Vai trò của đặng tiểu bình đối với công cuộc cải cách, mở cửa của trung quốc từ năm 1978 đến năm 1997

Lí do chọn đề tài Trong những năm qua nhờ thực hiện đường lối cải cách mở cửa nhândân Trung Quốc đã giành được nhiều thành tựu to lớn làm biến đổi bộ mặt xãhội, sản xuất tăng vọt với tốc

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong những năm qua nhờ thực hiện đường lối cải cách mở cửa nhândân Trung Quốc đã giành được nhiều thành tựu to lớn làm biến đổi bộ mặt xãhội, sản xuất tăng vọt với tốc độ cao, hiện đại hóa đạt được những tiến bộvượt bậc, quan hệ kinh tế đối ngoại không ngừng mở rộng, nhiều đặc khukinh tế phồn vinh ra đời đất nước ổn định, đời sống của nhân dân được cảithiện rõ rệt Những thành tựu đáng khâm phục này đã góp phần nâng cao vịthế của Trung Quốc trên trường quốc tế Để đạt được những thành tựu to lớntrong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội là cả một quá trình phấn đấu lỗlực của toàn Đảng, nhà nước và nhân dân Trung Quốc dưới sự lãnh đạo và chỉđạo theo đường lối cải cách mở cửa của Đặng Tiểu Bình - một nhà cải cáchlớn, tổng thiết kế sư của Trung Quốc từ năm 1978 đến nay

Đặng Tiểu Bình là một nhân vật đã có hơn một nửa thế kỷ hoạt độngtrên chính trường, sự nghiệp chính trị của ông gặp nhiều sóng gió, thác ghềnhnhững ba lần đổ lại ba lần lên và lần nào ông cũng xuất sắc vượt qua Năm

1977, Đặng Tiểu Bình được trở lại chính trường với việc được hồi phục chứcdanh như: Phó thủ tướng kiêm chủ tịch quân ủy, Tổng tham mưu trưởng quânđội Sau khi quan sát tình hình nguy nan của đất nước, ông đã từng bướckhẳng định lại vị trí của mình và tiến hành công cuộc cải cách, mở cửa đấtnước Điều này được đánh dấu tại Hội nghị Trung ương 3 khóa XI với bài

phát biểu: “Giải phóng tư tưởng thực sự cầu thị, đoàng kết nhất trí hướng về phía trước” [10; 494] Đây là bản tuyên bố mở ra thời kỳ mới cho sự nghiệp

xây dựng xã hội chủ nghĩa và công cuộc cải cách và mở cửa ở Trung Quốc

Việc nghiên cứu về Đặng Tiểu Bình đặc biệt là vai trò của ông trongcông cuộc cải cách mở cửa ở Trung Quốc hiện nay ngày càng có ý nghĩa quan

trọng không chỉ cho ta hiểu một cách thấu đáo toàn diện về tiến trình cải cách

mở cửa ở Trung Quốc diễn ra với những lý luận của Đặng Tiểu Bình, người

đã cống hiến hết cuộc đời mình cho đất nước mà còn thấy được ảnh hưởngcủa vĩ nhân, nhất là những người lãnh đạo đất nước đối với lịch sử là rất lớn,

có thể quyết định cả vận mệnh sinh tồn của cả quốc gia, dân tộc Trung Quốc

mà còn có cả ý nghĩa đối với đất nước ta đang sôi nổi tiến hành sự nghiệp xâydựng Chủ Nghĩa Xã Hội, theo đường lối mới đã khởi xướng từ Đại hội VI(1986) và được khẳng định tại Đại hội VII (1991), VIII (1996) của Đảng ta

Như vậy, để đánh giá và nhìn nhận đúng đắn khách quan về Đặng TiểuBình cũng như công cuộc cải cách, mở cửa nói trên, người viết đã lựa chọn

vấn đề “Vai trò của Đặng Tiểu Bình đối với công cuộc cải cách, mở cửa của Trung Quốc từ năm 1978 đến năm 1997” làm đề tài khóa luận của

mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Đặng Tiểu Bình là một vĩ nhân của Trung Quốc, là người đề xướng,tiến hành công cuộc cải cách, mở cửa của Trung Quốc, là người khai sinh ranước Trung Hoa hiện đại Ngày nay Trung Quốc vẫn tiếp tục con đường xâydựng chủ nghĩa xã hội dưới lý luận của ông Thành công của công cuộc cảicách, mở cửa đã thể hiện rõ sự đúng đắn của Đặng Tiểu Bình khi lựa chọntiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc

Tháng 10 năm 1992, Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ XIVhọp và quyết định đưa lý luận Đặng Tiểu Bình vào một trong ba ngọn cờ xâydựng chủ nghĩa xã hội của Trung Quốc, trong thời đại ngày nay đó là chủnghĩa Mac - Lênin, tư tưởng Mao Trạch Đông và lý luận Đặng Tiểu Bình Từ

đó việc nghiên cứu Đặng Tiểu Bình và lý luận của ông được đẩy mạnh ởTrung Quốc Hàng loạt các công trình nghiên cứu về lý luận Đặng Tiểu Bìnhvới các khía cạch khác nhau được thực hiện, Đặc biệt là việc nghiên cứu

Đặng Tiểu Bình và lý luận của ông đề ra trong công cuộc cải cách, mở cửa.

Từ những năm đầu thập kỉ 90 trở đi ở Trung Quốc đã xuất hiện nhiều côngtrình nghiên cứu về Đặng Tiểu Bình và lý luận của ông dưới danh nghĩa quốcgia hoặc cá nhân

Năm 1996, cuốn “Mưu Lược Đặng Tiểu Bình” của tác giả Tiêu Thị

Mỹ, do nhà xuất bản Hồng Kỳ ấn hành Cuốn sách này gồm có 7 chương, nói

về diễn biến tình hình chính trị ở Trung Quốc từ năm 1930 đến năm 1995 vàmưu lược của Đặng Tiểu Bình trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hộimang màu sắc Trung Quốc trên các lĩnh vực trị loạn, phát triển kinh tế, chínhtrị, quân sự, mặt trận dân tộc thống nhất và mưu lược ngoại giao Cùng với đótác giả cũng đề cập và nêu ra những kinh nghiệm phong phú về mọi mặt trong

công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc mà “Tổng thiết kế sư” [8; 358] là

Đặng Tiểu Bình Những vẫn đề mà cuốn sách nêu ra không chỉ có giá trị làmsáng tỏ hơn tài năng, trí tuệ của “tổng thiết kế sư” Đặng Tiểu Bình, mà còn làtài liệu tham khảo cho nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các nước xã hộichủ nghĩa đang trên con đường xây dựng và phát triển đất nước Tuy nhiêntrên một số vấn đề về quan hệ đối ngoại, đặc biệt là vấn đề về quan hệ ViệtNam - Trung Quốc Tác giả Tiêu Thị Mỹ đã có cái nhìn, quan điểm chưa thực

sự khách quan Đây là điểm hạn chế của tác phẩm

Viết về Đặng Tiểu Bình, một nhân vật đã có hơn nửa thế kỷ hoạt độngtrên chính trường, xung quanh cuộc đời sự nghiệp của ông có rất nhiều huyền

thoại Năm 2000, tác giả Phan Thế Hải với công trình: “Đặng Tiểu Bình nhà cải cách hàng đầu thế kỷ XX” Trong cuốn sách này tác giả đã trình bày một

cách ngắn ngọn, lôgic và đồng thời vẽ lên một bức tranh toàn cảnh về nhữngvấn đề then chốt trong tư tưởng kinh tế của Đặng Tiểu Bình, những vấn đềkinh tế Trung Quốc trước và sau Đặng Tiểu Bình Ngoài ra, tác giả cũng ưu áidành riêng một chương viết về những bài học cần tham khảo trong hoạt động

thực tiễn ở Việt Nam Vậy với cuốn sách đã cung cấp nguồn tài quý báu trongviệc cứu về Đặng Tiểu Bình, đặc là tư tưởng kinh tế của ông.

Công trình nghiên cứu “Đặng Tiểu Bình từ lý luận đến thực tiến” của

tác giả Trần Tiên Khuê Trong cuốn sách này tác giả đã nghiên cứu: Lý luậnĐặng Tiểu Bình về chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc, cương lĩnh hànhđộng trong điều kiện khác nhau và phương châm thi hành chính trị trong giaiđoạn đầu tiên của Chủ Nghĩa Cộng Sản Qua đó tác phẩm đã làm sáng tỏ hơnnhững lý luận của Đặng Tiểu Bình, đặc là viêc áp dụng những lý luận đó vàothực tiễn của Trung Quốc, nhất là trong công cuộc cải cách mở cửa bắt đầu từ1978

Năm 2000, công trình “Trung Quốc cải cách và mở cửa 1978 - 1998”

của Nguyễn Thế Tăng Nội dung của cuốn sách này viết về công cuộc cảicách, mở cửa ở Trung Quốc thời gian từ năm 1978 đến năm 1998 với nhữngcải cách thể chế kinh tế, chính trị ở Trung Quốc, mở cửa đối ngoại và xâydựng văn tinh thần xã hội chủ nghĩa ở Trung Quốc Tuy nhiên tác giả mới nêuđược những nội dung cơ bản của công cuộc cải cách chứ chưa nêu ra đượcnhững bài học, kinh nghiệm mà công cuộc cải cách mở cửa ở Trung Quốc(1978 - 1998) đã thực hiện

Trên đây là những công trình nghiên cứu của các nhà khoa học về Đặngtiểu bình và xung quanh vấn đề về công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốcvới những lĩnh vực tìm hiểu khác nhau Có thể nói đây là những tài liệu quantrọng để tôi hoàn thành khóa luận của mình Cùng với những tác phẩm kể trêncòn có những bài viết chuyên sâu của nhiều chuyên gia trong và ngoài nướcnghiên cứu về Đặng Tiểu Bình cũng như về Trung Quốc, góp phần làm phongphú hơn kho tài liệu viết về Đặng Tiểu Bình

Như vậy, mặc dù cho đến nay có một khối lượng đồ sộ nghiên cứu vềĐặng Tiểu Bình và công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc với những nội

dung phong phú, đa dạng Song việc nghiên cứu vai trò của Đặng Tiểu Bìnhđối với công cuộc cải cách của Trung Quốc từ năm 1978 đến năm 1997, thìcho đến nay chưa có công trình nào cụ thể và toàn diện Do vậy việc làm sáng

tỏ vai trò của Đặng Tiểu Bình đối với công cuộc cải cách ở Trung Quốc từnăm 1978 đến năm 1997, có ý nghĩa rất quan trọng không chỉ đem lại sự hiểubiết hơn về vĩ nhân Đặng Tiểu Bình, mà nó còn có ý nghĩa lớn đối với đấtnước ta trong tiến trình thực hiện đường lối đổi mới đã được đề ra từ Đại hội

người“Tổng thiết kế sư” [6; 356] Đặng Tiểu Bình Từ đó có cái nhìn, đánh

giá khách quan hơn về nhân vật lịch sử này

3.2 Nhiệm vụ

Khóa luận tìm hiểu một cách khách quan về “Vai trò của Đặng Tiểu Bình đối với công cuộc cải cách, mở cửa của Trung Quốc từ năm 1978 đến năm 1997” trong đó, nhấn mạnh:

Tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của Đặng Tiểu Bình

Khái quát quá về công cuộc cải cách, mở cửa của Trung Quốc từ năm

1978 đến năm 1997

Tìm hiểu về tư tưởng, chủ trương đường lối của Đặng Tiểu Bình đốivới công cuộc cải cách mở cửa của Trung Quốc từ năm 1978 đến năm 1997

Đánh giá vai trò của ông đối với công cuộc cải cách và mở cửa ở TrungQuốc.

