên liệu và giảm mức phát thải khí thải Ngoài ra, các công trình giaothông như cầu đường cũng là yếu tố cần đầu tư thỏa đáng Đường tốt khôngchỉ giảm nhiên liệu xe cộ mà còn giảm cả khí phát tán độc hại hoặc sử dụngcác loại lò đốt trong công nghiệp như lò khí hóa than, lò dùng trong sản xuất
xi măng cũng sẽ giảm được rất nhiều khí thải gây hiệu ứng nhà kính
1.2.6.7.Ứng dụng các công nghệ mới trong việc bảo vệ Trái Đất
Hiện nay, các nhà khoa học đang tiến hành thử nghiệm mới như quátrình can thiệp kỹ thuật địa chất hay kỹ thuật phong bế mặt trời…nhằm giảmhiệu ứng nhà kính
kỹ thuật phát tán các hạt Sulphate vào không khí để nó thực hiện quátrình làm lạnh bầu khí quyển
1.2.6.8 Giáo dục tuyên truyền cho sinh viên, học sinh trong nhà trường
Tích hợp BĐKH vào các học phần Sinh học trong giảng dạy và học tập
ở các trường đại học, tích hợp biến đổi khí hậu vào nội dung các bài học trongsách giáo khoa Sinh học ở cấp học Trung học phổ thông (từ lớp 6 đến lớp 12)
Vận động mọi người trong gia đình và cộng đồng quan tâm đến Biếnđổi khí hậu, từ đó mọi người lo lắng về tác hại, nguyên nhân, hậu quả và cótrách nhiệm đối phó với BĐKH
1.2.7 Phương pháp giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu trong dạy học
Trang 9hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các họcphần của môn đó.
1.2.7.2 Khái niệm tích hợp biến đổi khí hậu
Như vậy, dựa trên khái niệm tích hợp có thể hiểu "tích hợp giáo dục
biến đổi khí hậu là sự lồng ghép các kiến thức về BĐKH vào các bài học, bài tập, các bài ôn tập, ngoại khóa…Thông qua hệ thống câu hỏi, trò chơi… nhằm cung cấp cho học sinh những thông tin về thực trạng của BĐKH, nguyên nhân, hậu quả và các biện pháp ứng phó với BĐKH từ đó hình thành
ý thức cho HS về mức độ nghiêm trọng của việc BĐKH"
1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài
Thực trạng dạy học tích hợp giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu trong dạy học môn sinh học 12 (cơ bản), THPT
1.3.1 Về phía giáo viên
Về nhận thức: Phần lớn số GV được điều tra đều có nhận thức đầy đủ
và đúng đắn về vấn đề GDBĐKH chiếm (50%), còn lại 50% GV nhận thứctương đối đầy đủ và chưa đầy đủ
Về thái độ: 75% GV có thái độ tích cực đối với GDBĐKH Tuy nhiên,vẫn còn một bộ phận GV chưa có thái độ tích cực trong việc GDBĐKH cho
HS của mình
Trang 10Về hình thức tổ chức và phương pháp: Qua điều tra thì các GV đều chorằng có thể sử dụng cả dạy học nội khóa và ngoại khóa cho GDBĐKH Tuynhiên, các hoạt động ngoại khóa cho HS không được tổ chức một cách thườngxuyên do điều kiện thời gian và cơ sở vật chất của nhà trường phổ thông
Thực tế đánh giá về mức độ tích hợp nội dung GDBĐKH qua các tiếtdạy của mình, các GV cũng thẳng thắn nói rằng chỉ thỉnh thoảng mới tích hợpđược nội dung giáo dục ứng phó BĐKH vào bài học
Trang 11CHƯƠNG 2: TÍCH HỢP GIÁO DỤC ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 12 (CƠ BẢN)
2.1 Mục tiêu của giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu qua dạy học môn sinh học ở THPT
Kiến thức
