phân tâm học nhập môn

PHÂN TÂM HỌC NHẬP MÔNSigmund Freud Dịch Giả: Nguyễn Xuân Hiến MỤC LỤC Lời giới thiệu Sigmund Freud - Tâm lý gia của cõi vô thức Nhập đề Phần thứ nhất: Những hành vi sai lạc Phần thứ hai:

PHÂN TÂM HỌC NHẬP MÔN

Sigmund Freud

Dịch Giả: Nguyễn Xuân Hiến

MỤC LỤC Lời giới thiệu

Sigmund Freud - Tâm lý gia của cõi vô thức

Nhập đề

Phần thứ nhất:

Những hành vi sai lạc

Phần thứ hai: Giấc mơ

Những khó khăn đầu tiên

Những điều kiện và kỹ thuật của sự giải thích

Nội dung rõ ràng là những ý tưởng tiềm tàng trong giấc mơNhững giấc mơ của trẻ con

Sự kiểm duyệt giấc mơ

Tính cách tượng trưng trong giấc mơ

Sự xây dựng giấc mơ

Phân tích một vài ví dụ về giấc mơ

Những điểm cổ lỗ, tính cách ấu trĩ trong giấc mơ

Sự thực của ham muốn

Những điều mơ hồ về phê bình

Phần thứ ba: Thuyết tổng quát về chứng bệnh thần kinh

Phân tâm học và thần kinh học

Ý nghĩa các triệu chứng

Vô thức có thể coi như một tác động gây thương tíchChống đối và dồn ép

Đời sống và tình dục của người đàn ông

Sự phát triển của khát dục (libido) và những tổ chức tìnhdục

Phương diện của sự phát triển và sự tụt lùi căn bệnh họcNhững phương sách thành lập triệu chứng

Lời giới thiệu

Sigmund Freud - Tâm lý gia của cõi vô thức

Trong tất cả các ngành khoa học, người ta thường thừanhận tâm lý học là một môn khoa học bí hiểm và tối tăm nhất,

và khó có thể chứng minh bằng khoa học hơn bất cứ bộ mônnào khác Bản chất của những sự vật ở đây luôn luôn có sự

hư hư thực thực và sự bất ngờ, vì nhà tâm lý học phải nghiêncứu về một hiện tượng tự nhiên bí mật nhất, đó là cuộc sốngtâm lý của con người Một lý thuyết hóa học hay vật lý có thểđược chứng minh hay bác bỏ những phương pháp kỹ thuậttrong phòng thí nghiệm, nhưng đối với giá trị của một lý thuyếttâm lý học, rất có thể không sao chứng minh được một cáchminh bạch, cho nên nhiều cuộc tranh luận bão táp đã nổi lênxung quanh Sigmund Freud và khoa phân tâm học suốt sáuchục năm ròng

Dầu sao, có thể chứng minh được hay không thì họcthuyết của Sigmund Freud cũng đã có một ảnh hưởng vô songđối với tư duy hiện đại Ngay Einstein cũng không kích thíchtrí tưởng tượng hay thâm nhập vào đời sống của người đươngthời bằng Sigmund Freud Nhờ tìm tòi nghiên cứu những thứ

chưa bao giờ ai hiểu biết về trí não con người mà SigmundFreud đã đưa ra được những ý tưởng và những từ ngữ màngày nay đã chan hòa vào cuộc sống thường nhật của chúng

ta Thực vậy, tất cả mọi lĩnh vực tri thức của con người nhưvăn chương, nghệ thuật, tôn giáo, nhân chủng học, giáo dục,luật pháp, xã hội học, luật học, sử học và những môn học về

xã hội hay cá nhân khác đều chịu ảnh hưởng của học thuyếtSigmund Freud

Tuy nhiên, học thuyết này lại quá khô khan và ít sáng sủa.Một nhà phê bình khá hài hước đã nhận xét rằng:

“Đối với người đời thì do sự phổ biến học thuyết này,Freud đã nổi bật lên như một kẻ phá bĩnh vĩ đại nhất trong lịch

sử tư tưởng nhân loại Ông đã biến đổi sự giễu cợt và nhữngniềm vui nhẹ nhàng của con người thành những hiện tượng dồnnén, bí hiểm và sầu thảm, đã tìm thấy sự hằn thù trong nguồngốc yếu thương, ác ý ngay trong lòng sự âu yếm, loạn luântrong tình yêu thương giữa cha mẹ và con cái, tội lỗi trong thái

độ đại lượng và trạng thái của sự căm uất bị “dồn nén” củamọi người cha như là một thứ được lưu truyền của nhân loại”.Tuy nhiên nhờ Freud mà ngày nay người ta đã có những ýnghĩ rất khác nhau về chính mình Họ chấp nhận các khái niệmcủa Freud như: ảnh hưởng của tiềm thức đối với ý thức, nguồngốc tính dục của bệnh thần kinh, sự hiện hữu và tầm quantrọng của tính dục trẻ thơ, tác dụng mặc cảm Ơ-đip" vào cácgiấc mộng, tình trạng "dồn nén"… Những khuyết điểm của

con người như lỡ lời, nhớ mặt quên tên và quên lời hứa đềumang một ý nghĩa mới xét theo quan điểm của Freud Hiệnnay khó mà xác định được hết những định kiến mà Freud phảichống lại để truyền bá học thuyết của ông Những định kiếnnày còn cố chấp hơn cả những định kiến mà Copernicus vàDarwin đã vấp phải.

Khi Freud chào đời ở Freiberg thuộc miền Moravia, tácphẩm Nguồn gốc các chủng loài chưa xuất hiện Năm đó lànăm 1985 Cũng như Karl Marx, tổ tiên Freud có nhiều người

là pháp sư đạo Do Thái Ông được đưa tới thành Vienna thủ

đô nước Áo vào năm lên bốn tuổi và đã sống gần suốt cả tuổitrưởng thành tại đây Theo Ernest Jones, người viết tiểu sửchính của Freud thì ông đã được thừa hưởng của cha ông làmột nhà buôn len, "tính hoài nghi sâu sắc về những tai biến bấtthường của cuộc đời, thói quen dùng giai thoại Do Thái đểchâm biếm các quan điểm đạo đức, không tín ngưỡng nhữngvấn đề tôn giáo" Bà mẹ Freud sống tới năm 59 tuổi, bản tínhnăng động và nhanh nhẹn Sigmund Freud là đứa con cưngđầu lòng của bà Sau này Freud đã viết "một người đã từng làcon yêu đặc biệt của một bà mẹ thì suốt đời người ấy có cáicảm giác là một kẻ đi chinh phục, và chính cái lòng tin chiếnthắng ấy luôn đem lại thành công thực sự"

Vào những năm đầu của cuộc đời, Freud rất tin vàothuyết của Darwin vì ông thấy rằng "Những thuyết ấy làm chongười ta có thể hy vọng vào những bước tiến phi thường trong

việc tìm hiểu thế giới" Dự định sẽ trở thành thầy thuốc, ông đãtheo học trường Đại học Y khoa thành Vienna Và ông đã đỗbác sĩ năm 1881 Là một thầy thuốc trẻ tuổi của bệnh viện đakhoa, chữa trị đủ mọi loại bệnh, ông tiếp tục nghiên cứu mônthần kinh bệnh học và giải phẫu thần kinh Ít năm sau, số mệnhxoay chiều và bất thần làm tên tuổi của ông nổi tiếng khắp thếgiới Một bạn đồng nghiệp của ông đã đi Paris và ông bèn đitheo sang thành phố này Tại đây, ông cùng làm việc với JeanCharcot, lúc ấy đã là một nhà bệnh lý học và thần kinh họcngười Pháp nổi tiếng Ở đây, lần đầu tiên ông được tiếp xúcvới công trình của Charcot về bệnh loạn thần kinh và cáchdùng phương pháp thôi miên để điều trị bệnh này Freud đãthoả mãn khi thấy Charcot chứng minh được "bệnh loạn thầnkinh thật mà và loạn thần kinh giả do dùng thôi miên tạo ra.Nhưng khi trở lại thành Vienna, Freud không làm thế nào

