Tóm tắt tìm hiểu hiệu quả tu từ của phép điệp trong các văn bản thơ thuộc chương trình tiếng việt ở tiểu học

Nhà thơ Tố Hữu cho rằng: “Nhà thơ là sự thể hiện con người và thời đại, là tiếng nói đồng ý, đồng chí, đồng tình.” Nhà thơ Đuy Bec lây nhận thức : “Thơ là người thư kí trung thành của nh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

LÊ THỊ THÚY NGÂN

TÌM HIỂU HIỆU QUẢ TU TỪ CỦA PHÉP ĐIỆP TRONG CÁC VĂN BẢN THƠ THUỘC CHƯƠNG TRÌNH TIẾNG VIỆT Ở TIỂU HỌC

TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Tiếng Việt

Người hướng dẫn Th.S – GVC: Phan Thị Thạch

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thơ là một trong những thể loại đặc thù của văn bản nghệ thuật ngôn từ Từ khi thể loại này được ra đời đến nay đã có không biết bao nhiêu người bàn về nó Mỗi một người lại góp một cách cảm nhận và lời bàn luận riêng về thơ

Nhà thơ Tố Hữu cho rằng:

“Nhà thơ là sự thể hiện con người và thời đại, là tiếng nói đồng ý, đồng chí, đồng tình.”

Nhà thơ Đuy Bec lây nhận thức : “Thơ là người thư kí trung thành của những trái tim.”

Với mong muốn góp thêm một tiếng nói nhỏ bé của mình để làm giàu hơn những lời bàn luận về thơ - một thể loại mà cách dùng ngôn ngữ trong đó có phép điệp đã tạo ra cái ma lực đặc biệt làm say đắm lòng người, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Tìm hiểu hiệu quả tu

từ của phép điệp trong các văn bản thơ thuộc chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học.”

2 Lịch sử vấn đề.

Nghiên cứu về thơ, về cách dùng ngôn ngữ trong thơ là một vấn đề đã được nhiều người quan tâm, tìm hiểu Tuy nhiên mỗi người lại nghiên cứu thơ ở những khía cạnh khác nhau

2.1 Nghiên cứu thơ từ góc nhìn của lí luận văn học

Chúng tôi có thể kể ra đây tên tuổi của một số nhà lí luận văn học tiêu biểu, cùng với những thành tựu về thơ:

- Bùi Công Hùng, “Góp phần tìm hiểu nghệ thuật thơ ca”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1983

- Nguyễn Xuân Nam, “Thơ, tìm hiểu và thưởng thức”, Nxb Tác phẩm mới, 1985

- Mã Giang Lân, “Tìm hiểu thơ”, Nxb Thanh niên, 1997

- Trần Đình Sử, “Những thế giới nghệ thuật thơ”, Nxb Giáo dục, 1997

- Đỗ Lai Thúy, “Mắt thơ”, Nhà văn hóa thông tin, 2000

2.2 Nghiên cứu về thơ từ góc nhìn của các nhà ngôn ngữ học

Ta có thể kể ra đây một số tên tuổi như:

- Phan Ngọc, “Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều”, Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1983

- Đinh Trọng Lạc (Chủ biên), Nguyễn Thái Hòa, “Phong cách học Tiếng Việt”, Nxb Giáo dục, 1993, 1995, 1998

Ở các công trình nghiên cứu trên, các nhà khoa học chủ yếu tập trung trình bày các nội dung như: Định nghĩa - khái niệm thơ; các đặc trưng của thơ, một số vấn đề lí luận cơ bản về phép điệp hay cách phân loại phép điệp

Ngoài ra, nghiên cứu về phép điệp cũng thu hút nhiều bạn sinh viên khoa Ngữ Văn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 Nhưng, các đề tài nghiên cứu của họ chỉ đề cập tới một phép điệp cụ thể như: điệp từ ngữ, điệp ngữ âm hoặc điệp cú pháp trong thơ của một tác giả trong nền thơ Việt Nam hiện đại

Tổng thuật tình hình nghiên cứu về phép điệp, chúng ta thấy đây không phải là một vấn đề hoàn toàn mới vì đã có nhiều người quan tâm nghiên cứu Nhưng “Tìm hiểu hiệu quả tu từ của phép điệp trong các văn bản thơ thuộc chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học” chắc chắn là một vấn đề không cũ vì nó chưa trùng lặp với bất kì một đề tài nào

3 Đối tượng nghiên cứu

Tìm hiểu hiệu quả tu từ của phép điệp trong VB thơ thuộc chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học

