ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN NGUYỄN QUANG THÂN

1. Lý do chọn đề tài: Truyện ngắn là một thể tài quan trọng có đóng góp lớn cho nền văn học. Nền truyện ngắn Việt Nam thực sự khởi sắc từ khoảng những năm 19301945, và đã có những bước phát triển mới cả về nội dung và hình thức. Sau năm 1975 văn học lại có thêm nhiều bước tiến mới với hàng loạt cây bút truyện ngắn xuất sắc như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ... Mỗi tác giả có một phong cách riêng đã làm cho văn học giai đoạn này có sự phong phú, đa dạng. Quan sát văn học từ sau khi đổi mới, có thể nhận thấy mỗi nhà văn đều tìm cho mình một lối đi riêng trong đó không thể không nhắc tới nhà văn Nguyễn Quang Thân. Ông sinh năm 1936 tại Hà Tĩnh, là người rất đa tài, hoạt động sáng tác trong nhiều lĩnh vực như viết văn, làm thơ, viết kịch... Ở tuổi 78, Nguyễn Quang Thân là tác giả của hơn 10 tập truyện ngắn, 4 cuốn tiểu thuyết, cùng nhiều truyện viết cho thiếu nhi. Thời kì đổi mới, ông ghi dấu ấn với tập Ba người bạn với năm truyện ngắn. Sau đó là hàng loạt các tập khác như Nếp gấp, Hoa cho một đời, Hương đất, Gió heo may, gần đây nhất có tập Giữa những điều bình dị được dịch song ngữ và tập Người vợ lẽ ở phường Khán Xuân in năm 2003 cùng rất nhiều truyện ngắn khác đã khẳng định thành công của ông ở thể loại này. Một số tác phẩm của ông đã được dịch sang tiếng Anh, Pháp, Nga... và nhận được sự khen ngợi của giới phê bình và bạn đọc. Ông cũng đạt nhiều giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam. Sáng tác văn xuôi của Nguyễn Quang Thân bao gồm 2 mảng lớn là tiểu thuyết và truyện ngắn. Ở thể loại nào ông cũng có những thành công nhất định. Trong 2 mảng này, truyện ngắn là mảng đặc sắc chứa đựng những đặc trưng tư tưởng, sự độc đáo về bút pháp trong sáng tác của Nguyễn Quang Thân. Đọc văn của ông, người đọc bị cuốn hút bởi lối viết mượt mà, hỏm hỉnh, hài hước, rất có duyên. Có thể khẳng định rằng bằng tài năng của mình, Nguyễn Quang Thân đã góp tiếng nói mới mẻ cho văn xuôi Việt Nam, nhất là giai đoạn văn học sau năm 1975. Theo chúng tôi, truyện ngắn Nguyễn Quang Thân còn là một mảnh đất nguyên sơ, chưa được khám phá tương xứng với giá trị của nó. Tuy đã có một số bài bình luận, đánh giá về tác phẩm của Nguyễn Quang Thân, song cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào quy mô, toàn diện và chuyên biệt nghiên cứu về truyện ngắn Nguyễn Quang Thân. Đó là những lý do khiến chúng tôi chọn đề tài cho luận văn của mình là : “ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN NGUYỄN QUANG THÂN”. Chúng tôi hi vọng sẽ đưa đến một cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn về truyện ngắn Nguyễn Quang Thân, cũng như đóng góp của ông cho nền văn học Việt Nam đương đại.

Quan sát văn học từ sau khi đổi mới, có thể nhận thấy mỗi nhà văn đềutìm cho mình một lối đi riêng trong đó không thể không nhắc tới nhà vănNguyễn Quang Thân Ông sinh năm 1936 tại Hà Tĩnh, là người rất đa tài, hoạtđộng sáng tác trong nhiều lĩnh vực như viết văn, làm thơ, viết kịch Ở tuổi

78, Nguyễn Quang Thân là tác giả của hơn 10 tập truyện ngắn, 4 cuốn tiểuthuyết, cùng nhiều truyện viết cho thiếu nhi Thời kì đổi mới, ông ghi dấu ấn

với tập Ba người bạn với năm truyện ngắn Sau đó là hàng loạt các tập khác

như Nếp gấp, Hoa cho một đời, Hương đất, Gió heo may, gần đây nhất có tập

Giữa những điều bình dị được dịch song ngữ và tập Người vợ lẽ ở phường Khán Xuân in năm 2003 cùng rất nhiều truyện ngắn khác đã khẳng định thành

công của ông ở thể loại này Một số tác phẩm của ông đã được dịch sang tiếngAnh, Pháp, Nga và nhận được sự khen ngợi của giới phê bình và bạn đọc.Ông cũng đạt nhiều giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam

Sáng tác văn xuôi của Nguyễn Quang Thân bao gồm 2 mảng lớn là tiểuthuyết và truyện ngắn Ở thể loại nào ông cũng có những thành công nhấtđịnh Trong 2 mảng này, truyện ngắn là mảng đặc sắc chứa đựng những đặctrưng tư tưởng, sự độc đáo về bút pháp trong sáng tác của Nguyễn QuangThân Đọc văn của ông, người đọc bị cuốn hút bởi lối viết mượt mà, hỏm

hỉnh, hài hước, rất có duyên Có thể khẳng định rằng bằng tài năng của mình,Nguyễn Quang Thân đã góp tiếng nói mới mẻ cho văn xuôi Việt Nam, nhất làgiai đoạn văn học sau năm 1975.

Theo chúng tôi, truyện ngắn Nguyễn Quang Thân còn là một mảnh đấtnguyên sơ, chưa được khám phá tương xứng với giá trị của nó Tuy đã có một

số bài bình luận, đánh giá về tác phẩm của Nguyễn Quang Thân, song chođến nay vẫn chưa có một công trình nào quy mô, toàn diện và chuyên biệtnghiên cứu về truyện ngắn Nguyễn Quang Thân Đó là những lý do khiếnchúng tôi chọn đề tài cho luận văn của mình là : “ĐẶC ĐIỂM TRUYỆNNGẮN NGUYỄN QUANG THÂN” Chúng tôi hi vọng sẽ đưa đến một cáinhìn toàn diện, sâu sắc hơn về truyện ngắn Nguyễn Quang Thân, cũng nhưđóng góp của ông cho nền văn học Việt Nam đương đại

2.Lịch sử vấn đề

Nguyễn Quang Thân không chỉ nổi tiếng ở lĩnh vực tiểu thuyết, kịchbản phim mà còn ở lĩnh vực truyện ngắn Các tác phẩm của ông được chắtchiu từ một trái tim đầy đam mê, tâm huyết nên ngày càng nhận được sự quantâm, ủng hộ của độc giả Để có cái nhìn sâu sắc và bao quát về truyện ngắnNguyễn Quang Thân, chúng tôi xin hệ thống lại những ý kiến tiêu biểu vềtruyện ngắn của nhà văn

Nhà báo Hoàng Sơn trong báo Người Hà Nội số 30 ngày 25.7.1993 có

nhận định : “Có một dạo, cái tên Nguyễn Quang Thân bỗng được khá nhiều người nhắc đến kể cả những người xưa nay với chẳng mấy khi để mắt đến văn học Ấy là vào khoảng tháng 3.1980 khi truyện ngắn “Người không đi cùng chuyến tàu” của anh xuất hiện trên báo Văn nghệ, câu chuyện kể về một người suốt đời mang tiếng gàn dở vì lòng trung thực của mình Đồng thời nhà báo Hoàng Sơn cũng khẳng định : “Bây giờ bình tĩnh nhìn lại thời kì đổi mới phải ghi nhận Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Minh Châu, Lưu Quang Vũ là những người đi trước tiên phong” [35]

Nhà báo Y Trang trên báo Lao Động số ngày 12.4.2003 viết về Tập

truyện ngắn Người vợ lẽ ở phường Khán Xuân thừa nhận : “Nguyễn Quang

Thân là người sống khỏe và viết khỏe Tập truyện cho thấy một bút lực đáng

nể, khiến văn khá rộng, có phần trải đời” [60]

Trong các bài viết về các tác phẩm cụ thể của Nguyễn Quang Thân thìtác giả Đỗ Phả (Thành viên câu lạc bộ Bạn đọc, Thư viện Thành phố Hồ Chí

Minh) trong bài viết Vẻ đẹp tiềm ẩn trong năm hạt cát (Đọc tuyển tập truyện

ngắn song ngữ Việt –Anh Giữa những điều bình dị của Nguyễn Quang Thân)

đã đánh giá cao về năm truyện ngắn được 2 dịch giả Rosemary Nguyễn và

Mạch Chương chọn dịch “Tôi cứ nghĩ mãi về cái tựa đề cuộc sống và những điều bình dị mà hai nhà sách VHSG và FIRST NEW chọn lựa Chắc chắn Nhà xuất bản muốn đem đến cho bạn đọc trong và ngoài nước một góc nhìn soi vào những mảng đời rất đỗi bình dị mà trong đời thường có thể bị che khuất Tác giả Nguyễn Quang Thân đã làm cho những nhân vật, những câu chuyện giữa đời thường trở nên chân thực và hiện hữu đâu đây” [32]

Đồng quan điểm với Đỗ Phả, tác giả Hải Sự trong bài viết Cảm thức

cuộc sống đã nhận xét: “Có thể nói tập truyện ngắn song ngữ của nhà văn

Nguyễn Quang Thân là những mảng sáng tối của cuộc sống đan cài, xen lẫn tạo nên nhịp điệu trầm bổng của một bản trường ca về nhịp điệu của đời thực Để rồi qua đó người ta sẽ nhận ra cái gì là thật, cái gì là ảo giữa cuộc đời để không phải ảo tưởng hay thất vọng quá về những gì đang diễn ra, đang đến với mình và những người xung quanh” [34]

Nhà báo Nguyễn Thúy Hằng (Tạp chí Nhà văn tháng 4.2008) trong bài

viết Cái hài và cái bi kịch người trí thức trong truyện ngắn Vũ điệu của cái

bô đã có nhận xét: “Ở bài viết này tác giả đã tô đậm bi kịch của phó tiến sĩ

Hảo - người có hoài bão và lí tưởng đẹp song không thoát khỏi gánh nặng của áo cơm Tác giả chỉ ra được: phía sau nụ cười ta cũng cảm nhận được

dư vị xót xa và nỗi đau mặn đắng, đó là sức mạnh hủy diệt và tái sinh của tiếng cười có chiều sâu tình thương và trí tuệ” [12]

Ở một khía cạnh khác, nhà văn Hoài Nam đã viết trong Nhà văn

Nguyễn Quang Thân - người khát sống: “Tinh thần khát sống của Nguyễn

Quang Thân thể hiện ở khát vọng : Một cuộc sống tốt đẹp, ở đó xã hội tồn tại

và vận hành trên những nguyên tắc tự do, công bằng, dân chủ, ở đó phẩm giá của con người được tôn trọng, những nhu cầu tự nhiên lành mạnh của con người được công nhận và những năng lực tích cực của con người được giải phóng Cho nên ông luôn đấu tranh bằng tất cả sức mạnh của mình qua ngòi bút Chính vì vậy, những số phận, cuộc đời, những bi kịch của người trí thức,

và sự thay đổi của xã hội là những vấn đề mà Nguyễn Quang Thân đặt ra trong trang văn của mình Không chỉ trong mảng truyện ngắn mà cả trong

tiểu thuyết Ngoài khơi miền đất hứa và Một thời hoa mẫu đơn cũng biểu

hiện rất nhiều rõ nét hình tượng người trí thức”.[24]

Tất cả những bài viết về Nguyễn Quang Thân đã kể ở trên mới khiêmtốn dừng lại ở phạm vi một bài báo hoặc những đánh giá khái quát nằm trongcác chuyên luận nghiên cứu Cho đến thời điểm này chưa có công trìnhnghiên cứu nào mang tính quy mô, chuyên sâu vào truyện ngắn của NguyễnQuang Thân Tuy nhiên, những bài viết trên là cơ sở gợi ý để chúng tôi tiếptục đi sâu nghiên cứu một cách cụ thể về truyện ngắn Nguyễn Quang Thân đểkhẳng định vai trò, vị trí của Nguyễn Quang Thân trong nền văn học nướcnhà, và tôn vinh những nỗ lực không ngừng của nhà văn trong hành trình sángtạo nghệ thuật

3.Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu

ở thể loại truyện ngắn Cụ thể, chúng tôi tập trung vào các tập truyện sau:

- Đêm Phương Tây (Nhà xuất bản Văn học -1960) in chung với HoàngTuấn Nhã.