để thuyết phục được các bác sĩ đồng nghiệp: họ không tin làphương pháp chữa bệnh loạn thần kinh bằng thôi miên lại có

cơ sở khoa học Và người ta còn trừng phạt những ý nghĩ quátạo bạo của ông bằng cách đuổi ông ra khỏi phòng thí nghiệmgiải phẫu thần kinh Từ đấy Freud tách khỏi môi trường đạihọc và không còn tiếp tục tham gia những buổi họp của giới tríthức ở Vienne nữa Trong lúc hành nghề bác sĩ tư, ông tiếp tụcdùng phương pháp thôi miên để thí nghiệm trong nhiều nămnữa, nhưng dần dần ông đã bỏ phương pháp điều trị này chỉ vì

ít người hợp với lối chữa bằng thôi miên và cũng vì đôi khi thôi

miên có những hiệu quả không hay với nhân cách người bệnh.Thay vào đó, Freud bắt đầu phát triển một phương pháp mới,ông đặt tên là "tự do liên tưởng", về sau kỹ thuật này đã trởthành một tiêu chuẩn thực hành của khoa học phân tâm học.Freud hẳn là người sáng lập ra môn thần kinh bệnh học,điều đó không còn nghi ngờ gì nữa Trước ông, các nhà thầnkinh bệnh học chỉ quan tâm đến những triệu chứng của bệnhtâm thần phân liệt (schizophrenia) và chứng tâm thần suy giảm(lẩm cẩm), cần phải giam lại trong bệnh viện Ngay từ khichữa chứng dồn nén và chứng thần kinh tương khắc, Freud

đã đi tới kết luận là không phải chỉ riêng con bệnh mà cảnhững người lành mạnh bình thường cũng mang trong mìnhnhững xung khắc tâm thần tương tự Đi xa hơn nữa, bệnh tâmthần không phải là bệnh theo nghĩa thông thường được chấpnhận mà là trạng thái tâm lý của trí não Vấn đề quan trọng làlàm thế nào để điều trị những chứng rối loạn tâm thần đang lantràn rộng rãi ấy Căn cứ vào những quan sát, thí nghiệm vàkinh nghiệm thực hành khi điều trị cho nhiều người bệnh ởVienna, Freud đã xây dựng cơ sở cho khoa phân tâm học vàokhoảng cuối thế kỷ 19

Freud là một trong những nhà khoa học đã sáng tác nhiềuhơn hết trong thời đại chúng ta Sự phong phú về những đề tàimới mẻ cùng những phần đóng góp về tâm lý do ngòi bút củaông đem lại không thể thu gọn trong bất cứ một cuốn sách hay

tờ báo nào Theo ông, thì chắc chắn cuốn sách quan trọng ra

đời sớm nhất của ông mà cũng được ông yêu thích nhất làcuốn Đoán Mộng xuất bản năm 1900 Sách này gồm hầu hếtnhững quan sát cơ bản và những suy luận của ông Trong cuốnNghiên cứu về chứng loạn thần kinh xuất bản sớm hơn (tức làvào năm 1895), ông đã bộc lộ niềm tin rằng "yếu tố chínhtrong sự rối loạn về tính dục là sự suy yếu gây ra cả bệnh tâmthần (neuros) lẫn bệnh tâm thần suy nhược (psychoneuroses)".

Đó là nền tảng của thuyết phân tâm Vài năm sau đó, Freudhoàn chỉnh được lý thuyết của ông về sức đối kháng, hiệntượng chuyển biến tính dục tuổi thơ, mối tương quan giữanhững ký ức bất mãn và ảo tưởng, giữa cơ chế tự vệ (defensemechanism) và sự dồn nén

Một bản tóm lược những luận đề chính sẽ cho ta thấyđược phần nào tính phức tạp của thuyết phân tâm Trước hết,thần kinh bệnh học và phân tâm học không phải là hai từ đồngnghĩa Phân tâm học có thể được coi như một ngành của thầnkinh bệnh học và chỉ áp dụng cho những trường hợp khó khănnhất là rối loạn nhân cách Cho nên, phân tâm học có thểđược định nghĩa như một phương pháp dùng để trị nhữngbệnh rối loạn tâm lý và thần kinh Theo một bản tường trìnhmới đây thì ở Mỹ chỉ có 300 trên 4.000 các bác sĩ thần kinhđược tín nhiệm là những nhà phân tâm học mà thôi

Họa hoằn lắm Freud mới chú ý tới việc điều trị cá nhân.Những trường hợp cá nhân không bình thường chỉ được coi lànhững triệu chứng xáo trộn về kinh tế, xã hội và văn hoá của

thế giới ngày nay Mục đích của ông là trị bệnh tận gốc.Nhiều nhà phê bình đã đồng ý là thành tựu mà Freud đãđạt được dựa chủ yếu trên công trình phát giác và khảo sát vềlĩnh vực vô thức của con người.

So sánh tâm linh con người với một tảng băng, mà tới támchín phần mười tảng băng này chìm dưới nước biển, Freudcho rằng phần chính tâm lý con người cũng được ẩn giấu trongcõi vô thức Bên dưới lớp vỏ ngoài, vì những lý do nào đó,những cảm giác và những mục đích mà một cá nhân đã khôngnhững giấu kín người khác mà còn tự giấu ngay chính bản thânmình nữa Trong tâm lý học của Freud, cõi vô thức là tốithượng và mọi hoạt động ý thức chỉ có một vị trí phụ thuộc.Nếu hiểu được cái thầm kín bí mật sâu xa của cõi vô thức ắtchúng ta hiểu được bản chất nội tâm của con người Freudtuyên bố là chúng ta thường suy nghĩ một cách vô thức và chỉthỉnh thoảng suy tư của chúng ta mới có tính chất ý thức Tâmlinh vô thức chính là nguồn gốc gây bệnh tâm thần, vì bệnhnhân thường cố gắng gạt ra ngoài cõi ý thức mọi ký ức khóchịu, mọi ước vọng bị "dồn nén" vô hiệu, nhưng kết quả là anh

ta tích tụ ngày càng nhiều ký ức, những ước vọng, để dồnthành bệnh

Freud phân loại mọi hoạt động tinh thần của mỗi nhân conngười được thể hiện thành ba cấp độ được ông gọi là TựNgã, (Id Soi); Bản Ngã (ego moi) và Siêu Ngã (superegoSurmoi) Quan trọng số một là cái Id, Freud bảo: Phạm vi của

Id là phần nhân cách tối tăm và không thể đi đến được củachúng ta Bản thân ta chỉ biết chút ít về cái Id qua nghiên cứucác giấc mộng và qua sự biểu hiện các triệu chứng bên ngoàicủa bệnh tâm thần, Id là nơi trú ngụ các bản năng nguyên thuỷ

và các xúc cảm đi ngược lên tới cái quá khứ xa xưa khi màcon người còn là một con thú, Id có tính chất thú vậy và bảnchất của nó là thuộc về dục tính (sexual in nature), nó vốn vôthức Freud viết tiếp: Cái Id bao gồm tất cả những gì do ditruyền, có ngay từ lúc sinh ra được kết tụ lại trong sự cấuthành Id mù quáng và độc ác Mục đích độc nhất của nó làthoả mãn các ham muốn bản năng và các khoái cảm, khôngcần biết đến các hậu quả Nói theo Thomas Mann thì: "Nókhông biết gì đến giá trị, thiện hay ác, và cả đạo đức nữa".Đứa bé sơ sinh là Id được nhân cách hóa Dần dần cái Idphát triển lên thành cái Ego (bản ngã Moi) Khi đứa bé lớnlên Thay vì được hoàn toàn dẫn dắt bằng nguyên lý khoái lạc,cái Ego bị chi phối bởi nguyên lý “thích ứng với thực tại” Egobiết được thế giới xung quanh, nhận ra rằng phải kìm hãmnhững khuynh hướng phạm pháp của cái Id để ngăn ngừa mọixung đột với luật lệ của xã hội Như Freud viết, cái Ego là

“viên trọng tài giữa những đòi hỏi bạt mạng của cái Id và sựkiểm soát của thế giới bên ngoài” Vì vậy Ego thực sự hànhđộng như một nhân viên kiểm duyệt, cắt xén, sửa đổi nhữngthúc giục của cái Id làm cho những thúc giục này phù hợp vớitình hình thực tế, biết rằng việc tránh khỏi bị xã hội trừng phạt

và cả để tự bảo toàn hay là ngay cả đến sự bảo tồn, đều phảitùy thuộc vào những “dồn nén” Tuy nhiên cuộc đấu tranh giữacái Ego và Id có thể gây ra những bệnh tâm thần, ảnh hưởngnghiêm trọng tới nhân cách cá nhân.