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian: nghiên cứu về Đặng Tiểu bình “Tổng thiết kế sư” của

công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc, trong đó tập chung chủ yếu vàovai trò của ông đối với công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc

Về thời gian: Đề tài nghiên cứu vai trò của Đặng Tiểu Bình đối với

công cuộc cải cách mở cửa Trung Quốc trong khoảng thời gian từ năm 1978đến năm 1997

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.2 Nguồn tư liệu

Trong quá trình thực hiện đề tài, người viết chủ yếu tiếp cận với nguồntài liệu đã được dịch ra tiếng Việt, bao gồm các tác phẩm tham khảo, sáchbáo, bài phát biểu, văn kiện của Đảng và nhà nước Trung Quốc, các tác giảcủa nhiều nước viết về Đặng Tiểu Bình và công cuộc cải cách mở cửa ởTrung Quốc

Bên cạnh đó là nguồn tư liệu của các tạp chí, các bài viết các đề tàinghiên cứu, các sách tham khảo của những nhà nghiên cứu Việt Nam viết vềTrung Quốc, đặc biệt là các công trình nghiên cứu của các nhà Trung Quốchọc thuộc trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia Việt Nam

4.2 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình tiến hành nghiên cứu, người viết đã dựa trên cơ sởphương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quanđiểm chỉ đạo của Đảng ta trong nghiên cứu sử học

Về phương pháp nghiên cứu, người viết sử dụng phương pháp lịch sửkết hợp với phương pháp lôgic, kết hợp với các phương pháp đối chiếu, sosánh, phân tích, đánh giá…để làm sáng tỏ nội dung của đề tài nghiên cứu

Ngoài ra, do yêu cầu của đề tài phải sưu tầm chọn lọc, sử dụng nhiềuloại tư liệu khác nhau và liên quan đến nhân vật lịch sử, đánh giá vai trò củanhân vật đó trong lịch sử Do đóm, đề tài còn sử dụng phương pháp luận dựatrên quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử Đặc biệt là những quan điểmđánh giá của cá nhân và quần chúng trong lịch sử, để đảm bảo tính khoa họccủa đề tài.

5 Đóng góp của đề tài

5.1 Về phương diện khoa học.

Trong quá trình thực hiện khóa luận, người viết đã tập hợp và xử lý cácnguồn tư liệu ít nhiều liên quan đến đề tài nghiên cứu Hy vọng đây sẽ là mộtđóng góp nhỏ về mặt tư liệu cho việc nghiên cứu lịch sử Trung Quốc hiện đại,công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc và đặc biệt là vai trò của “tổngthiết kế sư” Đặng Tiểu Bình cha đẻ của công cuộc cải cách, mở cửa giai đoạn

từ năm 1978 đến năm 1997

5.2 Về phương diện thực tiễn.

Qua việc tìm hiểu công cuộc cải cách, mở cửa Đặc biệt là những thànhtựu mà công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc đạt được trong gần 20 nămqua, người viết đã đưa ra một đánh giá khách quan về vai trò của Đặng TiểuBình đối với công cuộc cải cách, mở cửa của Trung Quốc

Trên cơ sở những chủ trương, đường lối mà Đặng Tiểu Bình đã chỉđạo, thực hiện thành công trong công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc.Người viết mong muốn đây sẽ là bài học kinh nghiệm quý giá cho Việt Namtrong quá trình thực hiện đường lối đổi mới đất nước

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận khóa luận được kết cấu thành 2 chương

Chương 1: Cuộc Đời và sự nghiệp của Đặng Tiểu Bình.

Chương 2: Vai trò của Đặng Tiểu Bình đối với công cuộc cải cách

và mở cửa ở Trung Quốc từ năm 1978 đến năm 1997.

NỘI DUNG Chương 1 CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA ĐẶNG TIỂU BÌNH

1.1 CUỘC ĐỜI CỦA ĐẶNG TIỂU BÌNH

Đặng Tiểu Bình sinh ngày 22 tháng 8 năm 1904, trong một gia đình

nông dân bình dị mà người dân địa phương thường là “ngôi nhà họ Đặng” [10; 5], ở thôn Bài Phường, xã Hiệp Hưng, huyện Quảng An, tỉnh Tứ Xuyên.

Tứ xuyên ở miền Tây Nam Trung Quốc, phía Bắc có cao nguyên Hoàng Thổ,phía Tây có cao nguyên Thanh – Tạng, phía Đông có vùng núi non gò đống.Giữa vùng núi non trùng điệp đó là một vùng bình nguyên mênh mông TứXuyên vốn là một vùng trù phú, dân cư đông đúc, miền đất mà Khổng Minh

đã chọn cho Lưu Bị làm nơi gây dựng lại cơ nghiệp cho nhà Hán Mặc dù

được thiên nhiên ưu đãi, có một tài nguyên đa dạng và phong phú “Lưu vực

Tứ Xuyên, mảnh vườn châu Á ấy do vị trí và hình thổ đã tập trung trong nó một nguồn tài nguyên Tất cả những gì mọc ở Trung Quốc đều mọc ở Tứ Xuyên” [3; 65], có một nền văn minh cổ đại phát triển rực rỡ như vậy nhưng

vẫn nghèo đói, luôn luôn là một câu hỏi đặt ra cho bất cứ một người TrungQuốc nào có lòng tự trọng Điều này tác động lớn đến Đặng Tiểu Bình

Lúc nhỏ, Đặng Tiểu Bình được cha đặt tên cho là Đặng Tiên Thánh.Sau đó đi học được đổi tên là Đặng Hy Hiền Thượng Tổ họ Đặng ngay từđầu thời nhà Minh đã dời đến Giang Tây, có thời gian tuy đã từng thi đậu tiến

sĩ, làm tới hàn lâm, nhưng sau đó gia đình lụi bại Đến thời cha của ông làĐặng Thiệu Xương thì gia cảnh đã trở nên khốn khó, ngoài một căn nhà để ở,ruộng vườn không có mấy, mùa màng cũng không được là bao nhiêu, con cái

ít ỏi đã ba đời chỉ có con một Đặng Thiệu Xương đã đặt mọi niềm tin yêu và

hy vọng lớn lao của cơ nghiệp nhà họ Đặng vào người con trai của mình, gặpnhiều khó khăn có lúc phải bán vợi gia sản nhưng ông vẫn cố gắng để choĐặng Tiên Thánh được đi học.

Thân mẫu Đặng Tiểu Bình là bà họ Đạm người làng Vạn Khuê, huyệnQuảng An, Tỉnh Tứ Xuyên Bà là người không biết chữ nhưng rất tháo vát, rấtgiỏi đạo lý nên thường hay được hàng xóm mời đến phân giải những vụ xíchmích Bà rất giỏi nuôi tơ tằm, mọi việc nuôi con cái đều do bà đảm nhiệm.Những tính cách này của mẹ đã ảnh hưởng không nhỏ đến Đặng Tiểu Bình

Đặng Tiểu Bình lên 5 tuổi được cha cho đi học vỡ lòng ở trường tưthục Mặc dù tuổi còn nhỏ nhưng ông có lòng tự trọng rất cao biết chăm chỉhọc hành Lúc lên 6 tuổi Đặng Tiểu Bình vào học trường tiểu học Bắc Sơncủa làng Hiệp Hưng Được tiếp thu nền giáo dục mới, cậu càng cố sức chămchỉ tự giác học tập Bấy giờ con đường từ nhà đến trường tiểu học Bắc Sơn là

là con đường nhỏ ngập nghềnh, rất khó đi Tuy nhiên, Đặng Tiểu Bình không

hề sợ gian nan cho dù là xuân, hạ, thu, đông bốn mùa mưa nắng gian nan vẫnkhông ngăn cản được ông đến trường Với đức tính cần cù ấy, Đặng TiểuBình luôn là một học sinh xuất sắc

Năm 1915, Đặng Tiểu Bình 11 tuổi đã thi đỗ vào trường tiểu học phổthông cơ sở Quảng An Lúc đó cả huyện Quảng An chỉ có duy nhất mộttrường tiểu học phổ thông cơ sở, mỗi năm nhà trường tuyển hai lớp, mỗi lớpchừng 20 học sinh Chính vì vậy, nếu không có thành tích học tập xuất sắc thìkhó lòng mà thi đậu vào được Thời bấy giờ, học sinh tiểu học tuổi từ 10 - 20tuổi, không có nhà gần trường có thể ở nội trú Đặng Tiểu Bình cũng ở trong

số đó Những năm tháng đó đã rèn luyện cho ông trở thành người sớm cócuộc sống tự lập, và sớm được rèn luyện những tư duy rất thực tế Điều nàyđược thể hiện trong những tư tưởng cải cách của ông sau này

Năm 1918, Đặng Tiểu Bình tốt nghiệp trường tiểu học phổ thông cơ sở

ở Quảng An và thi đỗ vào trường trung học Quảng An Với sự lớn lên về trithức và tuổi tác, tầm nhìn của Đặng Tiểu Bình cũng ngày một mở rộng hơn.Đặc biệt ảnh hưởng mạnh mẽ của hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ, nhất là saukhi cách mạng tháng Mười thành công ở Nga và phong trào Ngũ tứ năm 1919

đã tác động mạnh mẽ đến thanh niên Trung Quốc Việc truyền bá tư tưởngmới và phong trào Ngũ tứ thúc đẩy phong sang Pháp cần công kiệm học Từ

đó Đặng Tiểu Bình không còn thỏa mãn lối học hành với một loạt nội dung

“chi hồ giả dã” trong trường nữa Ông khát vọng muốn học tập tri thức của

lĩnh vực khoa học tự nhiên, khát khao có thể nắm vững kỹ thuật ứng dụng làmcho đất nước giàu mạnh Cha ông là Đặng Thiệu Xương đã gợi ý cho ĐặngTiểu Bình đến học tập ở trường vừa học vừa làm, đào tạo đi Pháp đặt tạiTrùng Khánh đúng với ý định của Đặng Tiểu Bình Đặng đã nhanh chóng từbiệt quê hương đến Trùng Khánh cách xa nhà 100 cây số để thực hiện ước mơcủa mình

Trường vừa học vừa đào tạo đi Pháp, đây là trường học bậc cao nhấtnằm ở phía Tây Nam thành phố lúc bấy giờ Cũng giống như lần thi lên cấphọc, lần này Đặng Tiểu Bình cũng đã thi đậu và trở thành 100 học sinh khóa

đầu tiên Theo hồi ức của một bạn học sinh hồi đó của Đặng Tiểu Bình “Cậu

ta vào trường hơi muộn một chút Cậu ta khi đó tỏ ra rất cứng rắn, tinh thần

và sức lực luôn luôn dồi dào, cậu ta ít nói, trong học tập vô cùng chịu khó miệt mài”[ 10; 12].