- Hương Đất (Nhà xuất bản Thanh Niên-1964)

- Ba người bạn (Nhà xuất bản Thanh Niên-1971)

- Những người chinh phục (nhà xuất bản Văn học-1977)

- Nếp gấp (Nhà xuất bản Thanh Niên-1978)

- Những chùm cúc biển (Nhà xuất bản Lao Động-1979)

- Những người không đi chuyến tàu (Nhà xuất bản Thanh Niên-1989)

- Giao thừa trắng (Nhà xuất bản Thanh Niên-1996)

- Hoa cho một đời (Nhà xuất bản Hội nhà văn-1996

- Người vợ lẽ ở phường Khán Xuân (Nhà xuất bản Hà Nội-2003)

- Giữa những điều bình dị (Nhà xuất bản văn hóa Sài Gòn-2007)

Ngoài ra, chúng tôi cũng khảo sát các tiểu thuyết của Nguyễn QuangThân để đối chiếu và so sánh

4.Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi kết hợp nhiều phươngpháp nghiên cứu khác nhau như:

4.1 Phương pháp hệ thống

Phương pháp hệ thống giúp cho việc nghiên cứu truyện ngắn NguyễnQuang Thân mang tính chỉnh thể, tránh sa vào phân tích, nghiên cứu đơn lẻdẫn đến những kết luận chủ quan phiến diện

Ngoài ra, sử dụng phương pháp này trong nghiên cứu còn giúp nhìnthấy sự vận động trong sáng tác truyện ngắn của Nguyễn Quang Thân trong 2giai đoạn trước và sau khi đổi mới

4.2 Phương pháp thống kê phân loại

Phương pháp này giúp cho việc tìm hiểu, phân loại các kiểu nhân vật,

mô hình cốt truyện, giọng điệu trần thuật, ngôn ngữ khi tìm hiểu nghệ thuậttruyện ngắn Nguyễn Quang Thân

4.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp này được sử dụng trong việc xây dựng các luận điểm.Nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Quang Thân được tìm hiểu trên nhiềuphương diện, ở mỗi phương diễn phải phân tích cụ thể, rồi tổng hợp, kháiquát, hệ thống hóa

4.4 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Đây là phương pháp làm rõ nét đặc trưng riêng của truyện ngắnNguyễn Quang Thân với các tác phẩm văn học khác

5 Đóng góp của luận văn

-Khảo sát, nhận diện những đặc điểm trong truyện ngắn NguyễnQuang Thân

-Bước đầu đánh giá thành công, hạn chế, và những đóng góp củaNguyễn Quang Thân trong thể loại truyện ngắn nói riêng và văn xuôi ViệtNam đương đại nói chung

6.Cấu trúc luận văn.

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính củaluận văn được triển khai thành 3 chương

Chương I : Hành trình sáng tạo những hướng tiếp cận chính của truyệnngắn Nguyễn Quang Thân

Chương II : Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thân Chương III : Nguyễn Quang Thân với một vài phương diện nghệ thuậtđặc sắc

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I

HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ NHỮNG HƯỚNG TIẾP CẬN CHÍNH

CỦA TRUYỆN NGẮN NGUYỄN QUANG THÂN 1.1 Hành trình sáng tạo của nhà văn Nguyễn Quang Thân

1.1.1 Vài nét về tiểu sử

Nhà văn Nguyễn Quang Thân có bút danh Hồng Nga, Song Ân Ôngsinh ngày 15.4.1936 tại xã Sơn Lễ, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh Ôngtừng sống ở Hải Phòng trong một thời gian dài, rồi lên sống tại Hà Nội từ năm

1996 Tháng 5 năm 2008 ông cùng gia đình chuyển vào sống tại thành phố

Hồ Chí Minh

1.1.2.Quá trình sáng tác của nhà văn Nguyễn Quang Thân

Để trở thành nhà văn có chỗ đứng trên văn đàn như hiện nay nhà vănNguyễn Quang Thân đã phải nỗ lực không mệt mỏi trong việc tự học Ôngquan niệm việc tự học làm giàu cho vốn kiến thức văn chương của mình(Theo http///thannguyenquang.googlepage.com-tôi đã trở thành nhà văn nhưthế nào) Cả cuộc đời chắt chiu, say mê sáng tạo nghệ thuật, đến nay ông đãcho đời khá nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết, tác phẩm kịch và có chỗ đứngtrên văn đàn, được đông đảo bạn đọc mến mộ

Trước năm 1975, Nguyễn Quang Thân đã viết một số tập truyện ngắn

như Nước về - 1957, Đêm phương tây cùng với Hoàng Tuấn Nhã -1960, Hương đất (1963), Ba người bạn -1971 Sau năm 1975, ông cho ra đời những tập truyện như : Người không đi cùng chuyến tàu(1980), Vũ điệu của cái bô(1991), Hoa cho một đời(1996), Giao thừa trắng(1996), Người

vợ lẽ ở phường Khán Xuân (2003), tập truyện song ngữ Giữa những điều bình dị (2003) Một số tiểu thuyết như Lựa chọn (1977), Chú bé có tài mở khóa (1983), Một thời hoa mẫu đơn (1988), Ngoài khơi miền đất hứa(1990), Con ngựa Mãn Châu (1998-2000) và Hội thề (2009).

Năm 1980 truyện ngắn Người không đi cùng chuyến tàu đánh dấu sự

đổi mới trong cách viết của Nguyễn Quang Thân Lối viết của ông sắc sảo và

có chiều sâu hơn Trong trang web cá nhân http///thannguyenquang-dạ ngan, ông tâm sự : “Nhờ truyện ngắn đó tôi tìm được lối trở lại văn học cho mình,

có thêm nhiều độc giả và bạn bè Tôi thấy mình không thể viết nửa vời như trước được”.

Năm 1985 ông giành giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam cho tập

tiểu thuyết dành cho thiếu nhi: Chú bé có tài mở khóa Đến nay tác phẩm này

đã được tái bản 6 lần Sau thành công ấy năm 1988 ông viết Một thời hoa

mẫu đơn và Ngoài khơi miền đất hứa - 1990 Rất nhiều tác phẩm đạt giải

cao và ghi dấu trong lòng bạn đọc như: Chú bé có tài mở khóa - giải chính

thức cho văn học thiếu nhi của Hội nhà văn, giải nhì truyện ngắn báo Văn

nghệ năm 1992 cho tác phẩm Vũ điệu của cái bô, giải nhì cuộc thi bút kí báo văn nghệ 1994 cho tác phẩm Hạc về bồng lai Giải A cuộc thi sáng tác kịch bản cho dự án phim kỉ niệm 1000 năm Thăng Long với tác phẩm Hội Thề,

giải A cuộc thi tiểu thuyết của hội nhà văn Việt Nam 2006-2009 với cuốn tiểu

thuyết Hội Thề

Ngoài những thể loại chính kể trên, Nguyễn Quang Thân còn là tác giảcủa hàng trăm bài báo, bài bình luận, phê bình trên các báo Với lối viết sắcsảo, tài năng ông đã chứng tỏ sự miệt mài, lòng yêu nghề của mình để cốnghiến cho bạn đọc những tác phẩm văn học thực sự có giá trị

1.1.3 Khái lược về truyện ngắn của Nguyễn Quang Thân

1.1.3.1.Truyện ngắn Nguyễn Quang Thân trước năm 1975

Truyện ngắn của ông chia làm hai thời kì trước và sau 1975 Trước

1975 ông có các tập truyện như Nước về (1957), Những chùm cúc biển (1962), Hương đất (1963), Cô gái Triều Dương(1967), Ba người bạn

(1971) Ở giai đoạn này, ông chủ yếu đi sâu vào vấn đề những con người thời

kì mới, hòa chung không khí xây dựng chủ nghĩa xã hội Nhân vật chủ yếu lànhững con người hăng say lao động, luôn đặt mình vào công việc để xây dựngquê hương Cuộc sống của họ đặt trong khuôn khổ hẹp, bình lặng ở chốn làngquê Kết cấu ở trong tác phẩm thường là đơn tuyến Nhân vật có ít xung đột,mâu thuẫn lớn.

Nhân vật Quê trong Ba người bạn mồ côi cha mẹ , sống trong tình bao

bọc của dân làng Anh tình nguyện một mình ra sống ở trạm bơm để chăm loviệc nước nôi cho đồng ruộng của hợp tác xã Ở đây anh gặp và kết thân vớihai người bạn khác là Linh và Quyên Linh là phi công lái máy bay cònQuyên là cô gái trông coi đàn ong cho hợp tác xã Ba người bạn trẻ thân thiết,hiểu nhau Họ có thứ tình cảm của những người cùng chiến hào và chung một

ụ súng

O Than trong Trên đường 8 là một cô gái làng Vọt đảm đang thạo việc

đồng áng, trồng dâu nuôi tằm Khi giặc Mỹ xâm lược, O Than cùng thanhniên làng Vọt dùng những các cuốc mòn vẹt vốn để xới khoai, trồng mía để rasan lấp đường cho xe bộ đội đi qua Ở cô có sự nhiệt tình, say mê cách mạng,muốn góp công sức để giải phóng quê hương Cô bất chấp nguy hiểm để thamgia phá bom và không màng chuyện chồng con

Những người lính trong đại đội pháo ai cũng biết chính trị viên Nguyễn Hồng Hưng là một người thích văn nghệ, đặc biệt là hát chèo Trên trận tuyến

hiểm nguy, những câu hát chèo từ quê hương như giúp các anh quên hết mệt

nhọc Và lạ thay các anh chỉ thích Bài hát Đào Liễu như gửi gắm tâm tình

của những người vợ, người mẹ nơi hậu phương Và ở quê, cô gái dân quân tênBến cũng thường xuyên hát bài này để nhớ tới các anh

Nhân vật cô giáo trong Những chùm cúc biển là người sớm chịu nỗi

đau mất chồng Nhưng cô đã nén nỗi đau để hướng cuộc đời của mình vàoviệc uốn nắn, dạy dỗ những học trò chưa ngoan ở những vùng biển đầy gió

cát Câu chuyện được kể là việc đối phó của học trò Tý và những bài tập toán

mà cô đưa ra Cậu bé Tý rất sợ học toán của cô, nghĩ ra đủ trò tinh quái Sau

đó, bằng sự kiên trì của cô giáo đã đưa Tý trở lại trường học và cô cũng hiểuthêm về thế giới tâm hồn của những học trò nơi đây Chúng yêu biển và có sựgắn bó lạ kỳ Tý đã mang ra Đảo Vàng những con rắn nước, con cua và cảnhững chú chuột, chú mèo Thế giới của em vượt xa khả năng tưởng tượngcủa người lớn

Đây là kiểu con người đơn giản và phổ biến trong văn học trước 1975.Phải chờ đến cơn gió mạnh của công cuộc đổi mới, các nhà văn mới có cơ hộikhai thác đời sống trong tâm hồn con người với cái nhìn đa chiều, phức tạp

1.1.3.2 Truyện ngắn Nguyễn Quang Thân sau 1975

Sau 1975 hòa bình lập lại, đất nước thống nhất, bước vào thời kỳ xâydựng xã hội mới Nguyễn Quang Thân cùng với các nhà văn khác có sự đổimới về mọi mặt trong phong cách để phù hợp với thời đại mới, làm tròn thiênchức của người cầm bút Sau chiến tranh, cảm hứng ngợi ca trong văn họckhông dạt dào như trước nữa mà đi vào phản ánh hiện thực đời sống thời hậuchiến với cảm hứng thế sự đời tư, chiêm nghiệm lịch sử Con người cũngđược thể hiện ở những bối cảnh khác, được miêu tả chân thực, soi chiếu từnhiều góc độ Nhà văn không chỉ nhắc tới niềm hạnh phúc, niềm vui ngàychiến thắng mà cả những đau khổ bi kịch của con người thời hiện tại Đó là bi

kịch của người trí thức như Hảo trong Vũ điệu của cái bô hay Đán trong

Thuế giường, Kiểm trong Thanh minh hay những thân phận đau thương của

con người sau chiến tranh như Lão Hạ trong Người làm ra động đất, cả

những con người bình thường như Xơ Chắt Sang, chị Bình Dân, chú BạchVân Họ gặp những bi kịch, đau khổ, dằn vặt trong gia đình, cuộc sống Điềunày khác hẳn với giai đọan trước Từ những điểm nhìn khác nhau, nhà văn đãdiễn tả những rung động trong đời sống nội tâm một cách xuất sắc Đặc biệt

tác giả đã có sự đổi mới trong cách truyền tải nội dung, kết cấu có tình huống,bất ngờ, độc đáo tạo ra sự mới lạ và hấp dẫn.