Sau hết, còn một thứ yếu tố thứ ba trong quá trình sinhhoạt tinh thần gọi là Superego (Siêu ngã) Siêu ngã này có thểđược định nghĩa một cách đại khái là “lương tâm” Học tròchính của Freud ở Hoa Kỳ là A.A Brill đã viết:

“Cái Superego là sự phát triển tinh thần cao hơn cả màcon người có thể đạt tới được và bao gồm lẫn lộn mọi sự cấmđoán, mọi quy tắc cư xử do cha mẹ tạo ra nơi đứa trẻ Trigiác lương tâm hoàn toàn tùy thuộc vào sự phát triển của cáiSuperego

Cũng như cái Id, cái Superego cũng nằm trong vô thức và

cả hai cùng luôn ở thế tương tranh, trong khi cái Ego luôn hoạtđộng ở giữa như một trọng tài Lý tưởng đạo đức và quy tắc

cư xử đều nằm trong Superego Khi ba cái Id và Superegotương đối hòa hợp thì cá nhân lúc ấy ở trạng thái điều hòa vàhạnh phúc Nếu cái Ego để cho cái Id vi phạm các luật lệ, cáiSuperego sẽ gây ra lo lắng, cảm giác có tội và mọi biểu lộ củalương tâm

Lý thuyết tính dục hay còn gọi là nhục dục (Libido) là mộtkhái niệm khác được ghép chung với Id và do Freud tạo ra.Ông dạy rằng tất cả những xúc cảm của Id đều là hình thứcthể hiện của “năng lượng tính dục” (sexual) Thuyết tính dục đã

từng được gọi là “cái lõi của phân tâm học” Mọi sáng tạo vănhóa của con người: nghệ thuật, luật pháp, tôn giáo, vân vân đều được coi là sự phát triển của tính dục Khi nói “năng lựccủa tính dục” (sexual energy), thì ở đây chữ “tính” (sexual)được dùng theo nghĩa rộng Ở đứa trẻ bản năng tính dục bộc

lộ qua những hành động như mút tay, bú sữa chai và bài tiết.Những năm sau đó năng lượng tính dục có thể được truyềncho người khác qua hôn nhân, mang hình thức một hư hỏngthuộc về “tính” hay được thể hiện qua hoạt động sáng tạonghệ thuật, văn chương hay âm nhạc - đó là phương phápđược gọi là “dịch chuyển” Theo Freud thì bản năng tính dục(sex instinct) là nguồn gốc của mọi công trình sáng tạo vĩ đạinhất

Thật vậy, Freud đã tuyên bố: “Các bênh tâm thần, khôngchừa một bệnh nào, đều là những rối loạn của đời sống sinhlý” Nếu luận thêm, không thể cho rằng bệnh tâm thần là donhững cuộc hôn nhân thất bại hay những mối tình lỡ làng gâyra; trái lại có thể tìm thấy dấu vết tất cả những bệnh này ở thời

kỳ ấu thơ với các mặc cảm tính dục Freud đã áp dụng lýthuyết của ông sang lĩnh vực nhân chủng học trong tác phẩmVật tổ và cấm kỵ Ông tin rằng ngay tôn giáo cũng chỉ là biểuhiện của mặc cảm tính dục Sau khi phân tích kỹ lưỡng từngchi tiết hàng trăm trường hợp bệnh nhân đến chữa bệnh,Freud đã nâng bản năng tính dục và thèm khát nhục dục lênthành yếu tố đầu tiên và mạnh mẽ nhất trong việc tạo thành

nhân cách con người, đồng thời là nguyên nhân sâu xa của mọibệnh tâm thần Đó là một phán đoán mà một số các nhà phântâm học nổi tiếng khác đã bác bỏ như sẽ nói sau đây.

Vì xã hội buộc mỗi con người phải kiềm chế nhiều hammuốn, theo cách nói của Freud thì mỗi cá nhân đã vô tình tíchtrữ nhiều “dồn nén” Bình thường thì ý thức con người vẫnthành công trong việc ngăn trở, không cho “những sức mạnh

vô thức đen tối” bị dồn nén kia xuất hiện Nhưng sự kiểm soát

ấy có thể làm cho những con bệnh tâm thần trải qua nhữnggiai đoạn xúc cảm bị rối loạn sâu xa Freud cho công việcchữa bệnh của nhà phân tâm học là “làm bộc lộ và thay thếnhững dồn nén bằng những hành động phán đoán có thể đưađến, hoặc sự chấp nhận hoặc sự loại bỏ những gì đã bị khước

từ từ trước” Vì bản chất của sự dồn nén là gây ra sự đaukhổ, nên người bệnh thường cố tìm cách ngăn không chonhững dồn nén ấy bộc lộ ra ngoài Sự cố gắng che đậy ấyFreud gọi là “sức đối kháng” Nhiệm vụ của thầy thuốc là loại

bỏ sức đối kháng này, để người bệnh bộc lộ ra cái “dồn nén”kia

Kỹ thuật do Freud phát minh ra để giải tỏa với mọi “dồnnén” và loại bỏ mọi đối kháng là phương pháp “gợi tự do liêntưởng”: Những lời nói thao thao bất tuyệt có ý thức của ngườibệnh khi nằm trên cái giường của nhà phân tâm học trongcảnh đèn sáng mờ mờ, nhà phân tâm học kích thích, khêu gợi

để người bệnh không nghĩ một cách có ý thức về bất cứ chiều

hướng nào, Freud cho rằng phương pháp “kích thích tự doliên tưởng” là phương pháp duy nhất hữu hiệu để chữa bệnhtâm thần Ông cũng chủ trương là phương pháp ấy “hoànthành được điều mà người ta trông đợi, nghĩa là đưa nhữngmong muốn bị sức đối kháng dồn nén từ xưa ta lĩnh vực ýthức” Brill đã mô tả cách Freud chữa bệnh như sau: “Ôngthuyết phục con bệnh gạt mọi suy nghĩ có ý thức, tự buông thảmình vào một trạng thái tập trung bình thản, tự phó mặc theonhững cảm xúc và suy nghĩ nảy sinh, rồi thuật lại tất cả nhữngđiều đó cho ông biết Nhờ phương pháp ấy, ông đưa dầnbệnh nhân tới trạng thái “tự do liên tưởng”; và nhờ nghe ngườibệnh tự do liên tưởng, mà thầy thuốc có thể tìm ra đượcnguồn gốc sâu xa của các triệu chứng” Sự việc đã quên rồinay lại được người bệnh kéo ra khỏi cõi vô thức, có khi phảisau hàng tháng trời điều trị bằng phương pháp phân tâm.Nguồn gốc thường là một sự việc nào đó đau đớn, khó chịu,đáng sợ hay nói cách khác đáng ghét, từ trong quá khứ củabệnh nhân Đó chính là những “kỷ niệm” mà người bệnh hoàntoàn không muốn nhớ lại một cách có ý thức.