Ngày 19 - 7 - 1920, sau một năm học tập, học sinh trường Cần Côngkiệm học tổ chức thi vấn đáp bằng tiếng Pháp và kiểm tra thực lực kết quảcủa đợt thi này chỉ lấy được 80 người đủ tiêu chuẩn Đặng Tiểu Bình cũng cótên trong danh sách 80 người đó, mà lại ít tuổi vừa tròn 16 tuổi Cứ như vậy,Trải qua mười năm vất vả miệt mài học tập, lên dần từng nấc thang một

Ngày 2 - 8 - 1920 Đặng Tiểu Bình và gần 80 người học sinh khác đến bến

cảng Trùng Khánh cùng đáp chuyến tàu “Cát khánh” theo đường thuỷ Nghi

Xương, Hán Khẩu, Cửu Giang bến tiếp là Thượng Hải để bắt đầu cuộc hànhtrình lâu dài đưa Đặng Tiểu Bình tới du học tại Pháp

Như vậy, có thể nói việc Đặng Tiểu Bình đi du học lúc này không phải

là chuyện du học hay du lịch như mọi thanh niên ngày nay, mà Đặng TiểuBình phải mang một sứ mệnh, một trọng trách mà gia đình, dòng họ đã giaocho Học để lên người, mang lại vinh quang và sự phồn vinh cho gia đình vàdòng họ Trọng trách này không nhẹ chút nào với một thiếu niên 16 tuổi nhưĐặng Tiểu Bình Đây là gánh nặng đầu tiên mà ông tập dượt để sau này ông

có thể chịu đựng được những gánh nặng, trọng trách lớn hơn nhiều lần màdân tộc, tổ quốc giao phó cho

Sau 5 năm làm đủ mọi nghề từ tạp vụ, công nhân kéo sợi thép tấm,công nhận nhà máy ôtô Renaul… Trên đất Pháp, mảnh đất được là trung tâmcủa châu Âu thời bấy giờ cũng đã phần nào giúp cho Đặng hiểu thế nào là chủnghĩa tư bản, thế nào là kinh tế thị trường và thực trạng của kinh tế TrungQuốc hiện tại là đang ở đâu Những bước phát triển mạnh mẽ của nước Pháptrong những năm đầu thế kỷ XX là một bằng chứng sinh động về sự phát triểncủa một kiểu hình thái xã hội mới Điều này đã giúp cho ông tránh được sựngộ nhận về tính ưu việt của Chủ nghĩa xã hội, một sự ngộ nhận hoang tưởng

mà không ít kẻ lý luận suông đã tuyên truyền dưới triều Mao Đến ngày 7 1

-1926, sau 5 năm 2 tháng 19 ngày học tập, làm thợ, tham gia tổ chức Đảng,đoàn, tham gia đấu cách mạng Ông đã dời đất Pháp sang Nga học tập theo sựphân công của chi bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc ở châu Âu, ông đã trởthành nhà hoạt động chính trị chuyên nghiệp từ đó Khi đó Đặng Tiểu Bìnhmới 22 tuổi

1.2 SỰ NGHIỆP CÁCH MẠNG CỦA ĐẶNG TIỂU BÌNH

Đặng Tiểu Bình là “một ngôi sao đặc biệt sáng chói” [8; 12] và ông gọi đó là “người lùn không thể bị đánh đổ” [8; 12] Đúng như vậy, trong số

các lãnh tụ Đảng Cộng sản Trung Quốc người thấp bé nhất và mấy lần bịđánh mà không đổ thì chỉ có một người, đó là Đặng Tiểu Bình Điều này đượcminh chứng khá rõ trong sự nghiệp cách mạng của ông những ba lần bị ngãlại ba lần vùng lên trên vũ đài chính trị

Sau một thời gian ở Pháp làm đủ mọi nghề để kiểm sống, trước sự biếnđộng của tình hình thế giới và ở Trung Quốc: Cách mạng tháng Mười Ngathành công đưa Chủ nghĩa Mác - Lênin tới Trung Quốc, Đảng Cộng sảnTrung Quốc thành lập 1 - 7 - 1921, đoàn thanh niên cộng sản Trung Quốc tạichâu Âu được thành lập… Đặc biệt ngày 8 - 8 - 1922, tổ chức thanh niên xuất

bản lý luận có tên “Thanh niên” đảm đương nhiệm vụ tuyên truyền lý luận

Chủ nghĩa Cộng sản, lấy tư tưởng, Chủ nghĩa Cộng Sản giáo dục đoàn kếtrộng rãi thanh niên Trung Quốc ở châu Âu Sau khi xuất bản không lâu, ĐặngTiểu bình đã tìm đến ban biên tập ở số nhà 17 phố Ca - te - lu - oa gần quảngtrường Xta - li và trở thành một thành viên trẻ tuổi nhất trong đó Đây chính là

sự mở đầu việc Đặng Tiểu Bình trực tiếp tham gia công tác cách mạng vàcũng là mốc mở đầu cho sự nghiệp của ông

Từ năm 1922 đến năm 1932, Đặng Tiểu Bình bắt đầu tham gia vàoĐảng Cộng sản thiếu niên Trung Quốc ở châu Âu (1922) và trở thành Đảngviên chính thức của chi bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc (1929), thì ông ngàycàng hoạt động cách mạng tích cực và được cấp trên tín nhiệm giao cho nhiềunhiệm vụ quan trọng Tháng 1 - 1926 ông sang Liên Xô vào học tại trườngĐại học Phương Đông, sau đó ít lâu ông chuyển sang trường Đại học TrungSơn Năm 1927, ông rời Liên Xô về Trung Quốc và được Đảng Cộng sảnTrung Quốc cử tới làm việc tại trường quân sự Trung Sơn của Quốc Dân

Đảng ở Tây An Đặng Tiểu Bình được giữ chức trưởng phòng chính trị đồngthời là bí thư của tổ chức Đảng Cộng sản Trung Quốc tại trường này, cũngtrong năm này ông giữ chức chánh văn phòng Trung ương Đảng Cộng sảnTrung Quốc tại Thượng Hải Tháng 7 - 1929, ông đến Quảng Tây với tư cáchđại diện Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc để lãnh đạo công tác đảng,chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang Tháng 10 - 1929, ông giữ chức bí thư mặt trậnQuảng Tây của Đảng Cộng sản Trung Quốc… Trong thời gian này mặc dùtuổi còn trẻ nhưng Đặng Tiểu Bình đã được giao những trọng trách quantrọng, ông không những hoàn thành công việc một cách thỏa đáng mà cònđược Chu Ân Lai và các đồng chí có tuổi rất yêu quý, tin tưởng giao chonhiều trọng trách quan trọng Tuy nhiên năm 1933 con đường sự nghiệp của

Đặng Tiểu Bình bị vùi dập theo đường lối “tả khuynh”, ông bị cách chức

trưởng ban tuyên truyền tỉnh ủy và bị đưa xuống làm nhân viên tuần tra củakhu ủy Nam Thôn thuộc huyện Lạc An

Tháng 5 – 1933, Đặng Tiểu Bình bị “hạ bệ lần thứ nhất” nhưng nhờ sự

can thiệp mạnh mẽ của Vương Gia Tường, lúc đó là phó chủ tịch Quân ủyTrung ương kiêm chủ nhiệm tổng bộ chính trị, Đặng Tiểu Bình mới được từ

nơi “rèn luyện lao động” trở về công tác ở tổng bộ Mãi tới tháng 1 - 1935

trước khi có hội nghị Tuân Nghĩa, Đặng Tiểu Bình mới được trọng dụng trởlại và một lần nữa trở thành chánh văn phòng Trung ương Trong tư liệu lịch

sử Đảng không có ghi chép nào về sự sửa sai của Đặng, nhưng ông tham giahội nghị Tuân Nghĩa với tư cách là chánh văn phòng Trung ương thì chiếc mũ

“hữu khuynh”, “chống Đảng” rõ ràng đã bị thủ tiêu Hoạn nạn lần thứ nhất từ

lúc bắt đầu đến lúc kết thúc mất đúng ba năm, sau khi kết thúc thì Đặng TiểuBình tiếp tục được trọng dụng và trở thành một trong những vị thống soái bađại quân chủ lực của Bát Lộ quân

Từ năm 1935 đến năm 1978, trong thời gian hoạt động cách mạng này

sự nghiệp cách mạng của Đặng Tiểu Bình không ít thăng trầm có lúc ông giữrất nhiều chức vụ quan trọng Năm 1935, sau khi được trọng dụng trở lại, ônglần lượt được các nhà lãnh đạo Trung Quốc thời bấy giờ như Chu Ân Lai,Mao Trạch Đông tin tưởng giao cho nhiều trọng trách quan trọng: Bí thư bộchỉ huy mặt trận (1949), ủy viên chính trị; ủy viên chính phủ Trung ương; phóchủ tịch ủy ban quân chính Tây Nam… Đặc biệt là ngày 10 - 7 - 1952, Chu

Ân Lai - Thủ tướng Quốc Vụ đã gửi thư cho Mao Trạch Đông và Trung ương

“đề nghị Đặng Tiểu Bình đảm nhiệm chức phó thủ tướng và trong tháng 8 sẽ trở về Bắc Kinh để chủ trì công tác của Quốc Vụ viện trong một thời gian”

[6; 570] Ngày 7 - 8 - 1952, Đặng được bầu làm phó thủ tướng Quốc Vụ viện.Chu Ân Lai đã tuyên bố trong hội nghị lần thứ 148 của Quốc Vụ viện họp

trong tháng 7 rằng: “Trong thời gian tội nhận lệnh của Mao Chủ tịch thăm Liên Xô đồng chí Đặng Tiểu Bình thay tôi làm quyền thủ tướng” [6; 570] Sau

đó ông lần lượt được phân nhiều công tác quan trọng như đường sắt, giaothông bưu điện, tài chính, thuế vụ, tiền tệ, mậu dịch, quản lý công thương,ngoại thương, thu mua lương thực, sau trở thành chánh văn phòng Trungương, ông được bộ chính trị giao cho phụ trách bốn phần việc là: Giao thôngcông chính, tài chính mậu dịch, văn hóa giáo dục và pháp luật Lúc trở thànhTổng bí thư và thường vụ bộ chính trị, phạm vi công tác của ông được mởrộng, lớn hơn Trong lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc không nghi ngờ gìnữa, Đặng Tiểu Bình được đánh giá chỉ đứng thứ hai sau Chu Ân Lai về việc

đảm nhận lãnh đạo nhiều thành phần việc khác nhau Trước “cách mạng văn hóa” trừ ngoại giao ra còn hầu như các công việc quan trọng khác ông đều đã

làm qua Đến khi phục hồi vào năm 1973, ông lại đảm nhận nốt cả công tácngoại giao Mặc dù giữ ở chức vụ nào nhưng Đặng Tiểu Bình cũng hoànthành tốt, có nhiều đóng góp cho Trung Quốc không chỉ có sự nghiệp cách

mạng của Đảng Cộng sản Trung Quốc đưa đến thắng lợi của cuộc cách mạngdân tộc dân chủ nhân dân và nước Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa ra đờingày 1 - 10 - 1949 mà cả khi đi vào khôi phục và phát triển đất nước Tàinăng của ông không chỉ được Chu Ân Lai coi trọng mà ngay Mao Chủ tịch

cũng coi trọng và đánh giá cao, ông nói: “Tôi thấy con người Đặng Tiểu Bình rất trong sáng, đồng chí ấy như tôi, không phải là không có khuyết điểm nhưng là trong sáng Đồng chí ấy có tài năng làm được nhiều việc Các đồng chí thấy đấy chuyện gì làm được đều rất tốt… Đặng Tiểu Bình không có lỗi với người khác ư, tôi không tin Nhưng nói chung lại, con người này rất biết

lo cho toàn cục, rất nhân hậu giải quyết vấn đề rất công bằng Đồng chí ấy rất nghiêm khắc với sai lầm của mình Đồng chí ấy có chút thật lòng lọ sợ Đồng chí ấy đã kinh qua đấu tranh trong Đảng” [10; 360].