Về ngôn ngữ, giọng điệu cũng có sự đổi mới Đó là thứ ngôn ngữ đasắc thái, đậm chất đời thường Giọng điệu vừa sắc lạnh triết lí, lại vừa hàihước, châm biếm

1.2 Những hướng tiếp cận chính trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thân

1.2.1 Trước năm 1975: Tiếp cận hiện thực từ góc nhìn sử thi

1.2.1.1 Chủ nghĩa anh hùng cách mạng và vẻ đẹp của người lính thời chiến

Từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 nền văn học Việt Nam dưới sựlãnh đạo của Đảng đã tham gia một cách có hiệu quả vào công cuộc đấu tranhgiải phóng đất nước và xây dựng Tổ quốc theo mục tiêu xã hội chủ nghĩa.Chưa bao giờ văn học lại có cảm hứng dào dạt như vậy Tổ quốc, nhân dânanh hùng, mục tiêu lý tưởng cách mạng đã trở thành nội dung, đối tượng nổibật mang cảm hứng ngợi ca của thời kỳ này Nguyễn Quang Thân bước vàovăn đàn khi cả nước đang dồn sức cho miền Nam thân yêu, hướng tới tươnglai Bắc Nam một dải Chính vì thế ông được chìm đắm trong không khí sục

sôi náo nức của thời đại Những truyện ngắn đầu tay của ông như Ba người

bạn, Trên đường 8, Bài hát Đào Liễu… đều tập trung ca ngợi chủ nghĩa anh

hùng cách mạng, ca ngợi lý tưởng cao đẹp của dân tộc trong thời kỳ chống

Mỹ Những tác phẩm này nhanh chóng chiếm được cảm tình của độc giả bởi

lẽ nó viết về cuộc sống sinh hoạt, chiến đấu và tâm trạng của chính họ những người lính pháo binh, dân quân, lái xe, trinh sát, thanh niên xungphong đang lăn lộn trên những cao điểm, tuyến đường ác liệt Mỗi nhân vậtđược miêu tả với một ngoại hình, tính cách nhưng đều có phẩm chất chung:dũng cảm, gan góc, sẵn sàng xả thân hy sinh vì chiến thắng chung, gắn bó với

-đồng đội, thủy chung son sắt trong tình yêu, vững tin vào tương lai Lý tưởnganh hùng, lẽ sống cao đẹp là nguồn sức mạnh to lớn nâng đỡ họ vượt lên giankhổ, khó khăn, mất mát đau thương để sống đẹp, chiến đấu và chiến thắng.

Đó là những nhân vật được cảm nhận theo cái nhìn sử thi, kết tinh phẩm chấtcủa cả cộng đồng Hình ảnh của họ đã đại diện cho thế hệ thanh niên ở mộtthời điểm trọng đại của đất nước, dù tuổi đời mới chỉ mười tám, đôi mươinhưng rất gan góc, kiên cường

Đề tài người lính đã có rất nhiều tác giả khai thác như Nguyễn Minh

Châu với Dấu chân người lính, Miền cháy…; Lê Minh Khuê với Cao điểm mùa hạ, Những ngôi sao xa xôi, Con trai người chiến sĩ, Tình yêu người lính… Nguyễn Quang Thân cũng góp một nốt nhạc trong bản hòa ca chung.

Ở họ không chỉ toát lên quyết tâm bảo vệ đất nước mà còn tràn ngập niềm yêuđời, lạc quan

Nhân vật trung úy Linh trong Ba người bạn là chiến sĩ không quân.

Anh thuộc cả bầu trời, biết rõ mọi mánh lới của bon Mỹ, nhất là bọn trinh sát.Anh đã cùng đồng đội bắn rơi chiếc F.4 ở bên kia núi chỉ bằng những khẩu

súng mười bốn ly năm, và những khẩu A.K đơn giản “Có một lần Linh đã bắn hụt thằng F.4, vì đã trông thấy nó rồi nhưng thằng lái già đời đã lừa anh

ấy một vố Nó dở dói đường bay lắt léo của nó ra, khiến mấy hôm sau Linh cứ

ân hận mãi, nên cứ cặm cụi suốt ngày trong phòng, vẽ phấn đầy bảng và an

ủi mình: “phải tỉnh táo, cái thằng F.4 ấy giá hôm ấy mình không nóng mặt lên rượt nó quá đà thì đâu đến nỗi”, rồi anh lại vui vẻ, nở một nụ cười hiền như nụ cười con gái “cứ kiên nhẫn, thế nào cũng có ngày Và đúng như thế Linh đã làm cho bọn giặc lái khiếp sợ” Nguyễn Quang Thân miêu tả chiến

công của người chiến sĩ không quân rất chi tiết, tỉ mỉ để bạn đọc hình dung

“anh ấy rượt một thằng F.4, bắn nhào nó xuống biển nhưng tụi nó vít đầu, vít đuôi kiềm riết, toàn là “con ma”cả đấy nhé Chúng nó định cho trung úy nhà

ta ăn đòn hoặc bắt sống Dầu mỡ gần hết rồi Linh điện về xin một đổi một, rồi lại lao vào một “con ma” Hồn vía nó lên mây thật Thế là trung úy cứ đàng hoàng hạ xuống một cái bãi, chỉ bị thương xoàng thôi, bây giờ đang thuyết phục cô bác sĩ quân y để về đấy” Lòng dũng cảm của Linh thật khiến

ta khâm phục, nhất là trong lá thư mà anh viết gửi cho hai bạn Quyên và

Quê : “Anh rất vui vì có thêm thằng F.4 nữa đền mạng Khi bay anh đã có trước mắt kẻ thù cụ thể, tưởng như cái thằng Mỹ bay trước mũi súng anh là thằng đã từng quăng bom bi xuống cánh đồng làng em và bây giờ là lúc anh

có thể nói cho hai em biết anh là người đã từng bế đứa em gái trên tay đặt vào tấm vải liệm màu trắng vì một viên đạn hai mươi ly của chúng nó” Thì ra

người lính trẻ ấy chiến đấu không chỉ bảo vệ bầu trời đất nước mà còn vì trảmối thù cho làng quê của mình bị bom đạn giày xéo Nỗi đau mất mát giađình đã trở thành động lực để người trung úy trẻ ấy có thêm sức mạnh vàniềm tin Học tập tấm gương của Linh, người bạn Quê cũng vào bộ đội và trởthành cây súng bắn tỉa xuất sắc ở mặt trận X

Viết về người lính, Nguyễn Quang Thân cũng dành nhiều ưu ái và cảm

phục cho tiểu đội trưởng Lâm trong Cô gái lái phà ở quê lên “Anh là người

gắn bó với những trận đánh từ năm 50, 51 Đó là những đêm dầy như bánh đúc, tổ ba người đi theo tiểu đội trưởng đưa bộc phá vào bốt rồi đốt nụ xòe tiêu diệt cứ điểm của địch Trong một lần tiểu đội anh bị đánh mìn, bị thương quá nửa, Lâm đã lần lượt cõng tất cả trên lưng với các thứ như súng ống, và từng người một lên bờ trong đêm tháng chạp rét như cắt” Trận chiến đấu

trên sông, nhất là ở bến phà ngày càng nguy hiểm hơn, anh nhận nhiệm vụlàm thuyền trưởng chiếc phà đưa xe, bộ đội và hành khách sang sông Giặcđánh hơi được đây là điểm quan trọng, đầu mối trên đường vào chiến trườngnên cho máy bay quần thảo ngày đêm khiến anh và cô em họ càng thêm vất

vả Cô gái ấy cũng là một tay lái ca nô lành nghề “cô nhanh nhẹn quay trái,

quay phải để tránh những quả bom và chùm đạn rốc két đỏ lòm Cô lái ca nô vào bờ trong khi trên đầu bọn giặc quần thảo dữ dội, pháo sáng thả đầy trời Khi bị thương thì nén đau chịu nhịn dù cho mảnh rốc két làm dập xương cổ chân trái, anh em thấy máu chảy ra mới biết” Đến đây Lâm cảm thấy ngỡ ngàng về cô em họ mình “như một người đi rừng, sau những tùm gai góc là một cánh rừng gỗ quý hiện ra những bóng râm, mặt đất mát rượi và một dòng suối chảy róc rách” Lâm thấy cảm phục và thương cô quá nhưng anh biết “sẽ còn qua nhiều bến phà và trong cuộc đấu tranh khốc liệt này sẽ còn gặp biết bao người như vậy”.

Nguyễn Quang Thân cũng dành trang viết của mình cho những cô gáithanh niên xung phong Các cô đã đóng góp rất lớn vào cuộc kháng chiến củadân tộc Nhờ bàn tay của các cô mà bao cung đường được mở, bao con đườngđược thông, cho những chiếc xe kịp giờ ra trận Những cô gái mà tác giả nhắc

đến chính là đội thanh niên xung phong của O Than trong Trên đường 8 Họ

ở dưới chân cao điểm của tuyến đường huyết mạch Bắc Nam, công việc luônphải chạy đi chạy lại trên cao, tiếp xúc thường xuyên với thần chết bởi việc

chính là “san lấp mặt đường và phá bom” nhưng với các cô gái thì việc ấy lại được nhắc đến nhẹ nhàng “ở chỗ này mặt đường bị bom làm sạt xuống sông, chỗ kia thì bom chúng nó bê đất trên đồi xuống ụ thành đống Chỗ nào chúng

nó hót đi thì chúng em đắp vào, chỗ nào chúng nó đắp vào thì chúng em hótt đi” Các cô không cho phép mình nghỉ ngơi, kể cả ban đêm vì “gác đêm rất quan trọng Nếu không thì sáng dậy dẫm lên bom nổ chậm mà không biết” Sau

mỗi lần bom Mỹ rải thảm thì các cô trong tổ của O Than lại ghi chép các vị trícủa bom thả và tìm cách phá bom Công việc nguy hiểm nhưng không làm các

cô gái nhụt chí Tác giả miêu tả cảnh O Than gói bộc phá vào đuôi quả bom rất

mềm mại “Dưới ánh đèn pin bàn tay trắng, thon và những ngón tay dài của Than vẫn rất dẻo dang như khi tôi nhìn thấy em nhặt tằm dỡ lên và rung rung đám lá dâu héo dở” Công việc vất vả là thế nhưng các cô gái làng Vọt vẫn yêu

đời lạc quan, những tiếng hát, tiếng cười chưa bao giờ tắt trên môi:

“Hà Tĩnh gạo trắng nước trong

Ai về Hà Tĩnh thong dong thì về

Hà Tĩnh bom giặc bốn bề ”

Không chỉ viết về sự dũng cảm của những chiến sĩ nơi tiền tuyến màtác giả còn gắn kết sợi dây yêu thương của những nơi hậu phương quê nhà.Đây chính là động lực, niềm tin để những người chiến sĩ yên lòng đánh giặc

Trong Bài hát Đào Liễu toàn đại đội pháo ai cũng biết chính trị viên Hồng

Hưng là người yêu văn nghệ Anh đã từng làm trưởng ban văn hóa xã, sángtác dăm bảy câu chèo cho đội văn nghệ Cuộc đời vất vả, theo đoàn pháo đikhắp nơi, vào sinh ra tử, được cấp trên thưởng huân chương nhưng anh ước

về được thăm vợ con mà vẫn chưa được “Có lần đọc thư vợ xong, cảm hứng dâng trào anh đã viết bài Đào Liễu Bài hát nói về những người vợ đảm đang nơi quê nhà thay chồng làm nhiệm vụ vừa giỏi việc nước, vừa đảm việc nhà Thật tình cờ trong một lần đi tìm trận địa mới, hợp tác xã thôn đến thăm đơn

vị, cô trung đội trưởng hát bài Đào Liễu tặng các anh chiến sĩ Trước mặt anh em chiến sĩ, hình ảnh quê hương, cha mẹ, vợ con hiện lên mồn một, tất cả cái gì đã qua như đang sống lại trong khoảnh khắc” Bài hát như nói thay

tấm lòng của hậu phương lớn với tiền tuyến, và nó như tiếng lòng của nhữngngười chiến sĩ :

“Ở chốn biên thùy, cất bút đề thơ Gửi người yêu ở chốn biên thùy Chớ có bận lòng, ở chốn quê hương Xin anh chớ có bận lòng

Mẹ già em thương, con nhà em dạy

Em chẳng ngại gì vượt núi băng sông”

1.2.1.2 Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nông thôn

Sau hiệp định Giơnevơ năm 1954, miền Bắc độc lập, đi lên xây dựng

chủ nghĩa xã hội Bức tranh nông thôn đang dần thay da, đổi thịt Con đườnglàm ăn tập thể đúng đắn nhưng chẳng dễ dàng gì Những nhận thức về mốiquan hệ mới còn ấu trĩ, nhiều hoài nghi, đòi hỏi người cán bộ cơ sở phải hếtsức tập trung lo cho dân và thực hiện các chủ trương của cấp trên đề ra như:thu hoạch lúa kịp thời vụ, xuống giống, áp dụng kỹ thuật, quai đê lấn biển…Tất cả những khó khăn của đất nước buổi đầu xây dựng nông thôn mới đãđược tác giả khắc họa rõ nét.