4 Mục đích nghiên cứu

Việc thực hiện đề tài này của chúng tôi nhằm: Làm giàu vốn hiểu biết cho bản thân về thơ; cách dùng phép điệp để tạo giá trị nghệ thuật, giá trị nội dung cho tác phẩm thuộc thể loại này Từ đó, trang bị cho bản thân những cách thức cần thiết giúp học sinh (HS) tiểu học tiếp cận với văn bản thơ để nâng cao năng lực cảm thụ về thơ

5.Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Tổng hợp những vấn đề lí luận về thơ, về cách dùng phép điệp trong thơ

5.2 Thống kê, khảo sát những cách dùng phép điệp (điệp ngữ âm, điệp từ ngữ, lặp cú pháp) trong các VB thơ thuộc phạm vi nghiên cứu

5.3 Sử dụng các phương pháp nghiên cứu để chỉ ra hiệu quả của phép điệp trong việc tạo giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật cho

các VB thơ thuộc chương trình sách giáo khoa (SGK) Tiếng Việt lớp

2, lớp 3

6 Phạm vi nghiên cứu

6.1 Giới hạn nội dung nghiên cứu

Bám sát đối tượng, thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu để đạt mục đích đã đặt ra

6.2 Giới hạn, phạm vi thống kê, khảo sát

Tập trung khảo sát, thống kê việc sử dụng phép điệp trong

68 bài thơ thuộc phân môn Tập đọc, Chính tả của SGK Tiếng Việt lớp 2, lớp 3

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp tổng hợp

7.2 Phương pháp thống kê, phân loại

7.3 Phương pháp phân tích ngữ cảnh

7.4 Ngoài các phương pháp kể trên, trong quá trình xử lí đề tài, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp khác như: miêu tả, so sánh,…

NỘI DUNG

Chương 1

Cơ sở lí luận chung

Ở chương 1, chúng tôi đã lựa chọn một số lí thuyết thuộc đại cương ngôn ngữ, phong cách học và tâm lí học để xác định cơ sở lí luận cho đề tài khóa luận của mình

1.1 Cơ sở ngôn ngữ học

1.1.1 Phép điệp

1.1.1.1 Khái niệm

“Điệp là một biện pháp tu từ, trong đó, cá nhân có ý thức sử dụng lặp lại các phương tiện ngôn ngữ (ngữ âm, từ ngữ, hoặc câu) nhằm một mục đích tu từ - nghĩa là nhằm diễn đạt sâu sắc, sinh động và độc đáo một nội dung tư tưởng, tình cảm nhất định, trong một hoàn cảnh giao tiếp nhất định.”

1.1.1.2 Phân loại các kiểu điệp trong Tiếng Việt

Căn cứ vào bình diện mà phép điệp được sử dụng, chúng tôi phân chia thành: điệp ngữ âm, điệp từ ngữ và điệp cú pháp (lặp cú pháp)

a Điệp ngữ âm và những kiểu điệp ngữ âm trong tiếng Việt

• Khái niệm

Điệp ngữ âm là một biện pháp tu từ, trong đó người nói có ý thức sử dụng các yếu tố âm thanh ngôn ngữ theo một quy luật nào đó nhằm mục đích tu từ

• Một số kiểu điệp ngữ âm trong tiếng Việt

 Điệp phụ âm đầu

Điệp phụ âm đầu là một trong những biện pháp tu từ ngữ

âm, trong đó, người nói sử dụng các tiếng có phụ âm đầu giống nhau nhằm tạo âm hưởng và sức biểu cảm cho lời

 Điệp vần

Điệp vần là biện pháp tu từ ngữ âm, trong đó, cá nhân người nói có ý thức sử dụng các tiếng có vần giống nhau, hoặc gần giống nhau để tạo vần điệu cho lời

 Điệp thanh

Điệp thanh là cách cá nhân có ý thức sử dụng các tiếng cùng mang một thanh điệu để tạo ra sự trùng lặp về âm vực (độ cao), tức

là để tạo ra một yếu tố làm nên tính nhạc cho lời

b Điệp từ ngữ và các kiểu điệp từ ngữ trong Tiếng Việt

b1 Khái niệm

Điệp từ ngữ là biện pháp tu từ ngữ nghĩa trong đó, cá nhân

có ý thức sử dụng lặp lại một số các từ ngữ có hình thức giống nhau nhằm mục đích tu từ

b2 Một số kiểu điệp từ ngữ trong Tiếng Việt

 Điệp cách quãng

Những từ ngữ có hình thức giống nhau được cá nhân lặp lại

có ý thức và giữa chúng có các từ ngữ khác đan xen, đó là kiểu điệp cách quãng

 Điệp nối tiếp liên tục (điệp liền)