Mặc dù được các nhân vật “khổng lồ” như: Mao Trạch Đông, Chu Ân

Lai đánh giá cao về tài năng cũng như đạo đức và được giao cho giữ nhiềuchức vụ quan trọng Tuy nhiên vào thập kỷ 60 của thế kỷ XX, trong cơn

giông bão “cách mạng văn hóa” chưa từng có trong lịch sử Trung quốc, Đặng từ địa vị tổng bí thư bỗng bị chụp cho cái tội danh “tên đầu sỏ số hai đi theo đường lối tư bản” [8; 31], bị Lâm Bưu đuổi xuông chuồng bò ở Giang

Tây suất trong hơn ba năm

Có thể nói đến đây sự nghiệp của Đặng Tiểu Bình đã bị chấm dứt, vìhơn ba năm bốn tháng là một thời gian dài đối với một ông già đã 65 tuổi,huống chi ông lại không biết chắc lúc nào mình được giải phóng Tính từ khisang Pháp cầu học lúc mới 15 tuổi ông đã hoạt động trên vũ đài chính trịTrung Quốc chẵn nửa thế kỷ Thế mà ngày nay cách xa trung tâm chính trị, bịđày tới miền Giang Tây Tuy nhiên, khi nhìn vào cuộc đời của Đặng TiểuBình, ta thấy càng đặt trong hoàn cảnh khó khăn thì phẩm chất, trí tuệ của ông

càng tỏa sáng, điều này nói lên vì sao sau mỗi lần bị “hạ bệ” ông lại được đưa

lên đỉnh cao hơn

Theo lời con gái Đặng Tiểu Bình, Mao Mao viết: “trong thời gian ở Giang Tây, cha tôi có một thói quen, mỗi buổi chiều trước lúc mặt trời lặn, bao giờ cũng đi bộ vòng quanh mảnh sân nhỏ Ông bước rất nhanh, trầm tư không nói, cứ hết đi vòng này đến vòng khác… Tôi thường nhìn cha tôi nhìn tinh thần ông rất chăm chú, trầm tĩnh, nhìn những bước đi nhanh nhẹn và vững chắc của ông Tôi nghĩ trong từng bước chân đó tư tưởng của ông, niềm tin của ông, ý chí của ông càng rõ ràng thêm theo bước chân càng trở nên kiên định hơn” [8; 32] Đặng Tiểu Bình còn dùng lao động và đọc sách để

làm phong phú thêm cuộc sống, không bao giờ cảm thấy trống rỗng và do dự

Có thể thấy rằng những phẩm chất đó đã giúp cho Đặng Tiểu Bình vượt qua

được những năm tháng của “cách mạng văn hóa” Để từ đó có niềm tin, niềm

tin mà con gái ông Mao Mao gọi một nhân tố quan trọng, sau khi có niềm tin,thì điều then chốt phải biết chờ đợi thời cơ thích hợp Mà thời cơ thì nhất định

sẽ có, vì trên đời này không có bàn tiệc nào không có lúc tàn, quy luật biệnchứng này có tác dụng với bất kỳ ai và cuối cùng thời cơ đến với Đặng

Ngày 13 - 9 - 1991, kẻ ngoi lên nhờ đánh đổ các nguyên lão của nướcCộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa, trở thành người kế tục thân thiết của MaoTrạch Đông đã vì âm mưu đoạt quyền mà bị đập tan Ngày 6 - 11 - 1971,Đặng Tiểu Bình và cán bộ, công nhân viên thuộc nhà máy sở tại đã được nghetruyền đạt văn kiện Trung ương về việc này Hai ngày sau ông viết thư gửicho Mao Trạch Đông, trình bày cách nhìn nhận của mình đối với việc đó vàyêu cầu được công tác trở lại và còn nói thêm về vấn đề của con cái mình.Bức thư này được Mao Trạch Đông gửi cho các thành viên Bộ Chính trị.Ngày 10 - 1 - 1972 Mao Trạch Đông tham dự lễ truy điệu Trần Nghị, khi an

ủi phu nhân Trần Nghi ông nói vấn đề Đặng Tiểu Bình là mâu thuẫn nội bộ

Sau một thời gian Đặng nhận được thông chuẩn bị về Bắc Kinh Ngày 22 - 2ông trở về Bắc Kinh, đến ngày 10 - 3 - 1173 căn cứ vào lời Mao, Chu Ân Lai

đã chủ trì hội nghị Bộ Chính trị vấn đề đưa Đặng trở lại làm việc Hội nghịquyết định khôi phục sinh hoạt đảng và chức vụ phó thủ tướng cho Đặng.Năm tháng sau Đặng được vào Trung ương Như vậy lần này sau khi bị đánh

đổ với tài năng, ý trí… Đặng đã vực được dậy tuy rất gian nan nhưng khôngphải là bước đi mang tính quyết định

Sau khi Đặng Tiểu Bình đứng lên từ tro tàn của cách mạng văn hóa, thìcon đường sự nghiệp của ông tiến lên một bước mới, được đánh giá cao vàtrọng dụng Tháng 8 - 1973, tại Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ

X, ông được bầu làm ủy viên Trung ương Đảng, sang tháng 1 - 1975 ĐặngTiểu Bình được giữ chức Phó chủ tịch Đảng Cộng sản Trung Quốc, phó thủtướng, phó chủ tịch quân ủy Trung ương, tổng tham mưu trưởng quân giảiphóng nhân Trung Quốc, chủ trì các công tác hàng ngày của Đảng và nhànước

Năm 1975, sau khi Đặng Tiểu Bình ở tuổi 71 những tưởng sau hai lần

bị hạ bệ rồi lại vươn lên được thì đến đây công danh sự nghiệp của ông không

còn bị trắc trở gì nữa Vậy mà cuối năm 1975, trong phong trào “phê phán Đặng Tiểu Bình, chống lại đợt xóa án hữu khuynh” một lần nữa Đặng lại bị

phê phán một cách sai lầm Tháng 4 - 1976, sau sự kiện Thiên An Môn một

lần nữa Đặng bị cắt hết mọi chức vụ, trở thành “kẻ đi theo đường lối tư bản, đến chết không chịu hối cải” [8; 67] Sự nghiệp của Đặng Tiểu Bình dường

như sẽ chấm dứt hoàn toàn Nhưng sau khi đập tan “nhóm bốn tên”, ĐặngTiểu Bình đã vận dụng mọi mưu kế, sách lược trong đời sống chính trị củaTrung Quốc đi đấu tranh, trao đổi, thuyết phục và tranh luận kịch liệt, để rồilại nắm được quyền

Tháng 7 - 1977, Đảng Cộng sản Trung Quốc quyết định khôi phục cácchức vụ: Phó chủ tịch Đảng, phó thủ tướng, phó chủ tịch quân ủy Trungương, tổng tham mưu trưởng quân đội nhân dân Trung Quốc cho Đặng.

Tháng 3 - 1978, ông được bầu làm chủ tịch ủy ban toàn quốc, hội nghịchính trị hiệp thương toàn khóa V của Trung Quốc Từ đây đã tạo đà cho ôngthực hiện những sai lầm của cách mạng văn hóa, tiến hành đường lối đổi mớicải cách

Tháng 12 - 1978 Hội nghị toàn thể Trung ương 3 khóa XI của ĐảngCộng Sản Trung Quốc diễn ra, Đặng Tiểu Bình có vai trò quyết định trongviệc thực hiện có tính bước ngoặt trong lịch sử của Đảng Cộng sản TrungQuốc Cũng bắt đầu từ đây trở đi Đặng Tiểu Bình giữ vị trí không thể thểthiếu đối với sự phát triển của Trung Quốc Mặc dù đã 75 tuổi nhưng ông

được phong danh hiệu “tổng thiết kế sư” [6; 358] Ông đã lãnh đạo cuộc cách

mạng lần thứ hai ở Trung quốc, đưa Trung Quốc từ hỗn loạn đến đại trị, từ bờvực sụp đổ đến phồn vinh thịnh vượng Trung Quốc dưới công cuộc cải cách

và mở cửa do “Tổng thiết kế sư” Đặng Tiểu Bình lãnh đạo đã thay đổi hẳn bộ

mặt Điều này đã phần nào minh chứng được sự thần thông trong mưu lược và

trí tuệ của Đặng Sau ba lần xuống, ba lần lên vẫn đưa ra được những “chiêu thức” cải cách quyết định vận mệnh của Trung Quốc.

Ngày 19 - 2 - 1997, Đặng Tiểu Bình từ biệt thế giới, nhưng sự nghiệpcũng như cống hiến to lớn của ông đến tận ngày nay vẫn được các nhà lãnhđạo, nhân dân Trung Quốc ghi nhớ, học hỏi làm theo, đồng thời cũng để lạinhiều bài học, kinh nghiệm cho các nước trên thế giới đặc biệt là các nước xãhội chủ nghĩa

Như vậy, con đường sự nghiệp của Đặng Tiểu Bình bắt đầu từ rất sớm,

từ một cậu thiếu niên với tên gọi là Đặng Hy Hiền, đầy nhiệt huyết khao khátcứu nước, dần đã trở thành một chiến sĩ cộng sản kiên cường, xóa bỏ bóc lột,

xóa bỏ đói nghèo cho nhân dân, là sự nghiệp mà ông phấn đấu trọn đời Cuộcđời của ông có sự từng trải như câu chuyện truyền kì, ông là một học trò lặnlộn học tập trong và ngoài nước, ông là người gieo ngọn lửa Hồng Quân, ông

là bí thư Bộ Tổng chỉ huy mặt trận đại chiến Hoài Hải, ông là Tổng bí thưTrung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, ông là thiết kế sư cho công cuộc cảicách mở cửa, xây dựng lên sự nghiệp hiện đại hóa của Trung Quốc… Cuộcđời ông gắn kết chặt chẽ với sự nghiệp của Đảng của đất nước của dân tộcTrung Hoa Ông là lãnh tụ kiệt xuất mà nhân các nước và dân tộc Trung Quốccông nhận, đáng được hưởng uy tín và danh vọng cao cả, là một vĩ nhân thờiđại vẽ lại bản đồ chính trị thế giới

1.3 ĐẶNG TIỂU BÌNH CHÂN DUNG CỦA MỘT NHÀ CẢI CÁCH

“Chữ tài cùng với chữ tai một vần” [3; 203] Tài năng và tai họa đó là thường đi liền với nhau Trong cái họa, theo người Trung Quốc “bảy phần nhân họa, ba phần thiên tai” [3; 203] Bảy phần tai họa là do con người gây

lên, ba phần là do trời đất, hay nói theo ngôn ngữ hiện đại là cái yếu tố kháchquan bất khả kháng Suy ngẫm về cuộc đời của Đặng Tiểu Bình ta thấy rõ,đồng thời cũng phần nào nói lên được nhân cách, trí tuệ tài năng của ông.Điều này lí giải vì sao dù đã ngoài 70 tuổi mà Đặng Tiểu Bình vẫn còn rấtđược trọng dụng, giữ nhiều chức vụ quan trọng trong nhà nước Trung Hoa và

được nhân dân phong tặng danh hiệu “tổng thiết kế sư” [6; 358], của công

cuộc cải cách và mở cửa ở Trung Quốc vào năm 1978

Từ những năm còn ở tuổi học trò, Đặng đã lỗ lực chăm chỉ học tập.Những kiến thức từ nhà trường và từ môi trường thực tiễn sinh động ở châu

Âu, những năm lăn lộn kiếm sống trong các xí nghiệp, công xưởng ở nướcPháp, đã tạo cho ông những trải nghiệm thực tiễn phong phú ngay từ khi cònrất trẻ Đầu năm 1927, ông đã về nước tham gia sôi nổi vào phong trào cộngsản ở Trung Quốc Bằng những vượt trội về học vấn và trí thông minh, ông đã

nhanh chóng chiếm được vị trí quan trọng trong trung ương đảng Năm 1929,

ở tuổi 25 với danh hiệu đại diện Trung ương Đảng, ông đã tham gia thành lậpQuân đoàn 7 Hồng quân công - nông Trung Quốc ở Quảng Tây do DươngVăn Dật làm Quân Đoàn Trưởng, Đặng Tiểu Bình làm Bí thư ủy ban tiềnphương Đảng Cộng sản Trung Quốc kiêm chính ủy quân đoàn Những ý kiếncủa ông luôn luôn được các đồng chí của mình đánh giá cao Vì vậy, mà trongthời gian này Đặng và Mao được đánh giá là một trong người trẻ tuổi có triểnvọng