Trong quá trình tự do liên tưởng, những hồi tưởng lôngbông ấy không tránh khỏi tạo ra một mớ lộn xộn, rối rắmnhững sự kiện lờ mờ không rõ, và tưởng như vô ích Vì vậy,người thầy thuốc như nhiều nhà phê bình cho biết, gần như có

vô vàn cách giải thích những dữ kiện ấy Vì thế nhà phân tâmhọc phải hết sức sáng suốt và có tài khéo léo

Trong khi chữa bệnh bằng phương pháp phân tâm, Freudphát hiện ra cái mà ông gọi là “một yếu tố quan trọng khó thểnào lường được”, một giây liên lạc tình cảm nồng nhiệt giữacon bệnh và nhà phân tâm học Cái đó gọi là “chuyển dịch”.

“Bệnh nhân không thỏa mãn nếu chỉ coi nhà phân tâm họcnhư là người giúp đỡ và cố vấn cho họ Ngược lại con bệnhlại nhìn thấy qua nhà phân tâm học một hình ảnh quan trọngtrong thời thơ ấu hay quá khứ của họ hiện lại Và vì thế mà họsẵn sàng bộc lộ mọi tình cảm và phản ứng mà chắc chắn là đãđược dành cho hình ảnh ấy “dịch chuyển” sang phía nhà phântâm học”

Sự dịch chuyển “có thể thay đổi giữa hai thái cực, từ mộttình yêu hoàn toàn xác thịt và cuồng nhiệt tới một thái độ nghingờ chua chát và oán hờn không kìm chế được.”

Trong tình trạng ấy, nhà phân tâm học “như được đặt vàođịa vị của cha mẹ người bệnh” Freud coi sự kiện dịch chuyểnnhư “công cụ tốt hơn hết để chữa bệnh theo phương phápphân tâm” nhưng ông cũng cho biết “tuy nhiên việc sử dụngphương pháp này là phần khó khăn và quan trọng hơn hếttrong kỹ thuật phân tâm” Freud xác nhận là việc này “đượcthực hiện bằng cách thuyết phục con bệnh là họ đang sống lạinhững mối liên hệ tình cảm phát sinh từ thời ấu thơ”

Một phương pháp hữu hiệu khác để nghiên cứu nhữngxung đột và cảm xúc nội tâm được Freud khai triển thêm làphân tích những giấc mộng Trong lĩnh vực này, Freud cũng lại

là một nhà tiên phong Trước ông, người ta coi giấc mộng là

vô nghĩa hoặc không có mục tiêu Tác phẩm Đoán mộng củaông là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu về hiện tượngnằm mộng Ba mươi mốt năm sau khi tác phẩm này được ấnhành, Freud nhận ra rằng: “Theo nhận xét của tôi ngày nay thìtác phẩm này chứa đựng tất cả những phát kiến giá trị nhất màtôi đã may mắn tìm ra” Theo Freud thì “chúng ta đã có lý khicho rằng giấc mộng là sự biến dạng của một ước vọng khi bịdồn nén” Mỗi một giấc mộng đều biểu hiện một bi kịch trongthế giới nội tâm của con người Freud xác nhận rằng: “Giấcmộng bao giờ cũng là sản phẩm của một cuộc tranh chấp” và

“mộng bảo vệ cho giấc ngủ” Nhiệm vụ của giấc mộng là trợgiúp chứ không phải là phá rối giấc ngủ Giấc mộng làm tan đicảm giác căng thẳng do những ước mong không đạt được gâyra

Theo quan điểm của Freud thì giấc mộng thuộc phạm vichi phối của vô thức, của Id và mộng rất quan trọng đối vớinhà phân tâm học vì nhờ nó mà phân tâm học đi được vào cõi

vô thức của con bệnh Trong cõi vô thức có tất cả những ướcvọng đầu tiên và những ham muốn thuộc cảm xúc đã bị hai cáiEgo và Superego gạt ra khỏi ý thức Những ham muốn thútính luôn luôn nằm ngay bên dưới cái vỏ ngoài ý thức, và tựthúc đẩy tiến vào thế giới mộng mị Tuy nhiên, ngay trong giấcmộng, Ego và Superego vẫn có mặt để canh chừng, kiểmduyệt Vì lẽ đó, ý nghĩa của giấc mộng không luôn rõ ràng,

những ý nghĩa này được biểu lộ bằng những hiện tượng vàthầy thuốc cần biểu lộ chúng một cách lão luyện Vì mang tính

kí hiệu cho nên ý nghĩa của giấc mộng ta không thể hiểu đượctheo nghĩa đen, ngoại trừ những giấc mộng đơn giản của trẻthơ Trong tác phẩm Đoán mộng có nhiều ví dụ được Freuddùng phương pháp phân tâm phân tích

Đọc nhầm, nói lỡ lời và những biểu hiện đãng trí lặt vặtkhác đều là những dấu hiệu cho biết hoạt động ngầm của vôthức Freud viết: “Đã biết dùng phép đoán mộng để đi vào cõi

vô thức thì phân tâm học cũng sử dụng những lầm lỡ của conngười nhằm mục đích đó Những lầm lỡ ấy nhà phân tâm họcgọi là triệu chứng hoạt động” Vấn đề này còn được Freudnghiên cứu vào năm 1904 trong cuốn Tâm thần bệnh lý họccủa đời sống thường ngày (The psychopathology of everydaylife) Trong tác phẩm này, ông vẫn chủ trương “những hiệntượng đó không phải ngẫu nhiên chúng có một ý nghĩa và ýnghĩa đó có thể diễn giải ra được Và người ta có lý khi từnhững hiện tượng đó suy ra sự hiện hữu của những xúc động

và mong muốn bị dồn nén, ngăn cấm” Quên tên ai có thể cónghĩa là mình không ưa gì người mang tên ấy Một người lỡ tầu

vì nhầm lẫn bảng tầu chạy, có thể có nghĩa là người ấy khôngmuốn đi chuyến tầu ấy Một người chồng đánh mất hay quênchìa khóa nhà có thể vì người ấy cảm thấy đã phải sống khổ

sở trong gia đình và không muốn về nhà Nghiên cứu nhữnglầm lẫn như vậy có thể đưa nhà phân tâm học đi vào cõi vô

thức đầy rối rắm của con người.

Người ta còn tự giải thoát được những gì bị dồn nén nhờbiết giễu cợt Giễu cợt đã được Freud mệnh danh là “cái nắp

xả hơi tối tân và an toàn nhất mà con người đã dần tạo rađược” vì chính nhờ giễu cợt mà chúng ta tạm thời thoát ra khỏinhững dồn nén mà cái xã hội lễ giáo này đòi hỏi chúng ta phảiche giấu đi

Có thể vì những phản ứng chung quanh hoặc vì càng ngàycàng bất mãn hay bi quan, khi về già Freud tỏ ra lo lắng về cáichết (bản năng đi đến cái chết) Có lần ông quan niệm “bảnnăng chết” này quan trọng ngang với bản năng tính dục Freudcho rằng có một “bản năng đi đến cái chết” thúc đẩy tất cảnhững thứ đang sống trở về trạng thái vô cơ (không sống).Bản năng này cũng làm biến dạng mọi vật Theo quan điểm ấycon người luôn luôn bị xâu xé giữa nhu cầu tức bản năng sinh

lý và một sức mạnh đối kháng, sự thôi thúc của hủy diệt, hay

là bản năng tử vong Lẽ dĩ nhiên thì cuối cùng bản năng tửvong đã chiến thắng Bản năng này gây ra chiến tranh vànhững thú đê hèn đồi bại như gây tổn hại cho dòng giống vàgiai cấp, gây ra niềm thích thú hạ đẳng khi xem những vụ xửtội phạm, đấu bò rừng, và xử lăng trì tùng xẻo