Điệp liền là sử dụng lặp lại các từ ngữ có hình thức ngữ âm giống nhau và các từ đó được đặt ở vị trí liền nhau trong một ngữ đoạn

 Điệp nối tiếp cuối đầu (điệp móc xích)

Những từ, ngữ có hình thức ngữ âm giống nhau được cá nhân sử dụng lặp lại có ý thức và được sắp xếp ở vị trí cuối ngữ đoạn liền trước, đầu ngữ đoạn liền sau Cách sử dụng từ ngữ như vậy sẽ cho ta kiểu điệp nối tiếp cuối đầu

 Điệp vòng tròn

Điệp vòng tròn là cách cá nhân có ý thức sắp xếp các từ, ngữ lặp lại ở các vị trí: mở đầu và kết thúc một ngữ đoạn Ngữ đoạn đó

có thể là một câu, một đoạn VB hay một VB

c Điệp cú pháp (lặp cú pháp)

Điệp cú pháp là cách cá nhân có ý thức sử dụng lặp lại hai hay nhiều kết cấu của các câu, các vế câu hoặc các thành phần câu nhằm mục đích tu từ

(Bạn đọc xem ví dụ trong khóa luận, mục 1.1.1.2, trang 7)

1.1.2 Văn bản, các đặc trưng của văn bản

1.2.1.1 Khái niệm

“Văn bản là một loại đơn vị được làm thành từ một khúc đoạn lời nói hay lời viết, hoặc lớn hoặc nhỏ, có cấu trúc, có đề tài… loại như một truyện kể, một bài thơ, một đơn thuốc, một biển chỉ đường,…”

(Bách khoa thư ngôn ngữ và ngôn ngữ học, 1994, R E Asher chủ biên - Dẫn theo Diệp Quang Ban, 2003, tr 50)

1.1.2.2 Các đặc trưng của văn bản

a Về mặt kết cấu

b Về mặt nội dung

c Về mặt chức năng

d Mạch lạc và liên kết

e Về số lượng phương tiện được dùng để tạo lập văn bản

g Tính trọn vẹn, tương đối của văn bản

1.2 Cơ sở lí luận văn học

1.2.1 Định nghĩa về thơ

Có rất nhiều cách định nghĩa về thơ, bạn đọc có thể xem chi tiết một số định nghĩa tiêu biểu đã nêu trong khóa luận, mục 1.2.1, trang 15

1.2.2 Đặc trưng của thơ

Trong bài “Mấy ý nghĩ về thơ”, Nguyễn Đình Thi đã chỉ ra thơ có những đặc trưng cơ bản sau :

( Xem trong khóa luận, mục 1.2.2, trang 15)

1.3 Cơ sở tâm lí học

HS tiểu học nằm trong độ tuổi từ 6 đến 11 tuổi giai đoạn này, các em có nhiều biến đổi quan trọng về tâm, sinh lí Dặc biệt, các em luôn thích những điều mới lạ, thích khám phá, hay tò mò,… 1.3.1 Năng lực tư duy của học sinh tiểu học

1.3.1.1 Khái niệm tư duy

1.3.1.2 Hai giai đoạn của tư duy

( Xem trong khóa luận, mục 1.3.1.1 ,1.3.1.2, trang17)

Giai đoạn đầu tiểu học (giai đoạn lớp 1, 2, 3), tư duy cụ thể chiếm ưu thế, tư duy trừu tượng bắt đầu được hình thành nhưng còn yếu

Giai đoạn sau (giai đoạn lớp 4, 5), tư duy trừu tượng dần phát triển hơn, chiếm ưu thế hơn so với tư duy cụ thể

1.3.2 Đặc điểm về tình cảm, cảm xúc

Các em HS tiểu học rất dễ xúc cảm, xúc động, khó kìm hãm được tình cảm của mình trước những cái đẹp, cái mới lạ và ngộ nghĩnh Song, tình cảm của các em chưa sâu sắc, rất dễ biến đổi Do

đó, ở lứa tuổi này, các em cần được bồi đắp sâu sắc về tình cảm, để làm cho những tình cảm tốt đẹp bền vững hơn