Được đánh giá cao về tài năng trí tuệ và giữ nhiều chức vụ quan trọng,nhưng không phải cuộc đời của ông không gặp sóng gió Tác giả Harison sởtrường viết về truyện kí và nhân vật đã hết sức cảm khái trước việc ba lần

ngã, ba lần vùng lên của Đặng, đã nói “việc trở lại cầm quyền, của Đặng Tiểu Bình dù có lục hết sử sách xưa của Trung Quốc cũng không tìm thấy truyện nào ly kỳ hơn”[8; 13], đồng thời Harison đã gọi Đặng là ngôi sao đặc biệt sáng chói và “người lùn không thể đánh đổ được” [8; 12] Quả thật, đúng vậy

trong cuộc đời của Đặng Tiểu Bình những năm ba lần bị đánh đổ, lần nàocũng tưởng trong hoàn cảnh đó Đặng không thể nào vực được dậy nhưngkhông, sau mỗi lần bị chìm sâu ông lại vươn lên vị trí cao hơn Điều này đãphần nào chứng tỏ tài năng, ý chí hơn người của ông Dường như ở vàonhững lúc khó khăn nhất của cuộc đời mình thì Đặng Tiểu Bình lại càng tỏasáng hơn

Tính cách của Đặng Tiểu Bình được tôi luyện trong chiến tranh cũngnhư cuộc đời sóng gió của mình, nói về tính cách của ông Mao Mao viết:

“cha tôi là người có tính cách hướng nội, trầm tính, ít nói cuộc đời cách mạng 50 năm khiến ông đã luyện thành tác phong gặp nguy nan không sợ hãi, trước biến cố không lung lay Đặc biệt đối với vận mệnh của cá nhân, thì rất lạc quan Trong nghịch cảnh ông khéo vận dụng tinh thần lạc quan để đối

phó với tất cả và dùng một số công việc thực tiễn để điều tiết cuộc sống, chưa bao giờ tỏ ra trống rỗng ngập ngừng” [8; 14] Ngoài ra Đặng không bao giờ như “người nước kỷ lo trời sập” vì nếu có “trời sập cũng chẳng sao, sẽ có người chống”, “tôi là người ba lần xuống, ba lần lên, luôn luôn lac quan trước mọi vấn đề, đinh linh lòng tin của mình sẽ thực hiện được Nếu không

có niềm tin đó tôi đã chẳng sống tới ngày nay” [6; 469] Đây là yếu tố đầu

tiên giúp ông chiến thắng ách vận, thoát khỏi chỗ bế tắc để vùng lên và tỏasáng hơn Nếu không có điều này thì chẳng cần ai dẫm đạp, tự mình cũng đãtiêu tan ý chí Đừng nói là ba lần ngã, ba lần vùng lên mà một lần ngã cũngkhông ngượng dậy được Tuy nhiên, sự lạc quan ở Đặng không có nghĩa làbuông xuôi số phận, mà là kiên nhẫn chờ đợi cơ hội có ngày được trở lại nắmquyền, cùng với sự kiên nhẫn lạc quan ông luôn giữ cho mình sự nhạy béncách mạng, nắm được mọi tin tức, kịp thời nắm bắt thời cơ Sau mỗi lần bịđánh đổi, Đặng Tiểu Bình thường rất quan tâm tới thời sự chính trị, lưu tâmđến báo chí và đài phát thanh, tìm mọi cách để giữ liên hệ với bên ngoài Khi

nghe tin Lâm Bưu bị đánh đổ “nhóm bốn tên” bị bắt, ông cho rằng thời cơ đã

đến và lập tức phản ứng thích hợp, chủ động viết thư cho Mao Trạch Đông,Hoa Quốc Phong Một bức thư chưa được ông lại viết tiếp bức thư thứ hai.Nếu không chủ động như vậy ông có thể đã bị mọi người quên lãng, đó làđiều có thể xảy ra

Ngoài ra, Đặng Tiểu Bình còn nổi tiếng là người cứng rắn, tính kiên

định và tính nguyên tắc của ông hòa quyện với cái “nhu” làm một Trong lần phục hồi lần thứ hai của mình, ông đã dùng “Bàn tay để chỉnh đốn toàn diện

và phá tan bao trở lực to lớn” Sau khi phục hồi lần thứ ba, ông càng kiên trì

tính nguyên tắc hơn, biện pháp càng cứng rắn hơn Ông luôn phản đối

“mềm”, kiên trì biện pháp “cứng” nhiều lần đề xướng phải làm chắc bằng hai

tay, hai tay đều phải cứng… Đặng Tiểu Bình nổi tiếng là nghiêm khắc, nhưng

ông không phải lúc nào cũng để lộ “ngọn giáo sắc” ra để đe dọa người mà

luôn giữ kín, cương ở trong nhu, cương nhu tương hợp Ông lãnh đạo Đảng,lãnh đạo đất nước không chỉ thuần túy từ những xung đột tình cảm mà bằngsuy nghĩ rất thấu đáo, cẩn trọng, quyết phải đạt mục đích mới thôi

Khi làm việc ông rất nghiêm túc, thẳng thắn không cần dấu giếm quanđiểm của mình Khi bàn về tính cách của Đặng Tiểu Bình, người ta có ấntượng sâu sắc về sức tự kiềm chế, tính nhẫn lại sự kiên trì, không bộc lộ sựbực tức ra ngoài Đó không phải là tính cách bẩm sinh của ông mà tính cáchnày được nuôi dưỡng trong cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài và từ đời sốngchính trị của ông mà ra Trong đó bao gồm cả nhân tố ảnh hưởng của Lưu BáThừa - Một tri thức lớn của Đảng Cộng Sản, một nhà quân sự lớn một người

bạn thân thiết của Đặng Tiểu Bình Tôi nhớ có một câu nói: “để trở thành người vĩ đại phải đứng trên vai những người khổng lồ” thì Lưu Bá Thừa

chính là người khổng lồ để Đặng Tiểu Bình trở thành vĩ đại Chu Ân Lai có

một đánh giá nhận xét về hai nhà cách mạng này rằng: “Lưu Bá Thừa giơ thấp đánh mạnh, Đặng Tiểu Bình giơ cao đánh khẽ, hai người này hợp lại thật tốt” [6; 582]

“Ngày 4 - 5 - 1977 nguyên soái Diệp Kiến Anh đại thọ 80 tuổi, lúc ày Đặng Tiểu Bình sắp được trở lại làm việc, đã cùng phu nhân đến chúc thọ Trong số 10 đại nguyên soái lúc đang còn sống trừ Lưu Bá Thừa do bệnh không đến được, họ đều có mặt Khi đến Đặng Tiểu Bình vui nói: Chà! Các vị lão soái đều ở đây! Diệp Kiến Anh vội vã ra đón Vui vẻ nói: Đồng chí Đặng Tiểu Bình, đồng chí cũng là lão soái mà, đồng chí là người đứng đầu trong lão soái chúng tôi” [6; 199].

Như thế, chúng ta có thể thấy ở đâu, khi nào, trong hoàn cảnh nào ĐặngTiểu Bình cũng được mọi tôn kính Và thực sự ông cũng là người có tài, có

tâm lúc nào cũng lo cho dân, cho nước Một vĩ nhân của Trung Quốc đồngthời cũng là một vĩ nhân của nhân loại.

Con người của Đặng Tiểu Bình luôn kiên định và chính sự kiên định

này đã bị những người theo đường lối “tả khuynh” khép cho cái tội “kẻ đi theo chủ nghĩa tư bản đến chết không chịu hối cải” [8; 67] Tháng 2 - 1976, Mao Trạch Đông nói: “con người đó không nắm đấu tranh giai cấp, xưa nay không đề cập vấn đề chủ yếu đó, vẫn cứ mèo đên, mèo trắng, bất kể chủ nghĩa đế quốc hay chủ nghĩa Mác - lênin” [8; 64] Đây là những đánh giá khi

ông bị phê bình đấu tố trong thời kỳ Trung Quốc hỗn loạn bởi cuộc cáchmạng văn hóa do Mao Trạch đông phát đông

Dù đánh giá như thế nào đi nữa cũng thừa nhận rằng Đặng là một

người tài giỏi, kiên định luôn giữ vững lập trường “Đặng Tiểu Bình từ người lãnh đạo bình thường trở thành một người lãnh đạo chủ yếu của một phương diện quân, từ một lãnh đạo cao cấp trở thành một lãnh tụ kiệt suất trở thành con người vĩ đại, chính tầm mắt chiến lược, tư tưởng chiến lược tư duy chiến lược cùng với năng lực thực hiện là mặt cơ bản của ông” [8; 247].

Như vậy,với những phẩm chất cá nhân, đạo đức, trí tuệ, mưu lược hơnngười, Đặng Tiểu Bình là sự kết tinh những phẩm chất cao quý nhất, có nhiềuđóng góp to lớn không chỉ của dân tộc Trung Hoa mà còn của nhân loại Điềunày được minh chứng rõ nét trong cuộc đời, sự nghiệp của ông Đặng TiểuBình là một nhà chính trị biết nhìn xa trông rộng, ông là người khai sinh ranước Trung Hoa mới - một vị hào kiệt làm thay đổi lịch sử Trung Hoa Vớicông cuộc cải cách đã thúc đẩy nền kinh tế phát triển

đã bộc lộ tính kiên trì, thông minh và quyết đoán trong mọi công việc, ngay từđầu ông đã tin và đi theo cách mạng vô sản để hy vọng góp phần nhỏ vào quátrình giải phóng đất nước, giải phóng con người của nhân dân Trung Hoa.Đặng Tiểu Bình đã tham gia hoạt động cách mạng từ rất sớm, trong quãng đờihoạt động của ông cũng rất đặc biệt, ít thấy trên chính trường Trung Quốc vàquốc tế có người nào như vậy Trong đời ba lần xuống, ba lần lại lên vào ra

cơ quan lãnh đạo của một quốc gia, lần sau càng đến gần thành công hơn lầntrước Đây không phải là thần thoại hư cấu mà là cuộc đời thật của Đặng Với

tài năng, phẩm chất đạo đức cùng với sóng gió của cuộc đời đã tôi rèn: “Đặng Tiểu Bình từ người lãnh đạo bình thường trở thành một người lãnh đạo chủ yếu của một phương diện quân từ một lãnh đạo cao cấp trở thành một lãnh tụ kiệt suất trở thành con người vĩ đại” [8; 247].

Chương 2 VAI TRÒ CỦA ĐẶNG TIỂU BÌNH ĐỐI VỚI CÔNG CUỘC CẢI CÁCH, MỞ CỦA CỦA TRUNG QUỐC

TỪ NĂM 1978 ĐẾN NĂM 1997

2.1 KHÁI QUÁT VỀ CÔNG CUỘC CẢI CÁCH, MỞ CỬA Ở TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1978 ĐẾN NĂM 1997

2.1.1 Yêu cầu cải cách và mở cửa ở Trung Quốc

Cải cách là xu thế tất yếu trong sự phát triển của lịch sử Cải cách mởcửa ở Trung Quốc là sự tìm tòi gian khổ trên con đường xây dựng Chủ nghĩa

xã hội gần 20 năm qua và là kết quả tất yếu trong quá trình hoàn thiện chế độ

xã hội chủ nghĩa ở Trung Quốc Mục đích của nó là nhằm thay đổi căn bảnthể chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung cao độ, trói buộc sự phát triển của kinh

tế, xây dựng kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, giải phóng và phát triển sứcsản xuất xã hội Công cuộc cải cách, mở cửa của Trung Quốc ra đời đượctriển khai trong bối cảnh và điều kiện lịch sử đặc thù với những biểu hiện chủyếu sau