Dũng trong truyện ngắn cùng tên là một người lính từng tham giakháng chiến Sau khi xuất ngũ, anh lại tham gia vào cuộc đổi mới quê hương

Anh cảm thấy như bước vào trận đánh mới “Qua những hi sinh, mất mát Dũng đã tìm ra giá trị của cuộc sống: Anh thấy vẻ đẹp của buổi chiều, thanh khiết của buổi sáng, bà mẹ bế con đi sơ tán qua một chuyến đò không có báo động, tiếng gà gáy bên kia sông, chị xã viên đội mũ rơm vừa làm cỏ vừa hát Kiều ngay cạnh trận địa còn vương vãi mảnh bom Những vẻ đẹp ấy làm ngời sáng lòng anh vì anh biết phải mất những gì để đổi lấy” Cho nên sau khi trở

về anh đã mạnh dạn xin vào đội sản xuất của hợp tác xã, từ chối ưu tiên làm

cán bộ tín dụng “anh thở vào tràn đầy lồng ngực, rạo rực được chung nỗi lo, chung suy nghĩ, và niềm chung thắt bóp lòng mọi người khi bước vào một vụ sản xuất khó khăn” Là đoàn viên trẻ, có năng lực, dám nghĩ dám làm, anh đã

đề xuất với hợp tác xã nhiều phương án cải tiến giống mới, kĩ thuật gieo mạ…nhưng vấp phải không ít khó khăn Đầu tiên là chủ nhiệm Hải, anh ta đã đưa

vấn đề này ra thẳng chi bộ, phản đối gay gắt “tôi là thằng đi cày từ lúc đầu còn để chỏm đến giờ, há tôi lại không biết phải gieo giống gì mới à? Xã viên tôi không đói, ở cái làng Đại này hỏi có anh nào xách thúng đi đong gạo chính phủ không? Còn nghe thế nào được mấy ông học sinh mới ra trường của Ty nông nghiệp Chú Dũng đã có lần đổ thóc ra rang rồi đấy” Hải là chủ

nhiệm hợp tác nhưng anh không dám tiếp nhận những cái mới, như anh tự

nhận là “ngại lao đầu vào, sợ lấm lưỡi” Anh đã từng phủ nhận “xin nhường bảy tấn, mười tấn cho chủ nhiệm hợp tác xã tài ba khác, ai giỏi thì làm Còn lúa xuân ở cánh đồng Cửa ta không lo gì kế hoạch mà chẳng mất vốn tốn hại

gì Hẵng để thiên hạ mở bát ra rồi ta mới đặt chẵn lẻ có phải chắc ăn hơn không Làm ăn như thế gọi là đầu óc thực tế” Nhưng Dũng cương quyết

“mình phải đi đầu để cho người ta rút kinh nghiệm về sau” Bà con thôn Đại

vẫn nhắc cái ngày Dũng mang cái cào cỏ cải tiến về làng Ngoài đồng, ngoài

bãi các bà cứ réo tên anh ra chửi vì anh đã bắt mỗi người một cái “thang” để

đẩy cỏ đến đứt hơi nhưng sau đó thì mọi người lại tranh nhau cái cào cỏ ấy

Anh còn là người rất tận tâm với công việc “dù trời rét như cắt, mười giờ đêm đài báo tin có gió mùa đông bắc và sương muối Dũng ho khúc khắc, sửa soạn đèn bấm ra đi Rồi anh gõ cửa từng nhà để ra đồng đốt lửa cứu mạ” Nhờ sự giúp sức của Dũng mà cả đội sản xuất đã nhận cánh đồng Cửa,

không cần bàn bạc gì nhiều Họ chán cảnh làm ăn đều đều, nhàn nhã Mọingười muốn làm cái gì để đổi mới Những bức thư từ chiến trường xa thôithúc, họ càng quyết tâm vì không muốn hợp tác mình tụt lại quá xa so với các

hợp tác xã khác trong khu vực Cuối cùng, Dũng đã “đánh thức được họ dậy”- những đoàn viên ưu tú, những con người dám nghĩ dám làm Hợp tác

xã đã có những đầm nuôi cá, nuôi tôm đang chờ ngày thu hoạch Những mẫulúa Đông xuân cấy bằng giống mới tốt bời bời Bộ mặt hợp tác xã đang ngàycàng khởi sắc

Trong Nếp gấp, những người như Bảo, Dũng, Huy luôn đi đầu trong công

cuộc cải cách nông thôn Những vụ Đông xuân, vụ mùa, chiến dịch thủy lợi,

biện pháp liên hoàn… cứ quay theo ngày tháng như cái bánh xe trơn “Giữa lúc người ta lo vun quén vào cái niêu hợp tác xã quy mô xóm, quy mô thôn thì chính những người như Dũng đã nghĩ đến cái nồi ba mươi của toàn xã Nhờ vậy mà

xã ta có cơ ngơi như ngày nay” Tác giả cũng khẳng định tính đúng đắn của

công cuộc làm ăn tập thể, đây cũng là một cuộc cách mạng “Cách mạng là một dòng thác, nếu anh có đứng lại bên bờ thì nước vẫn cứ chảy”.

Đọc Mùa cày, độc giả hẳn chưa quên được chị Bình chủ nhiệm hợp tác

xã Bình Minh Chị là người không chỉ đảm việc nhà mà còn giỏi việc nước.Dưới bàn tay của chị những cánh đồng đang chờ cày máy đã vang tiếng nổgiòn giã của những con trâu sắt, những bờ mương trước đây khô như rang giờ

đã đầy ăm ắp nước Những mâu thuẫn nội bộ của hợp tác xã Bình Minh đãđược cấp trên về xem xét, giải quyết Bà con xã viên yên tâm lao động trongkhông khí tấp nập

Qua những nhân vật này Nguyễn Quang Thân phần nào đã truyền tớibạn đọc không khí náo nức của những ngày dựng xây chủ nghĩa xã hội ở nôngthôn trong những năm đầu giải phóng miền Bắc

Ở hai nội dung được đề cập trong truyện ngắn trước năm 1975, ta cảmnhận được cái tôi đầy nhiệt tình, say mê, tin tưởng, gắn bó với cuộc sống mới.Đây là cái tôi thường gặp ở nhiều nhà văn khác như Lê Minh Khuê, Đoàn Lê,

Vũ Thị Thường, Nguyễn Kiên, Nguyễn Khải… Cuộc sống được nhìn với conmắt có phần giản đơn, xuôi chiều chưa thấy được sự phức tạp, đầy khuất lấpcủa nó Các nhân vật của ông thể hiện còn đơn điệu, ít có mâu thuẫn, không

có những đấu tranh, dằn vặt tư tưởng, tình cảm và dễ dàng vượt qua thử thách

để hoàn thành nhiệm vụ Có lẽ thế mà giai đoạn này các tác phẩm của ôngchưa đạt tới chiều sâu tư tưởng Dễ thấy công thức chung trong xây dựngtruyện: nhân vật gặp khó khăn, trở ngại trên con đường công tác hoặc đườngđời, nhưng sau những phấn đấu, nỗ lực bền bỉ, bằng bản lĩnh và lòng kiên trì,cuối cùng họ cũng vượt qua và chiến thắng Các nhân vật cứ thế đi theo conđường đã được vạch sẵn Do đó cái kết của truyện cũng dễ được đoán ra, baogiờ người tốt cũng có ý chí, nghị lực, niềm tin và thành công Đây cũng là nétchung của văn học sử thi, phản ánh tình hình đất nước qua các sự kiện và

nhân vật, chủ yếu thiên về cảm hứng ngợi ca Phải chăng vì thế giai đoạntrước năm 1975 các tác phẩm truyện ngắn của Nguyễn Quang Thân chưađược chú ý và đánh giá cao, ít được người ta nhắc đến trong sự nghiệp viếtvăn của ông Thực sự sau 1975 sau khi đất nước thống nhất, ngòi bút NguyễnQuang Thân như được thổi luồng sinh khí mới, đã đi sâu sát những vấn đề củađời sống và cho ra đời những tác phẩm giá trị.

1.2.2 Sau năm 1975

1.2.2.1 Tiếp cận hiện thực từ góc nhìn thế sự - đời tư

Với thời gian, niềm vui chiến thắng dần lắng xuống nhường chỗ chonhững mối quan tâm thường nhật Hiện thực đời sống sau chiến tranh lộ nhiềumặt phức tạp và bộn bề khiến con người phải đối diện với hiện thực đa diện

và phức tạp Chính vì vậy cảm hứng ngợi ca không phù hợp nữa mà nhườngchỗ cho hiện thực đời sống cá nhân với những vấn đề riêng tư Nguyễn QuangThân cũng như nhiều nhà văn khác đã hướng ngòi bút của mình vào thế sự -đời tư Song ông không rơi vào thái cực bi quan, chán nản, mất niềm tin vàocuộc sống, vào những giá trị mà thế hệ trước đã phải đổi bằng máu và nướcmắt Qua những trang viết, Nguyễn Quang Thân vẫn lặng lẽ chắt chiu cái đẹp

từ hiện thực xô bồ, lẫn lộn, hỗn tạp giữa cái tốt và cái xấu Đây chính là tínhphức tạp của đời sống xã hội, là kết quả tất yếu của thời hậu chiến và nhữngnăm đầu đổi mới

Những tác phẩm với khuynh hướng đời tư, thế sự chiếm một số lượngkhông nhỏ trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thân Đó là những câu chuyệnxảy ra ở làng, xã của một địa bàn dân cư thời mở cửa Chuyện có vẻ như rấttầm phào như chuyện chị Hoa Cải về làng, chuyện chú Bạch Vân và chị BìnhDân, chuyện thằng Lợi Đến những chuyện mang tính thời sự như nhữngngười trí thức thất nghiệp làm trái nghề, những cơn sốt khảo cổ, đến cảchuyện phá rừng, rồi mối quan hệ phức tạp giữa người với người trong đời

sống Tất cả là những câu chuyện hết sức đời thường mà ta nhìn vào đó cóthể thấy giống như một cuốn tiểu thuyết mà mỗi chương là một mặt của đờisống Bằng cảm quan hiện thực sắc sảo, Nguyễn Quang Thân đã phát hiệnnhững vấn đề phức tạp, những mối mâu thuẫn, sự lẫn lộn giữa các giá trị tốtxấu và đưa vào trong văn chương Đó chính cái nhìn của nhà văn về một trạngthái của đời sống xã hội đang vận động.

Hiện thực đời sống đầy biến đổi đã tác động đến tâm lí tính cách conngười Thời buổi kinh tế thị trường khiến họ vì những lợi ích cá nhân mà toantính, bon chen giành giật, hãm hại nhau để tồn tại, sẵn sàng chà đạp lên những

giá trị đạo đức để thỏa mãn dục vọng của mình Trong truyện Hai người từ

thị xã Diễm và Thuận là đôi bạn thân, thân tới mức mà Diễm đã hứa là “Sau

này hai đứa sẽ lấy chung một chồng để suốt đời không phải sống xa nhau”.