1.3.3 Năng lực sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp và tư duy của học sinh tiểu học

Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp và là công cụ để “hiện thực trực tiếp tư tưởng” Ở lứa tuổi này, các em đã biết vận dụng vốn ngôn ngữ mà mình tích lũy được để trao đỏi tâm tư, tình cảm, cảm xúc với mọi người Bên cạnh đó, các em cũng đã biết trình bày những nhận thức của mình về thế giới xung quanh cho mọi người hiểu

1.4 Tiểu kết

Như vậy, ở chương 1, chúng tôi đã lựa chọn được những cơ

sở lí luận vững chắc Những lí luận có tính chất liên nghành đó sẽ là những cơ sở đáng tin cậy để chúng tôi thực hiện những nhiệm vụ, mục đích nghiên cứu của mình

Chương 2 Miêu tả kết quả thống kê, phân loại phép điệp trong các văn bản

thơ thuộc chương trình SGK Tiếng Việt lớp 2, 3

Ở chương 2, chúng tôi đã lựa chọn một số phương pháp: phương pháp thống kê, phân loại; phương pháp tổng hợp, so sánh Đồng thời, xác định một số tiêu chí thống kê, phân loại phép điệp để thống kê, khảo sát việc vận dụng phép điệp trong 68 bài thơ thuộc chương trình SGK Tiếng Việt lớp 2, 3

Kết quả thống kê, khảo sát thu được như sau:

 Điệp ngữ âm

Tiểu loại này có 2137 trường hợp, chiếm tỉ lệ là 66,3 % trên tổng số phép điệp

Trong đó:

- Kiểu điệp phụ âm đầu có 925 trường hợp, chiếm tỉ lệ 43,3 % tổng số điệp ngữ âm

- Kiểu điệp vần có 1212 trường hợp, chiếm xấp xỉ 56,7 % trên tổng số điệp ngữ âm

 Điệp từ ngữ

Tiểu loại điệp này có 909 trường hợp, chiếm tỉ lệ 28,2 % tổng số điệp tu từ Trong đó :

- Kiểu điệp cách quãng có 785 trường hợp, chiếm tỉ lệ 86,3 %

- Kiểu điệp nối tiếp liên tục có 48 trường hợp sử dụng, chiếm xấp xỉ 5,3 % tỉ lệ điệp từ ngữ

- Kiểu điệp móc xích có 44 trường hợp sử dụng, chiếm xấp xỉ 4,8 % trên tổng số điệp từ ngữ

- Kiểu điệp vòng tròn có 32 trường hợp sử dụng, chiếm xấp xỉ 3,5 % trên tổng số điệp từ ngữ

 Lặp cú pháp

Tiểu loại điệp này có 176 trường hợp sử dụng, chiếm xấp xỉ 5,5 % trên tống số điệp tu từ Trong đó :

- Lặp cú pháp sóng đôi có 142 trường hợp sử dụng,chiếm xấp xỉ 80,7 % tỉ lệ lặp cú pháp

- Kiểu lặp nhiều kết cấu cú pháp có 34 trường hợp sử dụng, chiếm xấp xỉ 19,3 % tỉ lệ điệp cú pháp

(Bạn đọc xem các ví dụ trong khóa luận, mục 2.2,từ trang

22 đến trang 27)

Từ những kết quả ở trên, chúng tôi bước đầu đưa ra nhận xét sau :

Thông qua khảo sát, thống kê, phân loại phép điệp trong 68 bài thơ thuộc phân môn Tập đọc, Chính tả của SGK Tiếng Việt 2, 3, chúng tôi bước đầu rút ra một số nhận xét sơ bộ sau :

Điệp là một biện pháp tu từ được các nhà thơ sử dụng trong hầu hết các bài thơ dành cho HS tiểu học Tuy vậy, tỉ lệ từng kiểu điệp được sử dụng trong thơ có sự chênh lệch rõ ràng Trong ba kiểu điệp tu từ thì điệp ngữ âm chiếm tỉ lệ cao nhất (khoảng 66,3 %), điệp

từ ngữ được vận dụng với tỉ lệ thấp hơn (khoảng 28,2%) và điệp cú pháp ít được các nhà thơ vận dụng hơn cả (khoảng 5,5%)

Ở từng kiểu điệp, những tiểu loại điệp cũng được các nhà thơ vận dụng với tỉ lệ không đồng đều Chẳng hạn, tron điệp ngữ âm thì điệp vần chiếm tỉ lệ 56,7%, điệp phụ âm đầu chiếm tỉ lệ 43,3% Việc vận dụng điệp ngữ âm với tỉ lệ của từng kiểu điệp cụ thể như vậy rất phù hợp với đặc điểm của âm tiết và đặc điểm của thể loại thơ tiếng Việt Trong âm tiết tiếng Việt, vần là bộ phận chính tạo ra chất thơ Điệp vần không chỉ góp phần tạo nhạc điệu mà đó còn là cách tạo ra chất keo dính nhằm liên kết các tiếng trong câu thơ, đoạn thơ và bài thơ