Nền kinh tế Trung Quốc suốt 30 năm sau khi thành lập nước Cộng HòaNhân dân Trung Hoa có những đặc trưng cơ bản là tập trung cao, hiệu quảkém kinh tế lệch lạc Nói cách khác kinh tế Trung Quốc trước khi cải cách,

mở cửa là tăng trưởng không đi đôi với phát triển Trong những năm này kinh

tế Trung Quốc đã tăng trưởng với số lượng khá cao Theo thống kê: “Mức tăng tổng sản phẩm xã hội của Trung Quốc giai đoạn 1952 - 1978 là 7,9%, của giá trị tổng sản phẩm công nông nghiệp là 8,2%, của thu nhập quốc dân

là 8%” [1; 16] Đó là nhịp độ tăng trưởng cao hơn nhịp độ tăng trưởng bình

quân của thế giới Sau 30 năm Trung Quốc đã thay đổi đáng kể về cơ cấu

ngành, tương đối hoàn thiện trên cơ sở một nền công nghiệp trước đây Tuynhiên, nền kinh tế Trung Quốc thời kỳ này dù tốc tăng trưởng cao song phảnánh thực tế sự phát triển của quốc gia, về kinh tế thì lạc hậu vẫn không đạtđược mục tiêu hiện đại hóa Năm 1952 tổng sản phẩm quốc dân của TrungQuốc tính theo đầu người là 52 USD, năm 1957 tăng lên 201 USD, xếp tronghàng ngũ các nước đang phát triển có thu nhập thấp, tức dưới 265 USD Điềunày được giải thích do sự tăng trưởng kinh tế ở Trung Quốc có điểm xuất phátthấp Ở thời kỳ đầu tốc độ tăng trưởng càng cao hơn và giảm dần về thời giansau này Ngoài ra, khi nói đến 30 năm sau khi thành lập nước nền kinh tếTrung Quốc tuy tăng trưởng nhanh nhưng chủ yếu là trên danh nghĩa, cònthực tế phát triển lại trì trệ kém hiệu quả, điều này do sự lựa chọn chiến lượcphát triển của nhà nước Trung Quốc từ những năm 50 theo xu hướng ưu tiênphát triển công nghiệp nặng Hậu quả của chiến lược phát triển công nghiệpnặng đã tạo ra một nền kinh tế có cơ cấu tương đối hợp lý về ngoài song lệch

lạc về thực chất “Tốc độ tăng trưởng hàng năm của công nghiệp nặng luôn cao hơn 1,3 lần đến 2 lấn so với công nghiệp nhẹ Tỷ trọng đầu tư vào công nghiệp nặng luôn cao hơn từ 6 - 9 lần so với công nghiệp nhẹ” [12; 23].

Một cơ cấu ưu tiên phát triển công nghiệp nặng như vậy đưa đến tìnhtrạng không tận dụng được lợi thế cạnh tranh của Trung Quốc về nguồn laođộng dồi dào Các nguồn lực được phân bổ trực tiếp vào công nghiệp nặng, tưliệu sản xuất Trung Quốc mua trên thị trường thế giới giảm đi, trong đó cácngành cần nhiều lao động lại không đủ điều kiện để phát triển do thiếu đầu tư

Số lượng sản phẩm hàm lượng cao mà Trung Quốc có thể sản xuất khẩu sangcác nước khác cũng giảm đi Điều này đã làm cho đời sống của nhân dânTrung Quốc thời kỳ này ít được cải thiện, thu nhập và tiêu dùng của côngnhân, nông dân giảm hoặc không tăng, không khuyến khích được người laođộng không có động cơ sản xuất Điều kiện vất chất thiếu thốn hàng tiêu dùng

và hàng lương thực - thực phẩm đều ít ỏi, những nhu cầu cơ bản nhất cũngphải mua bằng tem phiếu.

Ngoài sự yếu kém trên của nền kinh tế ở Trung Quốc ở thời kỳ này cònbộc lộ nhiều hạn chế ở các khía cạnh như cơ sở vật chất còn tương đối thấp

Đặng Tiểu Bình từng nói: “Hiện nay nước ta thuộc diện nghèo, cũng là bộ phận không mấy phát triển trên thế giới” [2; 12], hay thể chế kinh tế hóa tập

trung cao độ, cơ sở của chế độ công hữu đơn nhất Tất cả những điều này đãdẫn tới sự mất cân đối thu nhập tăng chậm, hiệu quả kinh tế giảm, phúc lợi xãhội giảm, đời sống của người dân không được cải thiện Bên cạnh đó còn cómột nguyên nhân cực kì quan trọng khiến cho nền kinh tế Trung Quốc 30năm đầu trải qua con đường phát triển ngập nghềnh khúc khuỷu chưa từngthấy, đã đến bên bờ vực thẳm của khủng khoảng Đó là những chiến dịch đấu

tranh chính trị khốc liệt đôi khi đẫm máu Đặc biệt là cách mạng văn hóa đã

làm cho toàn bộ kinh tế xã hội Trung Quốc hết sức rối loạn, với khẩu hiệu

“chính trị là thống soái”, “nắm cách mạng đẩy sản xuất”, tiến hành phát triển

kinh tế bị gián đoạn, xã hội điêu tàn, sức lao động bị lãng phí, trường học nhàmáy phải ngừng hoạt động…Như vậy, đời sống Trung Quốc cuối những năm

70 đòi hỏi một sự thay đổi căn bản nhằm đảm bảo sự phát triển bình thường,đúng quy luật

Trước khi tiến hành công cuộc cải cách, mở cửa, công cuộc xây dựng

xã hội chủ nghĩa ở Trung Quốc đã mắc phải hai sai lầm to lớn: Một là, không coi trọng phát triển kinh tế; hai là, không chú ý xây dựng nền chính trị dân chủ Theo đánh của các nhà khoa học Trung Quốc, việc coi thường xây dựng nền chính trị dân chủ là một trong những nguyên nhân làm nổ ra cuộc cách mạng văn hóa [9; 197].

Thể chế chính trị ở Trung Quốc trước công cuộc cải cách, mở cửa đãđược Đảng Cộng sản Trung Quốc xây dựng trong thời kỳ cách mạng dân chủ,

được hình thành trong thời kì phục hồi kinh tế và cải tạo xã hội chủ nghĩa đốivới chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất Sau khi nước Cộng hòa nhân dân TrungHoa thành lập, được phát triển trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội củanhững năm 50 về sau, từ đó hình thành nên một thể chế chính trị tập quyềncao độ Tuy nhiên, trong hoàn cảnh của Trung Quốc lúc đó rất lạc hậu về kinh

tế đã kéo theo những lệch lạc về chính trị, phần lớn đảng viên và quần chúngnhân dân vẫn còn thiếu hiểu biết một cách sâu sắc về chế độ dân chủ cộnghòa… Tất cả những yếu tố đó đều làm cho thể chế chính trị kiểu mới nêu trêncủa Trung Quốc rất khó trưởng thành và phát triển lành mạnh được Thực tiễnmấy chục năm trước khi tiến hành công cuộc cải cách mở cửa ở Trung Quốc

cho thấy thể chế chính trị “tập quyền cao độ” này đã bộc lộ nhiều thiếu sót và

khuyết tật cần được giải quyết Ngoài ra, từ khi thành lập nước Trung Quốcmới cho đến trước Hội nghị Trung ương 3 khóa XI năm 1978, sự nghiệp xây

dựng chủ nghĩa xã hội, làm xuất hiện một loạt khuynh hướng “tả khuynh” khiến đất nước trải qua nhiều gian khó Phương châm chỉ đạo sai lầm “lấy đấu tranh giai cấp làm cương lĩnh” cùng với những cuộc đấu tranh chính trị

liên miên đã làm đảo lộn tiến trình xây dựng kinh tế Đặc biệt sự hỗn loạn của

10 năm cách mạng văn hóa đem đến cho toàn Đảng, toàn dân Trung Quốc

những tai họa vô cùng nặng nề, nền kinh tế quốc dân đứng trước nguy cơ sụp

đổ Đặng Tiểu Bình từng nói khi đứng lên được sau thời kỳ động loạn với tư

cách là một nhà cải cách “ trước mắt ông là bề bộn một đám ung nhọt khổng

lồ, những vấn đề lịch sử từ thời Mao để lại đòi hỏi phải được giả quyết” [3;

109]

Trung Quốc trước Hội nghị 3 khóa XI năm 1978 vẫn đang trong tìnhtrạng đóng cửa, nửa đóng cửa và trong bối cảnh quốc tế đặc biệt Điều này lànhân tố thúc đẩy công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc Sau khi nướcTrung Quốc mới được thành lập, các nước phương Tây áp dụng phương pháp

chính trị thù địch can thiệp quân sự và phong tỏa kinh tế, hơn nữa ảnh hưởng

“tả khuynh” trong quan hệ đối ngoại của Trung Quốc đã làm cho đất nước rơi

vào tình trạng đóng cửa, nửa đóng cửa Vì thế Trung Quốc đã mất đi nhiều cơhội tốt Chính trị quốc tế lúc này cũng đang trong thời kỳ Chiến tranh lạnh,cục diện thế giới biến động không ngừng, khoảng cách kinh tế giữa TrungQuốc với các nước phát triển ngày càng cách xa Với tất cả những tình hình

đó đã đặt ra yêu cầu phải cải cách, mở cửa đối với Trung Quốc Đặng Tiểu

Bình khi tổng kết kinh nghiệm lịch sử đã cho rằng: “Một trong những nguyên nhân dẫn tới tình trạng trì trệ và lạc hậu kéo dài ở Trung Quốc là do bế quan toả cảng Để xây dựng và phát triển Trung Quốc không thể tách rời với bên ngoài” [12; 196].

Như vậy trên đây là một số nhân tố chủ quan tác động và đưa đến việctiến hành công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc Tuy nhiên, ngoài nhữngnhân tố chủ quan thì những nhân tố khách quan trong thời kỳ này cũng tácđộng không nhỏ đến công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc Buộc nhữngnhà lãnh đạo Trung Quốc phải có những chính sách, chiến lược để thích ứng

xu hướng của thế giới

Nước cộng hòa nhân dân Trung Hoa được thành lập, đánh dấu bướcngoạt vĩ đại trong lịch sử Trung Quốc và là sự kiện trọng đại đối với phongtrào cách mạng thế giới Sự ra đời và đi theo con đường xã hội chủ nghĩa củaTrung Quốc đã tăng thêm lực lượng và ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội trênphạm vi thế giới Quá trình xây dựng và phát triển kinh tế, chính trị của Liên

Xô và Đông Âu đã có tác động sâu sắc mô hình kinh tế, chính trị ở TrungQuốc Bên cạnh đó tình hình kinh tế, sự tương quan lực lượng, chay đua vũtrang giữa hai khối nước tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa cũng có tácđộng tới con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Trung Quốc

Trong các thập niên 50, 60, 70 của thế kỷ XX, chủ nghĩa xã hội đã thực

sự tồn tại một lực lượng hùng hậu trên vũ đài quốc tế, góp phần quan trọngthúc đẩy sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộcủa xã hội Tuy nhiên chủ nghĩa xã hội thời kỳ này cũng bộc lộ nhiều thiếusót, sai lầm như thi hành thể chế kinh tế, chính trị tập chung quan liêu cao độ,tất cả mọi quyền đều tập chung vào Đảng, trung ương, thậm chí vào cả cánhân Những hạn chế này không được các thế hệ lãnh đạo Đảng, nhà nướcnhận thức, sửa chữa, mà ngày càng tích tụ làm cho khuyết tật của chủ nghĩa

xã hội ngày càng trầm trọng, lâm vào khủng hoảng, bế tắc đi dần vào chỗ diệtvong Khuyết tật của Liên Xô và các nước Đông Âu ngày càng trầm trọnghơn khi phải chú trọng đến cuộc chạy đua vũ trang đối đầu với Mỹ và cácnước tư bản chủ nghĩa trong chiến tranh lạnh Nền kinh tế của Liên Xô và cácnước Đông Âu trở nên mất cân đối giữa công nghiệp và nông nghiệp, giữacông nghiệp nặng với công nghiệp nhẹ, cơ chế tập chung quan liêu bao cấpvẫn được duy trì… Nhìn chung nền kinh tế của Liên Xô và Đông Âu từ năm

1970 trở về trước vẫn phát triển nhanh nhờ vào nguồn tài nguyên phong phú,nhưng đã có dấu hiệu suy thoái