Tóm lại, những điều vừa nói trên là những khía cạnh củahọc thuyết Freud Các nhà phân tâm học ngày nay cũng chia

ra làm hai hay hơn nữa, phe phái chống đối nhau, một phechống lại và một phe hùa theo Freud Alfried Adler, một trong

những học trò đi theo Freud ngay từ đầu đã tách ra khỏinhóm Freud vì ông tin rằng Freud đã quá quan trọng hóa bảnnăng tính dục Và đây là học thuyết của Adler đối lại Freud.Theo Adler thì niềm mong muốn tỏ ra mình hơn đồng loại làđộng lực chính lối cư xử của con người Ông đã mở rộng ýtưởng về “mặc cảm tự ti” Mặc cảm này thúc giục mỗi cá nhâncon người cố gắng có một hoạt động để người khác thừa nhậnmình Một nhà ly khai nổi danh khác là Karl Jung ở Zurichcũng đã cố gắng làm giảm bớt tầm quan trọng của vai trò tínhdục (sex) Jung chia nhân loại ra làm hai loại tâm lý: loại hướngngoại và loại hướng nội, mặc dù ông vẫn thừa nhận rằng mỗi

cá nhân đều là một hỗn hợp của hai loại tâm lý đó Khác vớiFreud, Jung nhấn mạnh vào yếu tố di truyền trong sự pháttriển nhân cách

Nói chung những người phê phán Freud đã tách rời khỏiFreud vì những bất đồng như: Freud quá nhấn mạnh vào ýnghĩa khởi đầu của bệnh tâm thần thơ ấu, Freud tin rằng chínhnhững bản năng dữ dội, tối sơ đã giám sát con người Cũng

có một số người đã không đồng ý với Freud tin rằng “tự doliên tưởng” là một kỹ thuật không thể sai lầm trong việc thámhiểm cõi vô thức của con người Họ đặc biệt nêu ra nhữngkhó khăn trong việc giải thích những dữ kiện do phương pháp

ấy đem lại

Tuy nhiên, một nhà tâm thần học, đã nhận xét lại:

“Những biến đổi và phát triển trong sáu chục năm qua đã

không hề làm giảm giá trị tinh thần hay ảnh hưởng của Freud.Ông đã phát hiện ra cõi vô thức Ông đã cho biết vô thức ấygiúp tạo thành cái “tôi” như thế nào và ta phải làm thế nào đểđạt tới nó Các nhà phân tâm học sau đó đã thay đổi nội dungnhiều ý tưởng và khái niệm của Freud dưới ánh sáng củanhững kinh nghiệm sâu xa hơn Quý độc giả có thể bảo rằngcác nhà phân tâm học này đã viết được một cuốn Tân ước vềtâm thần bệnh học, còn Freud thì viết cuốn Cựu ước Tácphẩm của Freud sẽ vẫn là tác phẩm nền móng”.

Đa số thái độ hiện nay của chúng ta đối với bệnh điên đều

do Freud mà có Hiện nay có khuynh hướng cho rằng “Bệnhnhân tâm thần đều giống y như chúng ta, chỉ khác là họ đãgiống nhiều hơn mà thôi” Alexander Reid Martin nhấn mạnh:

“Dù thừa nhận hay chối bỏ học thuyết Freud thì hiện nay tất

cả những bệnh viện tâm thần đều sử dụng những yếu tố vànhững nguyên lý cơ bản trong khoa tâm lý học của Freud Cái

mà trước đây được coi như một thế giới bí hiểm, cấm ngăn,

kỳ cục, không đâu vào đâu, vô nghĩa thì qua Freud, đã trởthành sáng sủa đầy ý nghĩa, không những được y học mà cònđược tất cả các khoa học xã hội thừa nhận và chú ý tới”.Ảnh hưởng của học thuyết Freud đối với văn học và nghệthuật cũng đáng chú ý không kém Trong tiểu thuyết, thơ, kịch

và các hình thức văn chương khác, những ý tưởng chính củaFreud đã được phát triển trong ít năm gần đây Bernard DanaEvans Voto đã miêu tả quan niệm là “chưa có một nhà khoa

học nào khác có một ảnh hưởng mạnh mẽ và rộng rãi đến vănhọc như Freud” Ảnh hưởng của Freud trong hội họa, điêukhắc và thế giới nghệ thuật nói chung cũng sâu xa không kém.Tóm tắt lại, đánh giá sự đóng góp phức tạp của thiên tàiFreud là việc vô cùng khó khăn vì phạm vi ông quan tâm quárộng và vì tính chất mâu thuẫn trong những khám phá của ông.Một nhà văn Anh, Robert Hamilton đã cố gắng làm công việc

ấy, ông đánh giá như sau:

“Freud đã vẽ bản đồ khoa học tâm lý học Ông là mộtnhà tiên phong vĩ đại và phần lớn những thành công của ông lànhờ ở cái mới lạ cùng bút pháp của ông Mặc dù phương phápnày có mặt đáng hoài nghi, nhưng chưa bao giờ có mộtphương pháp nào lý thú hơn và mới lạ hơn, ngay cả về mặt bútpháp nếu không kể loại thuần túy văn chương, cũng chưa baogiờ có một bút pháp nào quyến rũ hơn của Freud Ông đãbuộc thế giới phải suy tư theo kiểu tâm lý học, đó là một nhucầu cốt yếu của thời đại chúng ta Ông cũng đã buộc conngười phải tự đặt cho mình những câu hỏi liên quan đến hạnhphúc của loài người Đánh đổ luận thuyết tâm lý khô khan, cầu

kỳ của thế kỷ mười chín, Freud đã đưa ra phản luận “phântâm” chứa đầy rối ren”

Một nhà tâm thần học Hoa kỳ nổi tiếng là FredericWertham đã đứng trên một quan điểm khác để nhận định vềtrường hợp của Freud như sau:

“Phải thừa nhận rằng ngoài một số lớn sự kiện bệnh lý của

các bệnh nhân mà ông quan sát được, Freud đã đem lại bathay đổi cơ bản trên con đường nghiên cứu về nhân cách vàtâm thần bệnh lý Điều thứ nhất là ít ra ông đã nói về nhữngphương pháp tâm lý và đã suy từ những phương pháp ấy vớicách lý luận của khoa học tự nhiên Điều đó chỉ thực hiệnđược khi mà Freud đưa ra khái niệm thực tế về cõi vô thức

và những phương pháp thực tiễn để khảo sát nó Điều thứ hai

là Freud đã tìm ra một khía cạnh mới cho môn tâm thần bệnh

lý học Đó là tuổi thơ Trước Freud, khoa tâm thần bệnh học

đã chữa trị theo cách coi mỗi bệnh nhân như một Adam, conngười chưa bao giờ sống qua tuổi thơ Điều thứ ba, ông đã

mở đầu sự hiểu biết về sự di truyền của tính dục Phát hiệnthực sự của ông ở đây là bản năng tính dục ở dạng tiềm ẩnnhiều hơn là trẻ con có đời sống tính dục”

Một sự đánh giá tương tự đã được A.G.Tansley diễn tảtrong bài kỷ niệm Freud viết cho Hội Khoa học Hoàng giaLuân đôn:

“Tính cách mạng trong những kết luận của Freud sẽ trởthành dễ hiểu nếu chúng ta nhớ lại rằng ông đã thám hiểm mộtlĩnh vực hoàn toàn chưa ai thám hiểm, lĩnh vực của trí não conngười mà trước ông chưa ai bước vào Những hiện tượng rõrệt của lĩnh vực trí não này, vốn bị coi là không thể giải thíchđựơc hay bị coi như là những thác loạn thần kinh, hoặc bị bỏqua vì những hiện tượng này thuộc về những cấm kỵ nghiêmkhắc nhất của con người Sự tồn tại của lĩnh vực này trước kia

không được thừa nhận Freud buộc lòng phải khẳng định cõi

vô thức của trí não là có thực để rồi cố gắng thám hiểm, khámphá miền đất đó ”