Ấy thế mà khi Thuận gặp được người yêu lí tưởng thì Diễm đã dùng nhữngthủ đoạn đốn mạt nhất để cướp hạnh phúc của bạn Diễm đã thay thế Thuận

dễ dàng và nhanh chóng Chỉ sau 2 tháng Diễm lấy Trân và được bổ nhiệmlàm giáo viên ở quận Ba Đình Nỗi đớn đau nhất của Thuận là sau 20 năm,khi chồng mất, Thuận phải xuống Hà Nội tìm công việc làm thêm để nuôicon Oái ăm thay, Thuận nhận làm ôsin tại chính nhà Diễm - bà chủ của ngôinhà lớn và cũng là bạn thân với mình Thật trớ trêu thay! Câu chuyện đượctác giả kể lại với giọng điệu nhẹ nhàng, không hề gay gắt nhưng lại chứađựng ý nghĩa phê phán sâu sắc về thói giả trá quay quắt của con người thờihậu chiến

Trong xã hội vì đồng tiền, nhân cách của con người cũng bị bào mòn

đi Con đường công danh của Kiểm trong Thanh minh được rải thảm đỏ khi

bố anh còn đương chức Ngay cả khi “Anh bỏ gần hết một học kì rồi mà vẫn được thi tốt nghiệp”, và rồi sau đó đỗ đạt cao “Tôi không hiểu sao mình đỗ rất cao Rồi tôi vào một trường trung cấp, tất nhiên là ở địa phương Được

một học kì, bố tôi gọi về bắt đi làm Làm được sáu tháng thì tôi được cơ quan cho đi học hàm thụ Tôi quên hết những điều vốn chưa hề nhớ nhưng vẫn đỗ Rồi tôi tốt nghiệp đại học Cái số tôi nó thế, nếu bố tôi không mất thì tôi đã bảo vệ xong luận án tiến sĩ ở một nước nào đó” Người bố của Kiểm sau khi

lên chức đã cho bác Thiết-người lái xe già tận tụy bao năm nghỉ hưu chỉ vìbác không đủ tiêu chuẩn lái xe cho cán bộ cấp cao như ông Rồi ông lại cấm

cửa Kiểm làm bạn với Hương - con gái bác Thiết với một câu đe “Mày mà lớ

xớ đến nhà nó là tao giết” Thời gian trôi qua đủ để Kiểm thấy lối sống thực

dụng của con người, tình đời quả là đen bạc Khi bố anh còn đương chức thì

có bao người đến xin bợ đỡ, nịnh nọt nhưng khi ông hết thời thì bị coi thường,

bỏ mặc Kiểm đã phải thốt lên :”Lúc bố tôi còn sống họ đến đăng kí thăm hỏi sịch sàng ngày đêm, giờ họ đã theo bố tôi về thế giới bên kia hết” Ngay cả

khi hai mẹ con Kiểm xin đi xe nhờ mà không có ai cho, ai cũng lịch sự từ

chối, trong đó “có cả một ông đã từng mang giúp bố tôi con voi sứ nặng gần một tạ từ Băng Kok về Sau lần chứng minh khả năng vận tải bẩm sinh này, ông ấy được cất nhắc lên giám đốc một công ty có hàng trăm đầu xe” Rồi

khi bố anh chết, dẫu đã nằm yên dưới đất nhưng ông vẫn bị kiện Người takhông muốn ông nằm ở khu mộ A mà muốn chuyển về khu mộ B Vì chorằng ông không xứng đáng Người ta còn lợi dụng việc xếp chỗ nằm chongười chết để kiếm chác Ông Hoàng - quản trang cũng đã kiếm được ít nhiềukhi ai đưa hài cốt đến cải táng ông đều xếp chỗ cho nằm cạnh mộ thằng Tâmtướng cướp Người ta phải lót tay cho ông thì mới được xếp chỗ khác

Trong thời buổi mà đồng tiền dễ làm mờ mắt người khác, thì người ta

có thể dùng bất chấp thủ đoạn nào để giành giật lấy món lợi, kể cả đó là

những giá trị văn hóa Trong Ngôi mộ cổ, nhân vật Tùy đã tìm cách lấy cắp

chiếc vòng cổ - một di chỉ của văn hóa Phùng Nguyên mà Ái - người bạn thâncủa hắn định mang về trưng bày ở bảo tàng Hà Nội Với âm ưu đánh cắp

chiếc vòng cổ đó để hắn đổi đời, hắn đã mất công đi học nghề ảo thuật để chờthời cơ và dùng mọi mánh khóe để qua mắt những người trong đoàn Nhưngcuối cùng Ái cũng phát hiện ra và anh chua chát trước dục vọng thấp hèn của

con người : “Anh sung sướng, cay đắng, giống như vừa đưa tay vào lửa cứu con mình ra Đứa con sẽ được cứu thoát, cả cánh tay và da thịt của anh đang nhức nhối, hơn thế nữa là một cảm giác chua chát trước những dục vọng thấp hèn của con người”.

Không chỉ đối với người bạn thân mà ngay cả với người thân trong giađình, họ cũng có cái nhìn dửng dưng, vô cảm Người mẹ của Thủy Tiên trong

Mai chị về không hề tỏ ra lo lắng khi bố ở quê đang ốm nặng, thậm chí “Cả

năm Thủy Tiên không thấy mẹ nhắc tới ông một lần Thư mẹ cũng không viết nữa Mẹ cũng chẳng nói gì với Thủy Tiên về bà Nhưng giỗ bà thì mẹ làm rất

to, khách khứa đến đông, mẹ hỉ hả lắm Suy cho cùng mẹ chỉ nghĩ đến ba, lo lắng làm sao để ba lên chức, được bổng lộc và những bổng lộc ấy không bị người đàn bà nào hớt mất” Ngay cả một lời hỏi thăm bố, một chút tiền nho

nhỏ chị cũng không gửi biếu bố được Một người con mà chỉ chăm chămkiếm tiền mà quên mất cha mẹ thì đáng xót xa thay Có khi đấng sinh thành

khuất núi, những đứa con vẫn còn mải miết nơi đâu Trong Vai chính nhân

vật Lan đã kể về hoản cảnh gia đình người hàng xóm : “Ông ấy có năm con trai thế mà vẫn chết một mình Con cái đi thoát li hết, địa chỉ để lại không rõ ràng Chôn cất ông ấy xong chị phải đi quyên tiền để đánh điện cho năm người con Nhưng gần bốn chín ngày của ông ấy mà chẳng thấy có ai về cả, không biết có ai nhận được điện hay không?”

Rồi vì quyền lợi, chức tước, danh tiếng, người cha trong Những cuống

hoa sen đã chối bỏ trách nhiệm nuôi con khi hai vợ chồng li thân Mà chẳng

phải ông nghèo khổ gì khi ông làm đến tận chức giám đốc trên tỉnh kia Nhưng

ông bận “quăng mồi để câu con cá vược lớn”, để còn xây biệt thự Chính vì thế

ông phải đi cặp bồ với bà tài vụ Với lại nuôi thằng Lê bây giờ thì việc ngoại tình

và vụ làm ăn sẽ vỡ lở Thế nên ông quyết định tránh việc gặp con Mặc kệ nólang thang nơi phố tỉnh một mình, trong túi chỉ còn vài hào bạc lẻ

Hàng loạt những giá trị đạo đức bị lung lay, những phẩm chất tốt đẹp bịbào mòn, cái tốt và cái xấu, lương thiện hay gian manh đã bị xóa nhòa ranh

giới Truyện Chân dung, Cây đời cũng phản ánh rõ điều này Nhân vật “Anh”

sau khi bán chữ kí giun bò của mình được một đống tiền, thì lại tìm cách để logiữ kho của ấy và chắc chắn còn rất nhiều lần phải bán cả lương tâm để đổilấy của cải và để khoe mẽ với mọi người nhưng vẫn phải bảo toàn nhân cách,

an toàn chính trị vì trước mắt anh phải sắm vai một cán bộ nghèo

“Bà góa trẻ ” Ngà sống cô đơn trong nhung lụa, ông bố chồng nằm liệt

giường vì nhồi máu cơ tim Khi bạn cũ lên bộ trưởng rồi còn ông thì ốm nặng

và về với tiên tổ như để trả giá cho mưu mô, lọc lõi trăm phương ngàn kế giậtNgà ra khỏi tay Kỳ để cưới Ngà cho cậu con trai Ba năm Ngà ở góa, thừahưởng gia tài của mười hai chuyến đi Nhật của chồng, lại thêm bổng lộc của

bố chồng khiến Ngà trở thành nữ hoàng của khu phố Nhìn Ngà giàu mà bao

người ao ước, đòi đánh đổi : “Trung bình 2 tháng có 1 đám dạm hỏi Mười chín người làm mối thay phiên nhau, vừa đàn ông lẫn đàn bà Tiền đã làm cho cô sinh viên mờ mắt và cô sẵn sàng nhường chồng chưa cưới để lấy cái đầu SONY chưa dùng đến” Những vị cầu hôn đến rồi đi theo một công thức chung: “e lệ một chút rồi chút rồi mon men thả mắt vào cổ áo hơi trễ nải của Ngà, rồi mạnh dạn dần lên, quyét mắt qua một lượt nội thất, lập giá, tính nhẩm và cuối cùng là quỳ xuống một cách sấn sổ Anh nào cũng biết quỳ Người có tuổi và có chức tước thường quỳ lâu hơn”….

Nguyễn Quang Thân còn nói về sự đảo điên của xã hội Sự phản bộithường trực trong con người và đớn đau thay nó là của người má ấp môi kề

mình suốt bao năm Nhân vật tôi trong Bữa cơm đêm chịu nỗi đau bị vợ phản

bội, anh đã nén lại tất cả để đi tìm vợ Bao rạp hát anh đã đến, bao tờ báo anh

đã mua chỉ cốt xem nàng nay biểu diễn ở đâu, bài hát gì, khán giả tung hô thếnào Hồi còn hàn vi, nhân vật tôi và nàng cũng làm ở nhà máy, cuộc sống giađình hạnh phúc Vì có chút tài năng ca hát, nhan sắc lại hơn người nên nàng

đã đi theo một anh nhạc sĩ “béo tốt như một củ hành, hai cái ria mép lôm nhôm trông giống như một con cá cảnh” Cũng bởi vì danh vọng, vì ánh hào

quang của một ngôi sao mà người ta dành cho nàng mà nàng bỏ nhà ra đi

Và lẽ đương nhiên, nàng vấp phải chuyện này, chuyện kia như là trả giá chovinh quang dễ dãi

Với giọng văn nhẹ nhàng, hóm hỉnh nhưng thâm thúy, không gian quansát là những mảnh nhỏ của đời sống nhưng Nguyễn Quang Thân đã cung cấpcho người đọc những góc nhìn đa chiều về đời sống xã hội hiện tại bằng việckhai thác những mảng tối, góc khuất trong đời sống và trong tâm hồn của conngười Đọc truyện Nguyễn Quang Thân, người đọc không thể không khỏi lo

âu, suy nghĩ cho tương lai của đất nước, xã hội trước những diễn biến đingược lại truyền thống nhân văn, nhân ái Không ai có thể phủ nhận tác độngtích cực của nền kinh tế thị trường đã giúp nâng cao chất lượng cuộc sốngnhân dân Nhưng mặt trái của nó là những dục vọng thấp hèn,sự tha hóa, bàomòn nhân cách, lối sống thực dụng, quan hệ gia đình, thầy trò xuống cấp, conngười mưu toan làm hại lẫn nhau dẫn đến thói vô cảm bạc bẽo Không chỉriêng Nguyễn Quang Thân, mà các nhà văn khác cùng thời cũng đã gióng lênnhững hồi chuông cảnh báo về sự tha hóa trong nhân cách con người NguyễnHuy Thiệp vạch trần sự suy bại trong quan hệ gia đình, những giá trị đạo đức

bị xói mòn (Tướng về hưu, Không có vua, Huyền thoại phố phường ) Đoàn

Lê cũng lên tiếng phê phán trước sự băng hoại nhân cách, và sự thay đổi

chóng mặt của con người ( Thành hoàng xổ số, Nghĩa địa xóm Chùa, Người

khách đêm giao thừa…) Ma Văn Kháng cũng châm biếm đả kích sâu cay sự

thâm độc của một số kẻ có chức quyền, và sự tác động của cơ chế thị trường

tới gia đình truyền thống (Đám cưới không có giấy giá thú, Người đánh

trống trường , Mùa lá rụng trong vườn )

Cùng các tác giả đương đại, Nguyễn Quang Thân đã khái quát một thựctrạng xã hội rằng: Cơ chế thị trường mang theo luồng sinh khí mới giúp đấtnước có sự thay da đổi thịt nhưng cũng có khí độc, có thể phá hủy con người

và dân tộc Ta cần phải có bản lĩnh để không bị sa ngã và cuốn vào vòng xoáycủa cơn lốc ấy

Xu thế dân chủ hóa và tinh thần nhìn thẳng vào sự thật là động lựckhích lệ tinh thần công dân và trách nhiệm của người cầm bút Sau giai đoạnđổi mới, cùng với các nhà văn khác, Nguyễn Quang Thân đã phanh phuinhững ung nhọt trong xã hội Nhà văn đã cho thấy xã hội có nhiều sự thayđổi, cơ chế quản lý còn nhiều bất cập, buông lỏng nên đã dung dưỡng cho cáixấu, cái ác Lợi dụng việc được giao trọng trách mà một số cán bộ nhà nướcnhũng nhiễu tham ô, cửa quyền

Trong truyện Hồi xuân nhân vật Mụ Đoan sống cuộc sống trưởng giả,

dư thừa bởi chồng mụ đang ở địa vị xã hội có thể hái ra tiền: “Tiền họ như nước lã, bõ bẽn gì không biết vợ chồng họ cướp đâu ra nhiều của thế” Tiền nhiều như nước lã nhưng mụ luôn tìm cách che đậy bởi “anh chưa về hưu” Điều này làm bà Đoan rất ấm ức vì : “Ông làm ra tiền, ông được biếu xén, ông khuân về đủ thứ, vậy mà cái tủ tường, phải chờ ông đi vắng nhà mới dám gọi thợ đóng” Những người có quyền trong xã hội luôn tận dụng thời cơ để moi tiền khéo léo và che mắt thiên hạ để ra vẻ giữ sự “trong sạch”.