Đặc biệt từ năm 1973 trở đi với cuộc khủng hoảng năng lượng đặt racho toàn nhân loại phải tiếp tục phát triển kinh tế khi mà năng lượng ngàycàng cạn kiệt đi, phải thay đổi cơ cấu kinh tế phát triển theo chiều rộng sangnền kinh tế dựa vào trình độ kỹ thuật cao Sự trì trệ kinh tế kéo theo sự khủnghoảng về chính trị, xã hội, buộc những người đứng đầu Đảng và nhà nước,các nước xã hội chủ nghĩa phải thay đổi để đưa đất nước đi lên và con đườngcải cách toàn diện kinh tế, chính trị, xã hội là yêu cầu khách quan cần thiết đểduy trì và giữ vững chủ nghĩa xã hội Thế nhưng đứng trước những yêu cầu

đó Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu vẫn không có những độngthái để cải cách đổi mới, do đó bước vào nửa sau những năm 70 và 80, nền

kinh tế ngày càng trì trệ, rồi khủng hoảng Trong khi ấy các nước tư bản đãtìm cách thoát ra bằng cải cách và áp dụng những thành tựu của cuộc cáchmạng khoa học kỹ thuật vào trong sản xuất, kinh doanh, đặc biệt là Mỹ, Tây

Âu và Nhật Bản song với quá trình này, các nước tư bản còn thực hiện các cảicách chính trị, nhằm thích nghi với những biến đổi của tình hình quốc tế vàtrong nước trước những yêu cầu đòi hỏi của nhân dân Đầu thâp kỷ 80, trongkhi các nước xã hội chủ nghĩa vẫn trong vòng luẩn quẩn của sự suy thoáingày càng trầm trọng thì các nước tư bản chủ nghĩa đã vượt qua khủng hoảng

và tiếp tục phát triển cao hơn

Bối cảnh thế giới như trên, đặc biệt việc các nước tư bản trong đó tiêubiểu là Mỹ, Nhật Bản, Tây Âu với những chính sách đúng đắn phù hợp khôngchỉ giúp họ thoát khỏi những khó khăn, khủng hoảng như cuộc khủng hoảngnăng lượng đã đặt ra cho toàn nhân loại, mà còn giúp cho công cuộc xây dựngkinh tế của các nước tư bản ngày càng thu được nhiều thành tựu to lớn Chínhnhững điều này đã trở thành thách thức to lớn đối với các nước xã hội chủnghĩa nói chung và Trung Quốc nói riêng phải nhanh chóng tìm ra nhữnghướng đi mới để đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng, để lấy lại niềm tin vềchủ nghĩa xã hội trong lòng nhân dân Những khuyết tật của Liên Xô và Đông

Âu trong thời gian trước sẽ là bài học sâu sắc để những nhà lãnh đạo ĐảngCông sản Trung Quốc tránh xa và khắc phục sai lầm, từng bước tìm kiếm conđường, những bước đi mới mạnh dạn vững chắc để đưa đất nước thoát khỏikhủng hoảng và phát triển bền vững Điều này đã được giới lãnh đạo thứ haicủa Đảng Cộng sản Trung Quốc - mà tiên phong là Đặng Tiểu Bình thực hiện

Với bối cảnh và điều kiện lịch sử trong nước và quốc tế thời kỳ này, đãđặt ra cho Trung Quốc yêu cầu phải có biện pháp khắc phục những khó khăn

và đưa đất nước phát triển tiến lên Với sự khôi phục vai trò của những ngườilãnh đạo Trung Quốc có cái nhìn tỉnh táo đứng đầu là Đặng Tiểu Bình vào

thời điểm lịch sử đại hội 3 khóa XI tháng 12 - 1978 đã họp Đảng Cộng sảnTrung Quốc nắm vững thời cơ, đưa ra quyết sách quan trọng để tiến hànhcông cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc Cải cách của Trung Quốc là mộtcuộc cách mạng sâu sắc, nó không phải là cải cách một mắt xích nào đó mà làcải cách toàn diện; nó không phải là sửa đổi một mặt nào đó trong thể chế màsáng tạo cái mới toàn diện trong chế độ, nó không phải là thay đổi chính sáchđơn giản mà điều chỉnh tầng thứ trong quan hệ lợi ích.

2.1.2 Tiến trình cải cách, mở cửa ở Trung Quốc từ năm 1978 đến năm 1997

Công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc từ năm 1978 đến năm 1997.Trải qua chặng đường gần 20 năm, thời gian chưa dài nhưng nhờ giải phóng

tư tưởng cùng với tinh thần thật sự cầu thị mạnh dạn tìm tòi cải cách, tất cảxuất phát từ thực tế Đất nước khổng lồ chiếm 1/4 dân số thế giới này, đã từchỗ nghèo nàn lạc hậu, nền kinh tế đứng bên bờ vực thẳm vươn lên trở thànhmột nền kinh tế có mức tăng trưởng cao liên tục, đời sống nhân dân được cảithiện rõ rệt Trong đó một bộ phận đã đạt mức khá giả, vị thế quốc tế đượcnâng cao nhìn những sóng gió trong công cuộc cải cách, mở cửa ở TrungQuốc hơn 20 năm qua có thể thấy cải cách đã trải qua ba giai đoạn phát triển

Giai đoạn thứ nhất (từ tháng 12 - 1978 đến tháng 9 - 1984): Là giai

đoạn khởi đầu của cải cách Trọng điểm của cải cách là nông thôn, đồng thờitiến hành mở rộng thí điểm quyền tự chủ kinh doanh của xí nghiệp quốc hữu

ở thành phố và xây dựng đặc khu kinh tế

Cuộc cải cách của Trung Quốc trước tiên được bắt đầu từ nông thôn

Đặng Tiểu Bình đã từng nói: “Nhiều điều tốt của cải cách nông thôn điều do

cơ sở sáng tạo ra, chúng ta nắm lấy gia công nâng cao thêm rồi chỉ đạo cả nước” [3; 55] Trong cải cách nông thôn ở Trung Quốc thì cải cách chế độ sở

hữu cũng rất quan trọng Ở giai đoạn thứ nhất này trọng điểm của cuộc cách

mạng là đã phá hình thức chế độ sở hữu, lấy sở hữu ba cấp, lấy đội sản xuấtlàm cơ sở, thăm dò nhiều loại hình nhằm tách quyền sở hữu ruộng đất vớiquyền kinh doanh phát triển kinh tế gia đình một cách có mức độ, cho phépkinh tế cá thể và có buôn bán nhỏ ở chợ tồn tại Cuối năm 1978 đầu năm 1979

ở một số vùng nông thôn nghèo khó của các tỉnh: An Huy, Tứ Xuyên, Mông

Cổ, Sơn Đông… đã đả phá hình thức chế độ sở hữu và phương thức kinhdoanh của công xã nhân dân với sở hữu ba cấp và đội làm cơ sở, đã thực hànhkhoán sản phẩm đến tổ khoán sản phẩm đến lộ Đến cuối năm 1981, TrungQuốc đã thực hiện trách nhiệm kinh doanh, sản xuất nông nghiệp với hìnhthức ở trên 90% nông thôn Việc xây dựng chế độ trách nhiệm kinh doanh sản

xuất, chẳng những khắc phục được tệ nạn ăn nồi cơm chung tồn tại lâu dài

trong nền kinh tế tập thể mà còn thông qua việc cải tiến các khâu như tổ chứclao động, phương thức tính thù lao… Ngoài ra, công cuộc cải cách ở giaiđoạn này còn chú ý đến các vấn đề khác ở nông thôn nữa như đưa các biệnpháp để phát triển nông nghiệp, cùng với cải cách ở nông thôn thì ngay ở giađình Điều này công cuộc cải cách cũng tiến hành mở rộng và thí điểm quyền

tự chủ kinh doanh của xí nghiệp quốc hữu ở thành phố và xây dựng đặc khukinh tế

Giai đoạn thứ hai (từ tháng10 - 1984 đến tháng 12 - 1991): Đây là giai

đoạn triển khai cải cách Trọng điểm của cải cách là thành phố, xí nghiệpquốc hữu là trọng tâm, cải cách giá cả là then chốt trong toàn bộ công cuộccải cách Cải cách mở rộng từ lĩnh vực kinh tế sang lĩnh vực khoa học, kĩthuật, giáo dục… Điều này đã lần lượt thực hiện trong chính sách của ĐảngCộng Sản Trung Quốc

Trong công cuộc cải cách, mở cửa của Trung Quốc việc xây dựng các

xí nghiệp rất được quan tâm Báo cáo của Đại hộ lần thứ XIII của Đảng CộngSản Trung Quốc (ngày 25 - 10 - 1987) cũng đã khẳng định thêm một bước về

tác dụng của các xí nghiệp Trung Quốc và nước ngoài “xí nghiệp chung vốn,

xí nghiệp hợp tác kinh doanh giữa Trung Quốc và nước ngoài và xí nghiệp có vốn 100% của nước ngoài cũng là sự bổ sung cần thiết và có ích cho nền kinh

tế Xã Hội Chủ nghĩa của nước ta” [11; 72] Ngoài ra, Báo cáo của Đại hội lần

thứ XII còn khẳng định việc thí điểm chế độ cổ phần và chế độ cải cách và xí

nghiệp nhỏ quốc doanh là “hình thức chế độ cổ phần xuất hiện trong cải cách, bao gồm cổ phần khống chế của nhà nước, cổ phần tham gia giữa các ngành, khu vực, xí nghiệp và cổ phần của một cá nhân là một phương thức tổ chức nguồn lực xí nghiệp xã hội chủ nghĩa, có thể tiếp tục thực hiện thí điểm một số quyền tài sản của chế độ sở hữu toàn nhân loại nhỏ có thể chuyển nhượng, đền bù cho tập thể hoặc cá nhân”, “thông qua các phương thức liên hiệp đầu tư cùng tham gia cổ phần, đẩy mạnh việc chuyển động lưu thông hợp lý và liên kết lại các yếu tố sản xuất như nhân tài, tiền vốn kỹ thuật và nguồn lực” [11; 64] Báo cáo Đại hội lần thứ XIII của Đảng Cộng Sản Trung

Quốc có sự đột phá rất lớn về mặt lý luận chế độ sở hữu Ngoài ra ở giai đoạnthứ hai này công cuộc cải cách và mở cửa còn giải quyết các vấn đề về xã hộinhư: Khoa học xã hội, giáo dục…

Giai đoạn thứ ba (từ đầu năm 1992 đến năm 1997): Đây là giai đoạn

xây dựng bước đầu thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa Trọng điểmcủa cải cách là sáng lập chế độ, chủ yếu là mở rộng và phát triển thêm thịtrường, xây dựng chế độ xí nghiệp hiện đại, xây dựng hệ thống điều tiết vĩ mômới Nếu coi nhiệm vụ chủ yếu của hai giai đoạn đầu là chủ yếu xóa bỏ chế

độ cũ xóa vỡ ngôi nhà cũ, thì nhiệm vụ của giai đoạn thứ ba là sáng lập thểchế mới, xây dựng ngôi nhà mới Trải qua gần 20 năm cải cách, mở cửa thểchế kinh tế và cơ chế vận hành của Trung Quốc đã có sự chuyển biến sâu sắc:Thể chế kinh tế kế hoạch tập trung cao độ, sử dụng biện pháp hành chính là

chủ yếu đã cơ bản bị “phá vỡ” tác dụng cơ bản của thị trường đối với việc sử

dụng nguồn lực dưới sự điều tiết vĩ mô của nhà nước ngày càng được tăngcường, khung cơ bản của thể chế mới nói chung đã được thiết lập; bố cục cảicách cơ bản được hình thành; quốc lực tổng hợp ngày càng được tăng cường,đời sống nhân được tăng rõ rệt.