Sau đó, Winfred Overholser đã nhận định: “Có nhiều lý

do để nói rằng từ một năm nay Freud được đặt ngang hàngvới Copernicus và Newton và là một trong những vĩ nhân đã

mở ra những chân trời mới cho tư tưởng con người Một điềuchắc chắn là ở thời đại chúng ta chưa ai lại đem nhiều ánh sángdọi vào sự hoạt động trí não của con người nhiều bằngFreud”

Những tháng cuối cùng trong cuộc đời dài dằng dặc củaFreud đã diễn ra trong tình trạng lưu đày Sau khi Đức quốc

xã chiếm đóng nước áo, ông buộc phải rời Vienna vào năm

1938 Nước Anh chấp nhận ông cư ngụ, nhưng chưa đượcmột năm sau thì ông đã mất vì bệnh ung thư miệng, vàokhoảng tháng chín năm 1939

Theo Jostein Gaarder

(Những luận thuyết nổi tiếng thế giới NXB Grasset Paris)

Nhưng chắc chắn bạn cũng biết môn phân tâm học là mộtphương pháp y học chữa trị những bệnh thần kinh Nhưng tôimuốn chứng tỏ bằng một thí dụ là ở đây sự việc không nhữngkhông xảy ra như ở các ngành khác trong y học mà còn xảy

ra theo một đường lối khác hẳn Thông thường mỗi khi đemmột phương pháp mới trị cho người bệnh, chúng ta hãy cốgắng giấu không cho người bênh biết những bất tiện củaphương pháp đó và thuyết phục là chúng ta có nhiều may mắn

để thành công Nhưng khi đem phương pháp phân tâm học rađiều trị, chúng ta phải làm khác hẳn Chúng ta phải cho người

bệnh biết những nỗi khó khăn, thời gian chữa chạy lâu dài, vànhững sự cố gắng và hi sinh mà chúng ta đòi hỏi ở họ; về kếtquả cuối cùng mà chúng ta không thể nào hứa trước với họ làphương pháp có kiến hiệu hay không một phần lớn nhờ vàothái độ, sự thông minh, sự vâng lời và lòng kiên nhẫn củangười bệnh Tất nhiên chúng ta có nhiều lý do để giải thích thái

độ bất thường đó mà sau này các bạn sẽ hiểu hết tầm quantrọng của nó

Chắc hẳn các bạn sẽ không phật lòng với tôi khi tôi bắtđầu bằng cách coi ngay các bạn là những người mắc bệnhthần kinh Tôi không khuyên các bạn trở lại giảng đường nàymột lần thứ hai nữa Tôi sẽ phải làm cho các bạn quen vớinhững điều còn khiếm khuyết trong việc giảng dạy môn phântâm học, với những khó khăn sẽ gặp nếu muốn có một ý niệmcác nhân về môn học đó Tất cả những điều bạn đã học được

từ trước, tất cả những thói quen suy nghĩ của bạn sẽ làm chobạn trở thành người thù địch môn phân tâm học Bạn sẽ biết làbạn phải làm gì để vượt qua ý tưởng chống đối tự nhiên đó.Tất nhiên tôi không thể nói trước rằng bạn sẽ biết những gì vềmôn phân tâm học khi tham dự vào những buổi diễn giảngnày, nhưng có điều chắc chắn là việc đến để học hỏi khôngthôi chưa đủ để các bạn có thể khảo cứu hay điều trị theophương pháp phân tâm Nếu trong các bạn có người nàokhông muốn dừng lại ở những bước đầu mà muốn đi xa hơnnữa, tôi sẽ khuyên họ không nên làm thế Bởi vì, trong tình

trạng hiện thời, người nào chọn môn phân tâm học làm sựnghiệp của đời mình thì sẽ không bao giờ nổi tiếng trongtrường Đại học và khi ra trường để hành nghề Người đó sẽgặp ngay trong xã hội chung quanh mình những người vì khônghiểu mô tê gì về vấn đề, sẽ nhìn họ bằng con mắt nghi ngờ, thùđịch, sẵn sàng làm đủ mọi điều để phá phách họ Chỉ cần nghĩđến những điều để xảy đến cùng với những cuộc chiến tranh,bạn sẽ hiểu số người lòng ma dạ quỷ đó đông như thế nào.Nhưng dù sao cũng có những người bị lôi cuốn bởi những

ý tưởng mới mẻ, bất chấp những sự bất tiện vừa được trìnhbày Nếu có những bạn nào thuộc dạng người đó và muốn trởlại đây một lần thứ hai nữa bất chấp những lời báo trước củatôi thì họ sẽ được hoan nghênh Nhưng dù sao các bạn cũngcần biết đến những khó khăn đó là những khó khăn nào vàđấy là những điều mà tôi sắp nói cho các bạn nghe

Khó khăn thứ nhất gắn liền ngay vào việc giảng dạy mônphân tâm học Trong khi học y khoa, các bạn đã quen đượcnhìn thấy, ví dụ như những chuẩn bị về cơ thể học, những chấthiện ra sau một phản ứng hóa học, sự co rút của một bắp thịtkhi gân bị kích thích Sau này bạn sẽ được quan sát ngườibệnh, những dấu hiệu bệnh hoạn của người này, và trong nhiềutrường hợp bạn còn được tận mắt nhìn thấy vi trùng bệnh nữa

Về môn giải phẫu, bạn sẽ tham dự vào những lần mổ xẻ, và

có khi chính bạn cũng làm những công việc đó Và ngay cảtrong các bệnh về tinh thần các bạn cũng đứng trước một

người bệnh, theo dõi sự thay đổi trên nét mặt của họ, và bạn

sẽ có dịp quan sát thật nhiều điều làm cho bạn xúc động và ghinhớ mãi mãi Vì thế, một vị giáo sư đại học chỉ giữ địa vị mộtngười hướng dẫn, một thông dịch viên theo bạn để giải thíchnhư dẫn bạn vào trong viện bảo tàng của ông ta, trong khi bạntrực tiếp với những sự việc mà bạn cho là mới mẻ

Khổ một điều là trong môn phân tâm học sự việc xảy rakhác hẳn Khi điều trị một người bệnh trong môn này, ngườithầy thuốc chẳng làm gì khác hơn là trò chuyện với ngườibệnh Người bệnh nói, kể cho bạn nghe những biến cố xảy ratrong đời họ, những cảm tưởng hiện thời, những ý muốn,những sự cảm động trong đời họ Người thầy thuốc để ýhướng dẫn những tư tưởng của người bệnh, nhắc nhở cho anh

ta nhớ lại, hướng sự chú ý của anh ta về một hướng nào đó,giải thích cho anh ta nghe, quan sát xem anh ta có hiểu haykhông những phản ứng gây cho anh ta Vì những người bệnhthường thường là vô học, chỉ quen với những điều mắt thấy tainghe, hay sờ mó được, y như xem chiếu bóng nên không baogiờ ngần ngại gì mà không tỏ vẻ nghi ngờ sự kiến hiệu của mộtlối trị bệnh chỉ bằng những lời nói có vẻ như đầu Ngô mình

Sở Sự nghi ngờ chỉ trích này không hợp lý chút nào Khôngphải rằng chính những người bệnh đó cũng biết rằng có nhữngngười bệnh lúc nào cũng tưởng rằng mình có những triệuchứng này hay triệu chứng khác ư? Trong thời cổ xưa nhữnglời nói được coi như những trò phù thủy và bây giờ cũng vẫn

còn giữ được những quyền lực như ngày xưa Chỉ cần nói mộttiếng là một người có thể làm cho một người khác sung sướnghay đẩy họ vào chỗ tuyệt vọng Vị giáo sư dùng tiếng nói đểtruyền những hiểu biết cho học trò, nhờ những tiếng nói màmột diễn giả đã lôi cuốn được thính giả Chính những tiếng nói