Cũng bởi tại cơ chế xã hội thay đổi, người tài như phó tiến sĩ Hảokhông có đất dụng võ Anh có tâm huyết, có lý tưởng, có tài năng nhưng lại đitrông trẻ để cuối tháng lấy hai mươi tờ năm đồng Thật chua chát khi một phótiến sĩ phải xếp xó các đề tài nghiên cứu khoa học để phục vụ một đứa trẻ lên

ba “đi bô” mỗi ngày Cái nghèo đói đã lấy của anh sự sĩ diện, biến anh thành

một người giúp việc thực sự, và còn đau xót hơn khi anh lại là món mới thayđổi của bà chủ nhà dâm đãng

Nhân vật Đán trong Thuế giường là một tiến sĩ ngôn ngữ học Ông

cưới cô vợ bán hàng vải “hơi bị trẻ” với sự a dua, giúp đỡ của bà cô già Họ đến với nhau không chỉ vì tình yêu mà vì hiệu ứng hàng Đức một thời “những

áo lông, bàn là hay xe Sim -Sơn và cả những kiện hàng chưa mở” Và khi

đống của cải hết thì tình yêu cũng phai mờ Khi bước chân từ Đức về, anhmang theo nhiều hoài bão lớn lao về sự nghiệp mở mang dân trí nhưng khôngngờ rơi vào bi kịch gia đình vì cô vợ chanh chua thực dụng Lương tiến sĩ của

anh ở viện chỉ đủ cho cô vợ “tiêu vèo một cái như chiếc lá rụng rơi” và

chuyến hàng buôn lậu từ Lạng Sơn của cô vợ là điều tất yếu để duy trì cuộcsống của cả gia đình Có gì bất lực hơn khi một người đàn ông không cángđáng được kinh tế cho gia đình mà phải để vợ bươn chải bên ngoài và anh đã

bị biến thành “khúc gỗ” trong mắt vợ.

Hay trong Kiếp trước nhân vật Hoành dù không học hành đến nơi đến

chốn nhưng vẫn được mọi người nể phục vì chỉ vì có ông bố làm sếp to

Người ta thi nhau mang tiền đến nơi anh học để hối lộ anh vì : “không tiện đưa thẳng cho bố mẹ” và Hoành có cả cuốn sổ ghi tên tuổi và chức tước của

các người đấy để báo với bố anh Rồi khi bố anh chưa về hưu thì Hoành vẫn

là Hoành, vẫn được người ta nể phục và kẻ lắm tiền như anh còn cố moi móc

đục khoét “chỉ cần uốn 3 tấc lưỡi” là rút được công quỹ thanh toán bởi “nhà nước không bao giờ cạn tiền”.

Đó đang là vấn đề nhức nhối của xã hội Việt Nam thời hậu chiến, kinh

tế mở cửa khiến cho nhiều mặt đạo đức của con người lung lay NguyễnQuang Thân đã phản ánh một cách sắc sảo và chân thực

Ngoài những truyện ngắn thế sự mang hơi thở của thời đại, Nguyễn

Quang Thân còn một mảng truyện viết về đời tư của con người Những câuchuyện tưởng chừng như vun vặt, nhỏ lẻ xảy ra trong cuộc sống riêng của mỗicon người mà ta có thể bắt gặp ở bất cứ nơi nào, có thể là chuyện gia đình,con cái, những cuộc tình vụng trộm, hay những vụ ly hôn….đều NguyễnQuang Thân đã ghi lại trong tác phẩm của mình bằng một giọng văn hết sứctrẻ trung, hỏm hỉnh, nhưng không kém phần sâu sắc.

Trong Đêm thứ mười hai không phải của Sếchxpia kể về cuộc điền dã

của bốn người: ba sinh viên, hai nữ, một nam và một ông nhạc sĩ vốn có uy tín

về folklore, là bạn thân của chủ nhiệm khoa nên được mời làm hướng dẫnđoàn Trong con mắt của sinh viên và những người bạn đồng nghiệp thì ôngnhạc sĩ là người yêu thương gia đình, chung thủy tuyệt đối với vợ Ông có mộtnguyên tắc chưa bao giờ vi phạm là nếu ở Hà Nội thì không bao giờ ông ngủ ởđâu khác ngoài nhà mình Nếu ông về muộn dù chỉ năm phút thì sẽ gọi điệnngay cho vợ, ông cũng không bao giờ nói nặng lời với vợ, mà thường xuyêndùng những từ ngữ hết sức ngọt ngào, đầy yêu thương Ấy thế mà bên ngoàiông lại có rất nhiều người tình, toàn người trẻ đẹp cả Không biết ông chinh

phục họ thế nào mà không ai kêu ca, và bà vợ “hạnh phúc” cũng chưa từng

phàn nàn Ông có tiếng nhưng không bị tai tiếng Trong chuyến dã ngoại này,ông dùng đủ mọi cách để quyến rũ Thùy- cô sinh viên xinh nhất nhóm Ôngđến chỗ cô thường xuyên, nói đủ thứ chuyện trên đời: âm nhạc, chim chóc, cả

về tình yêu nam nữ trên những trảng cỏ xanh Tất cả chỉ nhằm mục đích biến

cô thành người tình nhỏ bé- một con búp bê ấm áp, dù đã là ngày cuối cùng củacuộc điền dã - ngày thứ mười hai Tính dâm đãng của ông không từ bỏ ngay cảkhi tất cả đã lên xe về thành phố Ông thò tay qua ghế sau dúi vào tay Thùymột thanh kẹo cao su, cô không ăn và chiếc kẹo được chuyền hết tay mọi ngườirồi lại về tay ông nhạc sĩ già đa tình Ông bàng hoàng vì lần đầu tiên kế hoạch

“chim gái” của mình không thành công, ông lén vứt chiếc kẹo qua cửa sổ như

vĩnh biệt một cuộc phiêu lưu tình cảm không thành… Thùy không hề ân hận

mà cho rằng mình may mắn, rằng vở kịch này không phải do Sếchxpia viết ratrong sự dễ dãi mà do cô đã tỉnh táo, kiên quyết chối từ nên đã không tự điềntên mình vào danh sách cô hồn Câu chuyện chỉ có thế nhưng đã cho thấykhoảng tối sau con người tưởng chừng như đạo đức, đáng kính nể và đầy tráchnhiệm là những bản năng thấp hèn, sự dâm đãng xấu xa và chúng ta phải thậttỉnh táo để không mắc phải, không bị cám dỗ và bị ràng buộc bởi những conngười hai mặt vốn đầy rẫy trong xã hội…

Michioa trong truyện ngắn cùng tên là tên của một con mèo mà nhân

vật “hắn” nuôi Cái tên con mèo mang âm hưởng Nhật Bản này gợi lại trong

hắn mối tình về một người con gái Nhật mà hắn đã gặp trong một chuyến đicông tác Đôi mắt của cô gái như hút hồn hắn, và rồi cả hắn và cô đều bị cuốnvào nhau bằng một đam mê mãnh liệt Hắn nhận ra trách nhiệm của mình vớigia đình nên đã rời bỏ Vũng Tàu trước hạn mấy ngày nhưng anh sẽ nhớ mãiđôi mắt và bàn tay của cô đêm hôm đó Nàng giống như con mèo dịu dàng,yêu thương, đôi mắt thì thật mạnh mẽ và kiên nghị Chính đôi mắt ấy đã làmhắn chao đảo, hấp dẫn, quyến rũ hắn xáp lại gần rồi lại xua đuổi hắn khôngkém phần mãnh liệt và kiên quyết Hắn nuôi con mèo và đặt tên là Michioa đểluôn nhớ tới nàng

Những truyện ngắn của Nguyễn Quang Thân ta tưởng như nó đangdiễn ra đâu đó trong cuộc sống hàng ngày, những tình cảm riêng tư, nhữngviệc làm xốc nổi, những tình yêu vụ lợi… Phải chăng ông đang gom nhặtnhững mảnh vụn của đời sống thường nhật để đưa vào trang văn của mình

Nhân vật “tôi” trong Mưa sao băng nghe câu chuyện của bà lão hàng xóm

mù “rằng chồng bà ngoại tình với một cô bán cà phê góa chồng Một lần tình

cờ bà đã nhìn thấy chiếc áo của ông do chính tay bà mua treo trong phòng ngủ của cô gái” Rồi từ đó, nhân vật “tôi” đã tự kể lại cho bạn đọc câu chuyện

về cuộc hôn nhân đổ vỡ của mình Nguyên nhân chính gây nên sự tan vỡ gia

đình chính là do chị ta ngoại tình với “hắn”- một người mới về Viện, có tài

năng, lý tưởng nhưng không gặp thời Còn anh chồng chị thì vốn công tử,

quen thói sai vặt “chỉ tay năm ngón” để dạy bảo vợ Lòng ngưỡng mộ tài năng, và khát khao đã khiến chị quên mất chồng và đến với hắn như “kẻ lữ hành thoát khỏi biển cát của sa mạc” Sự việc vỡ lở, chồng chị ly hôn ngay

lập tức, còn hắn thì bỏ đi như kẻ mặc cảm tội lỗi mà không một lời từ biệt…

Mạch truyện viết về những cặp tình nhân được tác giả tiếp tục trong

Đĩa xa lát Nga, nhưng oái oăm thay cuộc tình của nhân vật “tôi” lại bắt đầu

trong nhà hộ sinh, bên cái bàn đẻ, mà lại vào lúc nửa đêm Nhân vật “tôi” là

một anh lính kiểm lâm, quanh năm lăn lộn và đánh nhau với bọn lâm tặc trênrừng nên sáu tháng anh chưa về thăm nhà Ấy vậy mà khi anh về thì vợ anh

đã mang thai được ba tháng Anh cố gắng nuốt giận chờ cho cuộc sinh nởxong xuôi rồi tính tiếp Cuối cùng thì ngày sinh của vợ đã đến, vào viện lúcnày còn có một cô gái nữa nhưng cô ta không có ai chăm sóc hay đi cùng cả

Ra viện, anh quyết định đưa hai mẹ con cô ấy về cùng Để bày tỏ lòng biết ơnanh, cô ấy đã nấu một bữa cơm ngon, làm món xa lát Nga và kể cho anh nghe

bi kịch cuộc đời mình Cuộc hôn nhân không tình yêu với người vợ cũ nhanhchóng kết thúc vì cô ta đã sớm theo người đàn ông khác Anh đưa mẹ con cô

gái kia lên rừng và bắt đầu cuộc sống mới… Trong Cô gái hoàng hôn lại

phản ánh một khía cạnh khác của cuộc sống sinh viên qua cái nhìn của nhân

vật “tôi” Đó là một cô bé sinh viên năm thứ 3 quê ở thành phố xa Hà Nội Cô

có dáng người gầy gò, mạnh khảnh mà được tác giả lý giải là do thường

xuyên bị đói “họ sống xa nhà và đã tiêu hết lớp mỡ được dự trữ tích được hồi

ở nhà” Cô đang rất lo lắng vì ngày mai sinh nhật con Vinh - bạn cô mà giờ

này cô vẫn chưa có quà gì để tặng Lần trước sinh nhật nó, bạn đã tặng mộtcon lật đật Nga nhưng nó đã đem cúng cô giáo môn Triết vì thiếu một điểm

do trả lời bát nháo về quy luật biện chứng Rồi từ chuyện cô sinh viên, nhânvật tôi nhớ lại mình năm năm về trước Lúc đó cô đứng ở gốc cây và găp anh,anh tặng cô chiếc đồng hồ Pôngiốt còn mới và sau đó có cuộc hôn nhân này.

Lời chúc của nhân vật “tôi” ở cuối tác phẩm sao nghe chua chát quá “chúc cô hạnh phúc hơn chúng tôi” Thế ra trong cuộc hôn nhân họ đến với nhau bằng

tình yêu thì ít mà thực dụng thì nhiều Phải chăng đây cũng đang là một vấn

đề nhức nhối của xã hội hiện đại hôm nay?