Học sinh phải nắm được những sự kiện, mức độ của sự biến đổi (tuynhiên cả những ưu điểm của xã hội xanh và lành mạnh), các hậu quả, tiềmnăng, giải pháp có thể thực hiện và chiến lược lãnh đạo mà nó có thể dẫn tớimột con đường phát triển bền vững
Học sinh hiểu rõ được hậu quả nghiêm trọng của BĐKH, dựa trênnhững hiện tượng, vấn đề về môi trường xung quanh nơi họ sống cũng nhưtrong khu vực và trên toàn cầu
HS phân tích được mối tác động tương hỗ giữa các yếu tố kinh tế - xãhội, chính trị, văn hóa, môi trường…tới BĐKH
HS hiểu rõ được vai trò và sự tác động của con người tới toàn bộ môitrường sống dẫn đến BĐKH
Trang 12Giáo dục về biến đổi khí hậu phải giúp cho học sinh có hiểu biết vềhiện tượng biến đổi khí hậu, nguyên nhân và những tác động của nó tới đờisống con người và những biện pháp hạn chế các tác nhân dẫn đến BĐKH gây
ra Từ đó chuẩn bị cho học sinh tâm thế sẵn sàng tham gia các hoạt độngnhằm chống lại hạn chế sự BĐKH
Giáo dục cho thế hệ trẻ trở thành công dân toàn cầu, có cảm xúc cánhân thuộc về một hành tinh, một cộng đồng nhân đạo, yêu quí và làm bạnvới tự nhiên
2.2 Nội dung về giáo dục biến đổi khí hậu
Nội dung của giáo dục biến đổi khí hậu cần đề cập đến:
- Khái niệm/ thuật ngữ về biến đổi khí hậu
- Hệ thống sống tác động lên khí hậu và khí hậu cũng tác đông ngượclại
- Các yếu tố của hệ thống sống
- Hiện trạng, nguyên nhân của sự biến đổi khí hậu, đặc biệt là nhữngnguyên nhân do con người tạo ra như phát thải khí nhà kính gây nên sự ấmlên toàn cầu…
- Hậu quả của biến đổi khí hậu và tác động của nó trên phạm vi toàncầu, quốc gia và khu vực - địa phương
- Những biện pháp hạn chế các tác nhân gây nên biến đổi khí hậu trênphạm vi toàn cầu, quốc gia và địa phương
- Ứng phó trước tác động của biến đổi khí hậu ở Việt Nam
- Cung cấp, rèn luyện những kỹ năng cần thiết để ứng phó với thiên tai
do biến đổi khí hậu gây nên ở địa phương
2.3 Các phương thức giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu
Ở phổ thông có thể sử dụng là 3 phương thức: tích hợp, lồng ghép vàliên hệ để dạy GDƯPBĐKH
Trang 13NỘI DUNG DẠY HỌC
GD BĐKH
NỘI DUNG DẠY HỌC
BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG
Tích hợp: sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống, ở những mức độkhác nhau, các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học khác nhau hoặc các hợpphần của bộ môn thành phần nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên
hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các họcphần của môn đó, đảm bảo sự tích hợp đầy đủ về mặt nội dung
Mô phỏng hình thức tích hợp
Lồng ghép: Là phương thức mang tính chất của sự sắp xếp đặc biệtnhiều hơn Nó mở rộng và làm phong phú thêm bài học bằng cách bổ sungkiến thức và thêm vào những ví dụ GDBĐKH Qua phương thức này, HS sẽ
dễ dàng tiếp thu bài học bởi những ví dụ sinh động và nguồn tri thức được mởrộng, nhờ vậy sẽ làm cho chất lượng và hiệu quả giờ học được nâng cao
Mô phỏng hình thưc lồng ghép
Liên hệ: Là phương thức nhắc đến số kiến thức tương tự của một môn hoặcngoài thực tế liên quan đến nội dung bài học để học sinh hiểu rõ vấn đề và