đã gây ra những xúc động và là những phương sách mà loàingười thường dùng để gây ảnh hưởng với đồng loại Vì những

lẽ đó chúng ta không nên tìm cách giảm bớt giá trị của nhữnglời nói trong môn trị liệu về tinh thần, và chúng ta chỉ nên tham

dự với tính cách bàng thính vào những cuộc nói chuyện giữangười thầy thuốc và người bệnh trong phân tâm học

Nhưng dù chỉ muốn tham dự với tính cách bàng thính thôicũng không được Câu chuyện giữa những người bệnh và thầythuốc không thể để cho người ngoài nghe và không thể dùng

để biểu diễn Tất nhiên trong những giờ giảng dạy, người ta cóthể đưa ra trước các sinh viên một người bệnh thần kinh để họnói cho nghe những điều đáng phàn nàn và những triệu chứngbệnh hoạn của họ Nhưng chỉ có thế thôi Chỉ khi nào giữangười bệnh và người thầy thuốc có một sự thông cảm đặc biệtthì người bệnh mới cho người thầy thuốc biết những điềungười này cần biết Mỗi khi thấy một người lạ, dù chỉ là mộtngười không tỏ ra tò mò, người bệnh cũng im ngay không nói

gì nữa Bởi vì những điều cần biết là những điều thầm kíntrong đời người bệnh, những điều họ cần giấu không chongười khác biết và sau là những điều mà họ cũng không thú

với chính họ nữa.

Vì vậy, dù chỉ muốn tham dự như một bàng thính thôi vàomột lần trị bệnh về phân tâm, bạn cũng không làm được Bạnchỉ có thể nghe nói về phương pháp đó thôi và muốn nói chothật đúng thì bạn chỉ có thể nghe người khác nói lại thôi Chính

vì chỉ được nghe qua một người thứ hai mà bạn khó lòng phánđoán được cho chính xác Tất cả đều phụ thuộc vào chỗ bạn

có thể tin cậy vào người nói cho bạn nghe những điều đó tớimức nào

Ví dụ: không phải bạn đang ngồi nghe một bài học về mônphân tâm học mà là một bài học sử ký về đời sống và sựnghiệp của Đại đế Alexandre Bạn có những lý do gì để tinrằng những điều giáo sư sử học đang giảng dạy là đúng với sựthực? Mới nghe ra thì có vẻ như ông giáo sư sử còn đang ởtrong một tình trạng không đáng tin bằng ông giáo sư phântâm học, bởi lẽ ông giáo sư sử học chưa từng được tham dựvào sự nghiệp của Đại đế Alexandre trong khi ông giáo sưphân tâm học ít nhất cũng nói cho bạn nghe những điều dochính ông ta nhận thấy Nhưng có một sự việc làm cho chúng

ta có thể tin cậy nơi ông giáo sư sử học được Ông giáo sư sửhọc có thể yêu cầu bạn đọc những bài của các nhà văn đồngthời với những việc xảy ra trong lịch sử hoặc cũng khá gần vớinhững sự việc đó, nghĩa là những cuốn sách của Plutarque,Diodore, Artien Nhà sử học cũng có thể đưa cho các bạnxem những bản chụp các đồng tiền, những pho tượng các vị

vua hay một bức hình thời Popée họa trận đánh Issos Nóithực ra tất cả những tài liệu đó chỉ chứng tỏ rằng có nhiều thế

hệ trước đã tin tưởng là có Đại đế Alexandre thực và nhữngchiến công của ngài cũng có thực luôn, và những nhận xét này

có thể mở đường cho bạn trong công việc phê bình sử liệu.Bạn có thể kết luận là những điều mà người ta nói về Đại đếAlexandre không đáng tin cho lắm và nhất là không thể được

kể lại với mọi chi tiết cần thiết; vậy mà tôi không tin rằng bạn

có thể rời phòng diễn thuyết ra về mà vẫn nghi ngờ rằng có lẽĐại đế Alexandre không có thực Sự lý luận của bạn dựa trênhai điểm chính sau đây: điểm thứ nhất: diễn giả không có lý do

gì để khuyến khích bạn tin vào những điều mà chính ông takhông cho là đáng tin; điểm thứ hai: tất cả những sách về sửhọc mà chúng ta có trong tay đều giống nhau hay gần giốngnhau về những điều diễn giả đã trình bày Nếu bạn khảo cứuđến những nguồn gốc cũ kỹ hơn nữa, bạn cũng sẽ để ý đếnnhững yếu tố vừa kể nghĩa là những lý do đã thúc đẩy nhữngnhà sử học và phù hợp giữa những lời chứng nhận của họ.Trong trường hợp Đại đế Alexandre thì kết quả làm bạn yêntâm hơn hẳn trường hợp của Moise hay Nemrod chẳng hạn.Còn về những điểm nghi ngờ và tự hỏi xem những phúc trìnhcủa một nhà phân tâm học đáng tin cậy đến mức nào thì sauđây bạn sẽ có nhiều dịp để phán đoán

Bây giờ bạn có quyền hỏi tôi là nếu không có tiêu chuẩnnào để xét đoán về giá trị của môn phân tâm học, nếu chúng

ta không có cách nào để biểu diễn một trường hợp phân tâmhọc thì chúng ta làm thế nào để học môn đó được và nhất là

để xác nhận giá trị của những điều mà môn này khẳng định.Việc học hỏi tất nhiên không phải là điều dễ, có rất ít ngườitheo học môn này một cách có hệ thống nhưng dù sao chúng

ta vẫn có những cửa ngõ để đi vào sự học hỏi đó Trước hếtchúng ta học môn phân tâm học bằng cách khảo cứu ngaychính bản thân mình Không hẳn rằng đó là một sự tự quansát, nhưng nếu cần đến thì chúng ta sẽ phải làm việc đó Có cảmột số hiện tượng tinh thần xảy ra luôn luôn được nhiều ngườibiết đến, chúng ta có thể khảo cứu ngay trong người mình nếuđược chỉ dẫn về phương tiện chuyên môn Làm như thế chúng

ta sẽ tiến được tới lòng tin tưởng là sự việc diễn ra trong mônphân tâm học là đúng và những điều mà môn này quan niệmkhông phải là sai Tôi phải nói rằng chúng ta không thể chờđợi ở phương pháp tự khảo cứu những tiến bộ sâu xa về mônhọc Chúng ta sẽ tiến bộ mau hơn nhiều bằng cách cho mộtnhà chuyên môn về phân tâm học phân tích mình, rồi lợi dụng

cơ hội để thấu hiểu rõ ràng về phương diện chuyên môn Khỏicần phải nói rằng cách học hoàn hảo này bao giờ cũng chỉdùng cho một người thôi chứ không thể dùng trong nhữngcuộc hội họp nhiều người

Ngoài ra, lúc mới bước chân vào môn này, bạn còn gặplại một khó khăn nữa, khó khăn này không gắn liền vào chínhmôn học đó, chính bạn là nguồn gốc của sự khó khăn đó do

những điều bạn đã học trong những ngày trước khi học về ykhoa Những điều đã học từ trước tới nay đã in sâu vào trí ócbạn một chiều hướng tư tưởng làm cho bạn xa rời môn phântâm học Bạn đã quen lối gán cho những sự hoạt động của cơthể và những sự rối loạn trong cơ thể này những nguyên nhânthuộc về giải phẫu, bạn đã quen đứng về phương diện hóa họchay vật lý học để cắt nghĩa, quen quan niệm sự việc theo sinh

lý học trong khi chưa bao giờ bạn chú ý tới đời sống tinh thầndạt dào trong cơ thể được cấu tạo một cách thực là hoàn hảo