Còn rất nhiều vấn đề như chạy trường, chạy điểm, tham ô, gian dối…

được phản ánh trong Thưa bà, Chiếc mùi soa sạch sẽ, Kiếp trước, Và một

bông hoa tím…Cả những câu chuyện về đời sống khổ cực của con người, nỗi

xót xa thương cảm của nhà văn được thể hiện trong Gió thổi qua sân, Con

trai của chị, Lục bình, Một đêm ở làng chài, Hoa sứ trắng, Át cơ, Người bơi trên biển

1.2.2.2 Đổi mới hướng tiếp cận lịch sử

Lịch sử luôn là đối tượng phản ánh của văn học nhưng ở mỗi giaiđoạn sự phản ánh đó lại khác nhau Nếu như văn học giai đoạn trước năm

1975 là văn học mang khuynh hướng sử thi, các tác phẩm sáng tác chủ yếuphục vụ nhiệm vụ chính trị, cổ vũ chiến đấu, các nhà văn làm tròn nhiệm

vụ của nhà văn – chiến sĩ Đề tài lịch sử được soi chiếu trong phần lớn cáctác phẩm, các thể loại văn học, phản ánh cụ thể thông qua các sự kiện, nhânvật Nhưng sau năm 1975 lịch sử không là đối tượng miêu tả nữa mà trởthành phương tiện để phản ánh xã hội, và thông qua lịch sử để thấy đờisống của con người Đó là góc nhìn lịch sử qua lăng kính đời tư, thườngnhật của cuộc sống vốn muôn màu

Có rất nhiều nhà văn cùng thời đã có hướng tiếp cận này như Nguyễn

Huy Thiệp với Vàng lửa, Kiếm sắc, Nguyễn Thị Lộ, Phẩm tiết, Mưa Nhã

Nam Ngày cuối cùng của dâm phụ, Sóng vỗ mãn thuyền của Trần Thị

Thường và Nguyễn Quang Thân với Người vợ lẽ ở phường Khán Xuân,

Chàng thi nhân đầu bạc, Phường săn, Đi đêm….

Mỗi tác giả đều có hướng tiếp cận riêng tùy thuộc vào mỗi cá tính củamỗi người Nhưng họ đều có chung niềm tự hào về lịch sử anh hùng của đấtnước, sự ngưỡng mộ những con người đã tạo trang sử vàng của dân tộc

Nguyễn Huy Thiệp tiếp cận lịch sử qua khía cạnh đời tư của các bậcquân vương như Nguyễn Ánh, Quang Trung, Gia Long, những tướng tài giỏinhư Hoàng Hoa Thám, đến cả những nhà thơ, nhà văn như Nguyễn Du, Hồ

Xuân Hương đều được miêu tả rất đời thường Trong Kiếm Sắc, Nguyễn Huy

Thiệp đã thể hiện nhân vật Nguyễn Ánh hoàn toàn trái ngược với cách nghĩ,cách cảm truyền thống Cho dù có tài mưu lược, bản tính kiêu ngạo, hiếuthắng nhưng cuối cùng ông vẫn là con người bình thường bằng xương, bằngthịt Cảm động trước nhan sắc và giọng hát của nàng Vinh Hoa nhưng Ánhkhông thể có được nàng, bởi Ánh ở ngôi vị đế vương, chỉ được phép cao cảchứ không được phép thấp hèn Có những lúc Ánh chỉ mong được là ngườithường để mặc lòng yêu ghét Nỗi khát khao Vinh Hoa thiêu đốt lòng Ánh

đến nỗi trên đường hành quân ra Bắc mà Ánh cứ nghe “văng vẳng tiếng hát

ca nữ bên tai” Ở Phẩm Tiết, tác giả không xây dựng hình tượng vua Quang

Trung ở tư thế bách chiến bách thắng với hình ảnh chiếc áo bào đen sạm màukhói , mà tái hiện hình ảnh Quang Trung hết sức đời thường với những cungbậc, tâm trạng đa dạng và phong phú Có những lúc nóng giận khi đối diệnvới những gian ngoan, lọc lõi của người đời, lúc lại thất vọng khi không sở

hữu được thể xác của cô gái đẹp, có lúc lại rất bình dị, chân thực “vì dẹp loạn

mà ra, để rồi lấy vợ mà về, bọn trẻ nó cười cho thì sao Tuy nhiên, ta mới chỉ quen gái Nam Hà, chưa biết con gái Bắc Hà, nay cũng nên thử một chuyến

xem có tốt không” Tướng Hoàng Hoa Thám trong Mưa Nhã Nam được nhắc

đến trong những cuộc trò chuyện với bạn bè về cái ăn, cái mặc, chuyện dựng

vợ, gả chồng… tất cả đều không liên quan đến việc đánh Pháp Tác giả cũngkhông ngần ngại giới thiệu với bạn đọc sở thích rất bình dị của Đề Thám :

“Ông thích uống rượu sắn với lòng lợn luộc chấm mắm tôm chanh kèm với rau húng” Nguyễn Huy Thiệp đã vén mở, xua tan những đám sương mù còn

phủ vây lên các nhân vật lich sử, để sau khi trút bỏ bộ quần áo đế vương trởnên gần gũi với mọi người hơn

Cũng với vấn đề tài lịch sử này, Nguyễn Quang Thân lại có một lối đi

riêng Ông đã ghi dấu ấn ở thể loại tiểu thuyết như : Ngoài khơi miền đất

hứa, Con ngựa Mãn Châu, và mới đây nhất là tập Hội thề, đã mang lại cho

ông giải A trong cuộc thi tuyển chọn tác phẩm lịch sử (2006-2009) do hội nhàvăn tổ chức

Hội thề của Nguyễn Quang Thân viết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, đã

làm sống lại hàng loạt nhân vật lịch sử Tuy nhiên, tác giả chỉ chọn một lát cắtnhỏ trong khoảng dăm bảy ngày trước sau trận Xương Giang lịch sử để thểhiện Lúc này, chiến thắng là điều chắc chắn, tuy nhiên, thắng bằng cách nào làvấn đề được đặt ra Trong hàng tướng lĩnh Lam Sơn chia làm hai phái chủ đánh

và chủ hòa Chủ hòa là những con người trí thức, đứng đầu là Lê Lợi Chủchiến là những vị quan võ như Lê Sát, Phạm Vấn… Bằng việc thể hiện mâuthuẫn này, Nguyễn Quang Thân đã đưa ra nhiều vấn đề

Từ trước đến nay, trong các tài liệu lịch sử vấn đề mâu thuẫn giữa quan văn

và quan võ trong triều đại Lam Sơn đã được nhắc đến Tuy nhiên, sự mâuthuẫn này chỉ được nhìn nhận khi cuộc chiến đã qua, hòa bình lập lại, đó là lúc

quyền bính lên ngôi Tuy nhiên, Nguyễn Quang Thân trong Hội thề đã đặt sự

mâu thuẫn này vào ngay khi cuộc chiến vẫn còn xảy ra Quá khứ của thời LêLợi, Nguyễn Trãi đã qua, không ai dám nhận rằng điều này là đúng điều kia làsai một cách chính xác Do đó, cách nhìn nhận của Nguyễn Quang Thân cũngchỉ là một giả định Tác giả khai thác mâu thuẫn giữa hai phái văn, võ xảy ra

trong hàng tướng của khởi nghĩa Lam Sơn Trong Hội thề sự mâu thuẫn này

thể hiện lớn nhất ở việc phá thành, giết quân xâm lược không còn một mốnghay làm cách nào để quân giặc phải tự đầu hàng, không làm biết bao ngườiphải chết oan hơn nữa Sở dĩ có sự mâu thuẫn này theo cách nhìn nhận củaNguyễn Quang Thân là do các vị võ tướng luôn nghĩ đến chiến lợi phẩm, luôn

lo cho hầu bao, thành quả chiếm đoạt của mình Nếu trận cuối cùng này diễn

ra, khi vào thành Đông Quan, họ tha hồ vơ vét, biết bao của cải sẽ về phần họ,bên cạnh đó, công chiến thắng họ lại được hưởng Trong khi đó, những trí thứcThăng Long, đứng đầu là Nguyễn Trãi, không màng đến danh lợi, chiến lợiphẩm, đối với họ yên ấm thái bình của nhân dân được đặt lên hàng đầu Chínhđiều này đã khiến họ chủ hòa, bởi vì, thành Đông Quan giờ đây như cái trứngtrong túi, muốn lấy khi nào cũng được Chiến, đồng nghĩa với nhiều người phải

bỏ trận, cuộc sống nhân dân phải cực khổ hơn Nhưng quan trọng hơn hết, chủhòa để thể hiện sự yêu chuộng hòa bình, để được sống yên hòa với nước TrungHoa Hai bên đi theo hai cách nghĩ, một bên vì quyền lợi cá nhân, một bên vìquyền lợi dân tộc Vì thế họ đã không thể có cùng một tiếng nói chung

Như vậy trong Hội thề Nguyễn Quang Thân đã sử dụng một giả định

lịch sử của riêng mình để lí giải mâu thuẫn của hai phía văn võ Có thể nóirằng, sự xung đột giữa văn và võ trong khi cuộc chiến với quân Minh vẫnđang diễn ra, có thể chưa chính xác Nhưng một thành công không thể bác bỏcủa tác phẩm là đã góp phần khơi mở bí mật và những xung đột lịch sử củamột giai đoạn mà đến bây giờ vẫn còn nhận được sự quan tâm của đông đảobạn đọc

Ở thể loại truyện ngắn, Nguyễn Quang Thân vẫn tiếp mạch khai tháclịch sử nhưng ở khía cạnh đời tư của nhân vật Khác với Hội Thề phản ánhlịch sử bằng các sự kiện có thật, còn ở các tác phẩm truyện ngắn ông chỉmượn yếu tố lịch sử, những chi tiết đường nét, góc cạnh của nhân vật lịch sử

để hư cấu, tưởng tượng, xây dựng riêng cho mình nhân vật mới khác với

truyền thống nhằm mang đến cho người đọc cái nhìn khác về cuộc sống đời

tư, những bi kịch trong cuộc đời của họ Nhân vật lịch sử được NguyễnQuang Thân lựa chọn để phản ánh trong tác phẩm của mình là nữ sĩ Hồ XuânHương và thi sĩ Nguyễn Du (chàng Nguyễn) cùng dòng họ Nguyễn Tiên Điềntừng được lưu danh

Trong Đêm Cổ Nguyệt đường chân dung Hồ Xuân Hương - Bà chúa

thơ Nôm hiện ra Mở đầu, trong lời đề từ, tác giả viết : “Tôi chưa đọc thấy ở đâu viết rằng Xuân Hương đẹp Thậm chí có người cho rằng nàng không có nhan sắc Nhưng tôi tin, nàng đẹp, tài năng có bộ mặt riêng, ít gì sánh được”.

Nàng Xuân Hương được miêu tả với những vẻ đẹp đằm thắm và một tínhcách vốn có mà được người ta truyền tụng bấy nay Song trong mắt củanhững kẻ bất tài mà nàng khinh bỉ thì nàng là người phụ nữ đanh đá, ghê gớm

“Ở làng Quỳnh không ai ưa cô ấy, bọn trai làng thì cô ta coi như củ khoai Các vị bô lão tự cho mình cái quyền chê bai người khác thì không chịu nổi con bé mới nứt mắt kia mà dám báng bổ, lẳng lơ, trêu chọc cả sư Mấy ông

đồ, ông tú, cả ông đầu xứ Thanh Vân thì bị cô giễu bằng thơ, đặt tên tuổi khả kính của các ông vào mồm của trẻ trâu để chúng rêu rao khắp hang cùng ngõ hẹp” Chính cái tài và cá tính riêng ấy đã khiến nhiều người không ưa nàng,

không đàn ông nào thắng nổi nàng Người ta - trong các quán rượu còn chêbai, chuốc tiếng oan cho nàng Sắc đẹp và tài năng của nàng chỉ có U Nghĩa -người vú nuôi của nàng công nhận và kiêu hãnh Có lúc U thường hùa theo

mẹ mắng nàng nhưng miệng mắng nàng nhưng nụ cười trên môi u như tự hào,

ngầm bảo : “Con này giỏi và còn có cả cậu ấm Du con quan quận Tiên Điền thừa nhận sắc đẹp của nàng”.

Trong một lần ghé thăm Xuân Hương, Nguyễn gặp nàng đang hái sen ở

Hồ Tây, chàng nhận ra nàng có một “thân hình và đôi mắt trong biếc, giọng nói vừa êm dịu, vừa lanh lảnh, chứa một nội lực làm say đắm lòng người như

cô gái hái sen đứng trong thuyền trước mặt chàng đây”.