Như vậy, khi nói đến công cuộc cải cách và mở cửa ở Trung Quốc từnăm 1978 đến năm 1997 thì được chia làm ba giai đoạn, mỗi giai giai đoạnthực hiện những nhiệm vụ trọng tâm khác nhau, nhưng đều hướng đến mụctiêu phát triển Trung Quốc, làm cho đời sống của nhân dân Trung Quốc ngàymột nâng cao

2.1.3 Thành tựu của công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc từ năm

1978 đến năm 1997

Công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc được tiến hành từ năm

1978, sau Hội nghị lần thứ 3 Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản

Trung Quốc khóa XI và bắt đầu tiến hành từ nông nghiệp Với gần “20 năm thực hiện (1978 - 1997), cải cách,mở cửa đã đem lại cho Trung Quốc nhiều thành tựu to lớn Từ năm 1979 - 1997 tổng sản phẩm quốc nội (GDP) có mức tăng trưởng bình quân trên 9,8%; những năm qua nền kinh tế tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao, bình quân 7,8% sản lượng lương thực đạt trên 450 triệu tấn; các nhu cầu cơ bản được đảm bảo, diện đói nghèo được thu hẹp Trước cải cách kinh ngạch xuất khẩu của Trung Quốc đứng hàng thứ 23 trên thế giới, những năm sau này đã vượt lên giữ vị trí thứ 11 và càng về sau thì vị thế của Trung Quốc các được nâng cao” [11; 5] Có thể nói, nhìn lại sóng gió

trong công cuộc cải cách mở cửa ở Trung Quốc trong gần 20 năm qua, thìcông cuộc cải cách, mở cửa đã trải qua ba giai đoạn với những thành tựuchính sau:

Cải cách kinh tế nông thôn, thực hiện bước chuyển cơ bản từ chế độcông xã nhân dân sang thể chế kinh doanh hai tầng kết hợp thống nhất và

phân chia, lấy khoán kinh doanh gia đình là chính Việc thực hiện thể chếkinh tế mới với những nới lỏng về chính sách nông thôn đã nâng cao tính tíchcực trong sản xuất của nông dân cả nước Cải cách thể chế nông thôn đã đạtđược những thành tựu to lớn, tạo nên kì tích của nhân loại, có tác dụng làmgương và vai trò dẫn dắt rất hiệu quả đối với công cuộc cải cách, mở cửa trênmọi lĩnh vực khác của Trung Quốc

Phương thức sắp xếp nguồn lực trong lĩnh vực sản xuất lưu thông về cơbản đã chuyển từ cơ chế kế hoạch sang cơ chế thị trường Trước đây, cơ chế

kế hoạch mang tính pháp lệnh bao trùm toàn bộ các lĩnh vực kinh tế quốc dân,không một nơi nào không thực hiện Trải qua quá trình cải cách toàn bộ kếhoạch mang tính pháp lệnh trong sản xuất nông sản phẩm đã được xóa bỏ.Nhà nước chỉ thực hiện quản lý kế hoạch mạng tính pháp lệnh trong việc sảnxuất một số lượng nhỏ nông sản phẩm chủ yếu Trong tổng giá trị sản lượngcông nghiệp, tỷ trọng sắp xếp của kế hoạch nhà nước đã giảm từ 70% năm

1979 xuống còn 4,6% như hiện nay

Thể chế quản lý xí nghiệp quốc hữu đang chuyển đổi từ thể chế truyềnthống sang chế độ xí nghiệp hiện đại Cải cách xí nghiệp quốc hữu đã chuyển

từ giai đoạn nới quyền nhường lợi nhuận, tiến hành hai bước “đổi lợi nhuận thành thuế” [2; 20], thực hiện chế độ khoán sang cơ chế kinh doanh xí

nghiệp, xây dựng thí điểm chế độ xí nghiệp hiện đại…

Về mặt quan hệ sở hữu, đã thực hiện chuyển đổi từ “nhất đại nhị công” [2; 22] đơn thuần sang cục diện lấy công hữu làm chủ thể, kinh tế

nhiều thành phần sở hữu cùng phát triển Sau Hội nghị toàn thể Trung ương 3khóa XI của Đảng Cộng sản Trung Quốc, xuất phát từ tình hình cơ bản củađất nước đang ở trong giai đoạn đầu của chủ nghĩa xã hội, Đảng đã nêu raphương châm kiên trì chế độ công hữu, khuyến khích phát triển kinh tế phicông hữu như cá thể Tư doanh làm cho cơ cấu sở hữu có sự thay đổi quan

trọng Xóa bỏ triệt để tình hình chế độ công hữu đơn nhất dưới thể chế kinh tế

kế hoạch truyền thống, cơ cấu và chất lượng của kinh tế quốc hữa có sự nângcao rõ rệt, sức khống chế của nó đối với nền kinh tế quốc dân ngày càng được

tăng cường Ví dụ: Giá trị tài sản gốc cố định của xí nghiệp quốc hữu năm

1978 là 448,82 tỷ nhân tệ, giá trị thuần tài sản cố định là 330,14 tỷ nhân dân

tệ, giá trị tài sản gốc cố định của xí nghiệp quốc hữu năm 1996 và giá trị thuần tài sản đạt 5042,82 tỷ nhân dân tệ và 3499,59 tỷ nhân dân tệ, tăng 10,2 lần xấp xỉ 10 lần so với năm 1978 Kinh tế công hữu chiếm địa vị chủ thể, kinh tế quốc hữu chiếm địa vị chủ đạo được bảo đảm Các thành phần kinh tế khác như quốc hữu, tập thể, cá thể, tư doanh, tư bản nước ngoài cùng phát triển trong cạnh tranh thị trường bước đầu được phát triển [2; 22].

Chính phủ thực hiện cơ bản phương thức điều tiết kinh tế từ điều tiếttrực tiếp sang điều tiết gián tiếp

Chế độ phân phối phát sinh những thay đổi căn bản, bước đầu hìnhthành thể chế phân phối và hệ thống bảo hiểm xã hội phù hợp với kết cấu sởhữu trong giai đoạn đầu của chủ nghĩa xã hội và sự đòi hỏi vận hành của thịtrường Cơ bản hình thành thể chế độ bảo đảm xã hội nhiều tầng và xã hộihóa Căn cứ theo tích lũy xã hội và tài sản của cá nhân, thống nhất chế độ bảo

hiểm dưỡng lão Đến cuối năm 1999, số công nhân viên tham gia bảo hiểm dưỡng lão là 123 triệu người, tỷ lệ khoảng 9,8%, số người về hưu tham gia bảo hiểm là 28,93 triệu người, tỷ lệ khoảng 98% Số công nhân viên tham gia bảo hiểm là 94,35 triệu người, tỷ lệ 80% [2; 26] Ngoài ra, Trung Quốc cũng

đầu tư vào y tế, thất nghiệp, bảo hiểm thương tật và có được một số kinhnghiệm, bảo hiểm về thương nghiệp cũng có bước phát triển lớn

Phương diện trật tự xã hội và xây dựng luật pháp, đã bước đầu xâydựng hệ thống khung luật tương ứng với thể chế mới

Đặc biệt quan hệ kinh tế đối ngoại, thực hiện bước chuyển từ đóng cửasang mở cửa Thời kỳ đầu mới cải cách, Trung Quốc đã mạnh dạn xây dựngbốn đặc khu kinh tế và khu vực khai thác Phố Đông, mở cửa hàng loạt cáccửa khẩu biên giới, mở cửa các thành phố nội địa và khu vực khai phát cơ bảnhình thành cục diện đối ngoại nhiều tầng lớp, đa hình thức, toàn phương vị vànhiều lĩnh vực, cơ chế vận hành kinh tế đối ngoại thích ứng với thông lệ quốc

tế bước đầu được hình thành Thể chế ngoại thương không ngừng được cải

cách Tổng kinh ngạch ngoại thương từ 20,6 tỷ USD năm 1978 tăng lên 360,69 tỷ USD năm 1999 tăng 16,5 lần Vị trí Trung Quốc thương mại thế giới từ thứ 32 tăng lên thứ 10 [2; 28].

Tóm lại, cải cách mở cửa đã làm cho cơ chế vận hành của nền kinh tếTrung Quốc có những thay đổi mang tính lịch sử Chỉ tiêu pháp lệnh vàphương thức phân phối nguồn lực theo kế hoạc chồng chéo về cơ bản đãchuyển biến theo phương thức cạnh tranh, phân phối nguồn lực thị trườngtheo chiều ngang, thực hiện bước chuyển biến từ thị trường bán hàng hóa theotem phiếu, thương phẩm thiếu thốn sang thị trường mua với các sản phẩmphong phú, chủng loại đa dạng thực hiện bước chuyển biến kinh tế từ đóngcửa, nửa đóng cửa sang mở với nhiều tầng bậc, đa phương vị Vận hành kinh

tế từ mô hình cung cấp với đặc trưng cơ bản là “thiếu thốn” sang mô hình lấy

nhu cầu thị trường làm chính và kết hợp với những ràng buộc về nguồn lực;phương thức tăng trưởng kinh tế chuyển từ kinh doanh phân tán sang kinhdoanh tập trung; nền kinh tế quốc dân từ bất ổn định chuyển sang phát triểnbền vững, nhanh và lành mạnh Cải cách mở cửa đã thúc đẩy có hiệu quả sựnghiệp phát triển kinh tế và xã hội, đã làm cho Trung Quốc có chuyển biến

long trời lở đất Theo tính toán: Tổng sản phẩm quốc nội Trung Quốc năm

1997 đạt 7477,2 tỷ nhân dân tệ Tính theo giá không đổi thì tăng khoảng 5,92 lần so với năm 1978 Mức sống của nhân dân được nâng cao, thu nhập bình

quân thành thị năm 1978 là 316 nhân dân tệ tăng lên 5160 nhân dân tện năm

1997, khấu trừ nhân tố vật giá, mức tăng bình quân từ năm 1979 - 1997 là 6,2% Mức đói nghèo năm 1978 là 250 triệu người đã giảm trên dưới 50 triệu người năm 1997 thành tựu khoa học, kĩ thuật trấn hưng đất nước nổi trội, các loại hình giáo dục phát triển nhanh [11; 26].

2.2 NHỮNG TƯ TƯỞNG CẢI CÁCH, MỞ CỬA CỦA ĐẶNG TIỂU BÌNH

2.2.1 Về kinh tế

Vào cuối những năm 70, sau một thời kỳ phát triển nền kinh tế của cácnước xã hội chủ nghĩa bắt đầu trì trệ và bộc lộ nhiều mâu thuẫn sâu sắc, phátsinh phương thức quản lý theo kiểu kế hoạch hóa tập trung cao độ Cũnggiống như các nước xã hội chủ nghĩa khác, kinh tế của Trung Quốc gặp muônvàn khó khăn và đứng trên bờ vực của sự sụp đổ Trước nguy cơ đó TrungQuốc đã tiến hành một cuộc cải cách toàn diện nền kinh tế kế hoạch tập trungvốn đã tồn tại nhiều thập niên Nhờ đó không những cứu được nền kinh tế nàythoát khỏi sự sụp đổ mà còn mở ra một thời kỳ phát triển với tốc độ cao Tính

từ năm1978 - 1997, “công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc đã thu được những thành tựu vĩ đại GDP tăng 4 lần so với thời điểm bắt đầu cải cách năm 1978 Trung Quốc trở thành một quốc gia có nền kinh tế vững mạnh và

là một nhân tố quan trọng trong việc ổn định nền kinh tế khu vực và thế giới Người được coi là tổng thiết kế sư của công cuộc cải cách này không ai khác chính là đồng chí Đặng Tiểu Bình, một lãnh tụ đã từng ba lần đổ, người đã từng bị quy kết là tên đầu sỏ đi theo đường lối tư bản đến chết không chịu hối cải” [3; 7] Bằng những tư duy kinh tế xuất chúng, bằng nghị lực kiên trì một

cách phi thường Đặng Tiểu Bình đã góp phần quan trọng trong công cuộc cảicách, mở cửa ở Trung Quốc một đất nước có hơn 5000 năm lịch sử phát triểncủa chế độ phong kiến bảo thủ Ngoài ra, ông còn được coi là nhà kinh tế -