Thơ khác thể loại văn suôi chính là ở nhạc tính Thơ tiếng Việt rất giàu nhạc điệu Để làm nên nhạc điệu bên ngoài (nhạc điệu được tổ chức bằng ngôn ngữ) thì các đơn vị âm thanh đóng vai trò quan trọng Những điều đó cho thấy vì sao các tác giả SGK, khi chọn tác phẩm thơ cho chương trình dạy học về tiếng Việt ở tiểu học, lại chú trọng tới các tác phẩm sử dụng thành công biện pháp điệp ngữ âm

Trong các kiểu điệp từ ngữ, điệp cách quãng chiếm tỉ lệ cao nhất (86,3%) Trái ngược với tỉ lệ sử dụng điệp cách quãng, điệp nối tiếp liên tục được vận dụng trong thơ là 5,2% và điệp nối tiếp cuối - đầu (điệp móc xích) chỉ chiếm 4,8% Sự chênh lệch rất khác biệt tỉ lệ

sử dụng các kiểu điệp từ ngữ như vậy là trùng hợp với kết quả thống

kê của một số sinh viên đã nghiên cứu về biện pháp tu từ này trong

dụng điệp nối tiếp liên tục và điệp móc xích bị quy định rất chặt chẽ

về vị trí các từ tham gia tổ chức biện pháp tu từ đó Đó cũng là một trong những nguyên nhân mà hai kiểu điệp từ ngữ đã nêu ít được sử dụng trong thơ dành cho HS tiểu học

Trong ba kiểu điệp tu từ (điệp ngữ âm, điệp từ ngữ, điệp cú pháp) thì điệp cú pháp chiếm tỉ lệ ít hơn cả (khoảng 5,5%) Điều này cũng dễ hiểu, bởi lẽ các bài thơ (đoạn thơ) giới thiệu trong SGK Tiếng Việt đều rất ngắn, việc khai triển chủ đề luôn luôn bị giới hạn

Ở kiểu điệp cú pháp thì tỉ lệ sử dụng lặp cú pháp sóng đôi chiếm 80,7% các trường hợp điệp này Trong các VB thơ, điệp cú pháp sóng đôi vừa có chức năng khai triển chủ đề, lại vừa có tác dụng tạo

sự hài hòa, cân xứng để làm đẹp cho lời thơ

Chương 3 Hiệu quả tu từ của phép điệp trong các văn bản thơ thuộc

chương trình Tiếng Việt lớp 2, lớp 3

Ở chương này, chúng tôi đã sử dụng phương pháp phân tích ngữ cảnh, phương pháp miêu tả để phân tích một số ví dụ tiêu biểu nhằm chỉ ra tác dụng của phép điệp tu từ đối với việc triển khai nội dung chủ đề của tác phẩm ; nhấn mạnh nội dung được phản ánh trong tác phẩm ; tạo tính liên kết và tạo nhạc điệu cho các văn bản thơ ở tiểu học

(Bạn đọc tham khảo phần phân tích các ví dụ trong khóa luận, mục 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, từ trang 30 đến trang 41)

Thông qua việc phân tích hiệu quả của phép điệp ở 14 ví dụ trên, chúng ta có thể thấy rõ hơn tác dụng của biện pháp tu từ này trong các tác phẩm thơ Phép điệp tu từ có thể được vận dụng ở ba bình diện sử dụng ngôn ngữ trong tác phẩm thơ (bình diện ngữ âm -

từ vựng, ngữ nghĩa và ngữ pháp) Trong từng hoàn cảnh sử dụng cụ thể, các nhà thơ nếu vận dụng đúng lúc, đúng chỗ và sáng tạo có thể góp phần tạo ra hiệu quả cao trong việc phản ánh nội dung, tư tưởng

và làm nên đặc sắc nghệ thuật cho tác phẩm Trong các tác phẩm thơ dành cho HS tiểu học, phép điệp tu từ được các nhà thơ vận dụng còn giúp các em nhớ lâu hơn vì nội dung và hình ảnh được tái hiện ở đó; đồng thời nó giúp các em dễ thuộc và yêu thích thơ hơn vì nhạc điệu hấp dẫn của nó