Tác phẩm cũng đề cập đến thân phận lẽ mọn của mẹ con Xuân Hương,

và sự trắc trở đường tình duyên của nàng Mẹ con nàng vốn chịu nhiều thiệtthòi Khi cha mất, cảnh mẹ góa con côi cui cút, không nơi nương tựa nênđành ra Thăng Long sinh sống và cũng tránh điều tiếng cho nàng, tránh khỏi

“miệng lưỡi thế gian của những kẻ tiểu nhân không có tài cán gì hơn là đố kị tài thơ và thù ghét cái đẹp” Mẹ nàng nói : “Mẹ con mình ở lại đây thì làm sao con lấy chồng?” Bởi vì những ai đến với nàng cũng muốn lấy nàng làm

vợ lẽ Chính cá tính và tài sắc của Xuân Hương khiến người ta phải nể sợ như

lời U Nghĩa : “Vì chị đẹp thơ chị chọc thủng lỗ tai người ta Vợ cả phải tử tế.

Vợ lẽ phải đẹp” Nhưng có ai hiểu được lòng nàng Những bài thơ Nôm đáo

để của nàng thường được bật ra khi lòng nàng quặn thắt Nàng không thể dịu

dàng trong thơ, dù lòng thì rất mong manh và mềm yếu Trong Người vợ lẽ ở

trong phường Khán Xuân thân phận của Xuân Hương được thể hiện sao mà

xót xa thế : “Đời nàng tan nát như miếng vải, rách đi vá lại nhiều lần, u già biết, cả Thăng Long đều biết” Cuộc đời nàng long đong, vất vả cũng chỉ vì

nàng có tài nhưng sao mà chua chát thế, mà những người đến thì dăm ba loại

“cái mớ người lân la đến Cổ Nguyệt đường của nàng có đủ loại, già và trẻ,

dê con và dê cụ, anh nào cũng biết làm vài câu thơ tưởng ghép vần được là đánh bạn với nàng có quyền bắt nàng thù tiếp” Nhưng xem ra thơ phú đối

với họ chỉ để kiếm một chức quan và tán gái Cá tính và nhân cách của XuânHương đã khiến nàng đứng cao hơn những nhân cách tầm thường khác.Nhưng dù nàng có tài năng mấy cũng là một người phụ nữ, cũng có nhữngkhát khao về hạnh phúc gia đình Song điều này với nàng thì lại không thựchiện được

Một nhân vật cũng có những nét đồng cảm với Xuân Hương, có tàinăng, nhưng cuộc đời chìm nổi, chịu nhiều thua thiệt đó là Nguyễn Du -

chàng Nguyễn Trong Đêm Cổ Nguyệt đường và Người vợ lẽ ở phường

Khán Xuân, chàng Nguyễn thấp thoáng dáng là “người trong mộng”của

Xuân Hương Với chàng, Xuân Hương là “một cô gái đẹp, tươi tắn và yêu đời trong nắng sớm” Nhưng tình yêu chàng dành cho nàng vẫn mãi chỉ là tôn

thờ Khi thấy bó hoa sen bên cạnh bể nước mà nàng chuẩn bị mang cho ông

huyện Thọ Xương thì “một cơn giận pha lẫn ghen tuông thắt bóp tim chàng”, chàng không thể viết xong bài thơ “Hái sen” chỉ vì Xuân Hương đứng bên

cạnh Những dòng chữ còn dang dở như tâm trạng của chính chàng

Hoa tặng người mình sợ Gương tặng người mình yêu…

Và đến hàng chục năm sau, khi làm cai bạ ở Quảng Bình, trong một

đêm giữa cảnh “Tầm dương đất trích”, Nguyễn Du chợt tỉnh giấc sau giấc

mộng Gối ông ướt đầm nước mắt, ông ngồi dậy bước đến án thơ, viết một

mạch bài thơ “Mộng đắc hải liên”- Một bài thơ thực ra ông đã làm nhiều năm

trước bên cạnh người đẹp họ Hồ Bây giờ ở tuổi ngoại tứ tuần, tất cả chỉ còn

là một giấc mộng Ông nhớ về một người, một vẻ đẹp tình yêu không bao giờlại đến với ông nữa

Trong Phường săn, Chàng thi nhân đầu bạc, Đi đêm thì nhân vật

Nguyễn Du hiện lên thật gần gũi Đó là một chàng trai mới 30 tuổi mà đầu

bạc trắng với những nỗi niềm thời thế “Ba mươi tuổi mà đầu bạc thế ư Bọn nhà thơ thời nay nó hèn, tóc chúng nó cứ xanh mướt, không bạc như tóc chú đâu” Tóc chàng bạc vì những gió sương, lo nghĩ cuộc đời dù có nhuộm bằng

lá “đắng cay” thì cũng không đen lại được Mười năm lưu lạc quê người,

chàng đã nếm đủ mùi, có khi phơi mình giữa chốn binh đao, lúc lại ẩn mình

sau ngõ trúc, chàng thấy mình còn chưa thỏa nguyện vẫn “vô lại, chẳng nên cơm cháo gì” Ba mươi tuổi chỉ có một cái đầu trắng toát, một thân thể gầy

còm vì thiếu ăn, thiếu ngủ Một tâm tư rối bời, lạc lối Một bầu đoàn thê tử

nheo nhóc, và một mối tình như trăng non, gió thoảng Nguyễn vẫn còn trăn

trở với cuộc đời dù vua Quang Trung đã chết được ba năm nhưng “tiếng gươm đao còn lảng xoảng khắp nơi”.

Ở Phường săn đó là hình ảnh một chàng Nguyễn đang ân hận, xót xa

cho mười năm lầm lạc đi thờ một ông vua đớn hèn : “Mười năm khư khư lòng trung với một ông vua đớn hèn chịu nhận một chứ tam phẩm của vua Tàu? Chàng đánh mất mười năm trẻ trung của mình Chàng phải lấy lại” Nếu như

trong sử sách chưa nói hết được những tâm sự sâu kín, những góc khuất trongtâm hồn của Nguyễn Du thì Nguyễn Quang Thân đã giúp người đọc chạm tới

những tâm sự sâu kín nhất Trong Đi đêm, “Chàng đang có tâm trạng chán

chường nên mất tự tin vào mỗi lần chạm chân vào con đường mòn dốc đứng dẫn đến ngôi chùa Mười năm lầm lạc, mình không nên cơm cháo gì trong cuộc phục hưng một vương triều mà cái gốc đã mất Danh dự bản thân được coi trọng hơn một ông vua thật Điều này chàng chưa thổ lộ với ai,chàng cũng không nói lên trong thơ mình, ngay trong ý nghĩ cũng không dám vì đó là một trọng tội Chẳng thà chết duới một ông vua đớn hèn nhưng không thể chịu nhục nơi đât khách quê người Dưới gầm trời này chỉ có Huyền Hư mới dám nói ra điều chàng chôn chặt trong góc sâu thẳm của tâm hồn đó” Sau khi mộng trung quân tan vỡ, Nguyễn chỉ còn biết đến làm thơ, bởi theo chàng, chỉ có thơ mới cứu được đời : “Thơ ! Thưa bác, còn thơ nữa Thơ sẽ cứu nhân độ thế!” Thơ sẽ mạnh hơn cả gươm giáo Cái sức mạnh

sáng tạo đã bùng lên như ngọn lửa, như rượu mạnh đã làm chàng ngây ngất

khiến “chàng phải về ngay, về ngay với cái nghiên mà ông nội chàng dùng để viết bài gia huấn ca răn dạy năm người con trai tu tề tự bình”.Chàng đang tin

vào bản thân mình, tin vào những gì chàng sẽ làm khi ngồi bên cái án thư,mài mực và mở nắp hộp sơn tàu của bộ tứ bảo Chàng không lạc đường nữa

và chắc chắn rằng trời đất và đêm tối đã minh chứng cho một Nguyễn Du

không còn như trước nữa Điều này lý giải tại sao đại thi hào Nguyễn Du lại

có thể để lại cho hậu thế những tác phẩm văn chương giàu sức phê phán và

thấm đẫm tình người như thế “Đêm ấy, chàng ngồi vào án thư, viết một mạch xong bài Dạ hành, bài thơ Đi đêm”

Cùng với việc khắc họa tính cách, số phận hai nhân vật Nguyễn Du, HồXuân Hương, Nguyễn Quang Thân còn tập trung viết về mối tình của hai

người Đó là mối tình đẹp nhưng dang dở Trong Người vợ lẽ ở phường

Khán Xuân, cũng nhắc tới điều này “Nàng chạnh nhớ tới Nguyễn, mối tình

sâu sắc nhất đời nàng Chàng cũng mê thơ nàng, cũng nói với nàng những lời chân thật, nhưng nàng đã không giữ được chàng trước quyến rũ của thời tạo loạn” Khi Nguyễn Du trở về tìm nàng thì hay tin nàng đã đi làm vợ lẽ người

ta Bà lão khóc : “Cô đi làm vợ lẽ người ta rồi ông ơi!” Nguyễn Du không

nói gì chàng đứng im như một cái cây trên mảnh sân mọc rêu vì ít người qualại Chàng gầy đến nỗi như lẫn vào cây cỏ quanh mình Chàng đang cảm nhậnđược qua da thịt và sờ mó tận tay nỗi đau của đời người, của chính đời nàng

và người đàn ông tài hoa mệnh bạc “Chàng khóc Có thể 300 năm nữa mới

có người khóc chàng Nhưng giờ đây chàng đang khóc cho một người đàn bà, cho một người tình Chàng nhớ đã viết tặng nàng khi hai người cùng đi hái sen ven Hồ Tây: Hoa tặng người mình sợ - Gương tặng người mình yêu Nhưng nàng tặng hoa cho chàng, người mình yêu Còn gương sen tuổi xuân của mình, nàng đưa cho người lấy nàng làm lẽ!”

Mối tình của Nguyễn và Xuân Hương tan vỡ càng nhấn sâu vào bi kịchcủa những con người tài hoa, bạc mệnh Vì thời buổi loạn lạc, chia li, nên họkhông đến được với nhau, gieo vào lòng người đọc bao khắc khoải Suy tư vềmột thời đại đã qua của dân tộc, Nguyễn Quang Thân viết về lịch sử mà nhưđang viết về thời đại ngày nay Người có tài như Nguyễn Du và Xuân Hươngnhưng lại bị xã hội dập vùi, tài năng không có nơi nảy nở phát triển thậm chí

gặp phải sống cuộc đời lưu lạc, nghèo khổ, chịu điều tiếng xấu NguyễnQuang Thân đã đặt vào Nguyễn Du lời than như chính lời của mình.

CHƯƠNG II

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

NGUYỄN QUANG THÂN

Nhân vật là : “công cụ khái quát hiện thực và phương tiện để tác giả hiện thực hóa quan niệm nghệ thuật về con người dưới một hình thức biểu hiện tương ứng” [36.365]

Với vai trò là yếu tố hàng đầu của tác phẩm, “là nơi tập trung mọi giá trị tư tưởng nghệ thuật” [36.365] Nhân vật là phương diện quan trọng thể

hiện đặc điểm, các tính sáng tạo của nhà văn Khảo sát hệ thống nhân vậttrong truyện ngắn Nguyễn Quang Thân, cách tiếp cận của chúng tôi đi vàonhững hình tượng nhân vật nổi bật, với những thủ pháp biểu hiện đặc thù đểtìm hiểu giá trị đặc biệt của từng nhân vật và những quan niệm sống của nhàvăn về con người và cuộc sống

Sáng tác của Nguyễn Quang Thân trải qua hai giai đoạn văn học trước

và sau 1975 nên nhân vật của ông cũng chịu sự quy định của ý thức, quanđiểm thẩm mỹ và quan điểm nghệ thuật về con người trong hai đoạn văn này.Con người của văn học trước 1975 là con người sử thi, dễ phân biệt chínhdiện, phản diện với tính cách đơn giản, một chiều Con người trong văn họcsau 1975, xét trên sự tổng thể là con người cá nhân, các thể được đặt trongmối quan hệ đa chiều với tính cách phức tạp Nhân vật trong truyện ngắnNguyễn Quang Thân chủ yếu vẫn là kiểu nhân vật truyền thống nhưng ông cócách tiếp cận mới mẻ Qua khảo sát hệ thống nhân vật, chúng tôi thấy nổi bậtlên ba hình tượng nhân vật sau:

2.1 Nhân vật người nông dân

Đề tài người nông dân vốn rất quen thuộc với nhiều thế hệ nhà văn Từ

Nam Cao với Chí Phèo, Lão Hạc, Kim Lân với Vợ Nhặt, Làng; Lão Khổ của

Tạ Duy Anh, Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu hay Thời xa vắng của