Vì thế cho nên bạn xa lạ hẳn với lối tư tưởng về tinh thần, cóthói quen nhìn những tư tưởng này bằng con mắt nghi ngờ,không chịu cho rằng những tư tưởng đó có thể có tính cáchkhoa học chỉ đáng dành riêng cho những con người phàm tụckhông hiểu biết, những nhà thi sĩ, những triết gia của thiênnhiên của môn thần bí học Tất cả những giới hạn đó chắcchắn có hại cho sự hoạt động của bạn trong môn phân tâmhọc bởi vì theo lệ thường trong tất cả những sự giao thiệp giữangười với người, người bệnh bao giờ cũng bắt đầu bằng cáchtrình bày cho bạn xem phương diện tinh thần của anh ta Tôichỉ sợ bạn sẽ bị buộc phải bỏ ra một bên những phương pháptrị liệu vẫn thường dùng cho những anh chàng phàm tục haythần bí

Tôi không phải là không biết giá trị của những điều người

ta đưa ra để bào chữa cho những thiếu sót trong công việcgiáo dục bạn về phương diện y khoa Chúng ta hãy còn thiếu

cái khoa học có tính cách triết học phụ thuộc có thể dùng vàonhững mục tiêu do những hoạt động y khoa đặt ra Môn họcTriết lý học thuần túy cũng như môn Tâm lý mô tả hay Tâm lýhọc thực nghiệm liên quan đến môn sinh lý học về các giácquan Không môn nào theo lối mà người ta dạy các bạn ởtrường có ích về những liên quan giữa thể xác và tâm hồncũng như giúp cho bạn hiểu được bất cứ một sự rối loạn thầnkinh nào Ngay trong khuôn khổ của y học, môn chữa bệnhtinh thần quả cũng có mô tả những sự rối loạn và tinh thầnquan sát được và tập trung chúng lại trong những lúc dễ chịunhất, các nhà chuyên môn về tinh thần chắc cũng tự hỏi khôngbiết những sự thu xếp của họ quả có xứng đáng được gọi là

có tính cách khoa học hay không? Chúng ta không hề biếtnguồn gốc, sự diễn biến cũng như những dây liên lạc hỗ tươngcủa các triệu chứng ghi được trong các bản phân loại về bệnhlý: người ta chưa từng chứng minh được rằng những triệuchứng đó với linh hồn có một sự tương ứng nào không, và nếu

có một sự thay đổi nào trong linh hồn thì những sự thay đổinày không cắt nghĩa được gì về những triệu chứng nhận thấy.Những rối loạn thần kinh này chỉ có thể được trị liệu nhưnhững biến chứng phụ thuộc của một bệnh nào đó trong cơthể

Sự thiếu sót, môn phân tâm học nhất định san bằng Phântâm học muốn hiến cho một bệnh lý về tinh thần cái căn bản

mà môn này thiếu sót, hy vọng tìm ra được một môi trường

hoạt động chung cho sự gặp gỡ giữa một sự rối loạn cơ thể và

sự rối loạn tinh thần và làm cho sự gặp gỡ này trở lên dễ hiểu.Muốn đạt được mục đích đó, môn phân tâm học phải bỏ rơihết mọi tiên kiến về cơ thể học, hóa học hay sinh lý học, màchỉ chăm chú vào những khái niệm tâm lý thuần túy thôi: tôi sợrằng bạn sẽ cho điều này là kì lạ

Còn một khó khăn thứ ba nữa là kẻ chịu trách nhiệmkhông phải là bạn cũng như nhiều điều bạn học từ trước.Trong những điều kiện tiên quyết của môn phân tâm học cóhai điều làm cho mọi người khó chịu và bị hầu hết mọi ngườibác bỏ Một điều là do thành kiến về tri thức, một điều là dothành kiến về luân lý và nghệ thuật Chúng ta đừng coi thườngnhững thành kiến đó; đó là những cái có nhiều quyền lực lắm,những cái còn sống sót lại qua những giai đoạn phát triển rất

có lợi, có khi cần thiết nữa của nhân loại Những thành kiếnnày được bảo tồn bằng những sức mạnh về tình cảm và rấtkhó đánh bại

Theo điều tiên thuyết thứ nhất thì những hoạt động tinhthần thường thường là vô thức, khi có một hoạt động nào có ýthức thì đó chỉ là những hoạt động lẻ loi, một phần nhỏ nào đócủa đời sống tinh thần nói chung thôi Về điểm này, bạn hãynhớ lại là chúng ta, trái lại, coi những hoạt động này là có ýthức, coi ý thức như một cái gì đặc biệt biểu thị, như một địnhnghĩa của tinh thần và tâm lý học chính là môn học về nhữngchứa đựng trong ý thức Sự đồng hóa giữa tinh thần và ý thức

có vẻ tự nhiên đến nỗi nếu có người tỏ vẻ nghi ngờ là chúng taphản đối ngay Vậy mà môn phân tâm học không thể nàokhông nghi ngờ về sự đồng hóa này được Phân tâm học địnhnghĩa tinh thần như một cái gì gồm có những diễn biến chungcho cả tình cảm, tư tưởng và ý chí Phân tâm học còn khẳngđịnh một tư tưởng và một ý chí vô thức Nhưng định nghĩa vàkhẳng định như thế, môn học này sẽ làm mất cảm tình củanhững người bạn, làm cho họ nghi ngờ rằng có lẽ đó chỉ là mộtkhoa học thần bí, quái đản, muốn xây dựng trong bóng tối vàthả câu nhờ nước đục Tất nhiên bạn chưa hiểu tại sao tôi cóthể coi là thành kiến một lời nói trừu tượng như câu khẳngđịnh rằng: “tinh thần tức là có ý thức” Nhưng bạn cũng chưathể hiểu được là sự tiến triển của môn học đã đưa ra quanđiểm rằng làm gì có vô thức (cứ cho rằng vô thức có thực đi)cũng như bạn chưa hiểu được khi quan niệm như chúng ta cólợi những gì Thảo luận về vấn đề tìm hiểu xem có nên đồngtính hóa tinh thần và ý thức không, hay nên mở rộng tinh thần

ra khỏi giới hạn của ý thức có vẻ như chỉ muốn chơi chữ,nhưng tôi có thể quả quyết với bạn rằng, sự công nhận rằng

có những sự hoạt động tinh thần vô thức sẽ mở cho khoa họcmột hướng đi mới có tính chất quyết định

Cũng thế, bạn không thể ngờ rằng những điều tôi vừa nóitrên với những điều tôi sắp nói lại có thể có một dây liên lạcchặt chẽ đến thế Điều phát minh thứ hai của môn phân tâmhọc là khẳng định rằng, những rạo rặc về tình dục, dù hiểu

theo nghĩa hẹp hay nghĩa rộng, cũng giữ một địa vị vô cùngquan trọng mà cho đến nay người ta vẫn chưa hiểu rõ đúngmức trong đời sống tinh thần, chúng chính là nguyên nhân củanhiều bệnh về thần kinh và tinh thần Hơn thế nữa, phân tâmhọc còn khẳng định rằng, những rạo rực về tình dục tham dựmột phần không nhỏ vào công việc sáng tạo của trí óc loàingười, về phương diện văn hóa nghệ thuật và đời sống xã hội.Theo kinh nghiệm của tôi thì sự thù ghét do sự phát minhnày của môn phân tâm học gây nên chính là lý do quan trọngnhất làm cho mọi người không chịu chấp nhận môn học đó.Bạn có muốn tôi cắt nghĩa sự kiện đó như thế nào không?Chúng tôi tin rằng văn hóa đã được sáng tạo dưới sự thúc đẩycủa sự cần thiết trong cuộc sống và nhiều khi lấn át cả các sựđòi hỏi của bản năng, và rồi hết đời nọ đến đời kia văn hóa cứđược sáng tạo như thế mãi vì mỗi cá nhân nào khi vào đời đềuphải vì những lợi ích chung mà hy sinh bản năng của mình.Trong những bản năng bị kìm hãm không được thỏa mãn đó,những sự rạo rực về tình dục chiếm một vị trí vô cùng quantrọng: Những bản năng tình dục không bị chế ngự hẳn hoi vàmỗi cá nhân nào tham dự vào công việc sáng tạo văn hóacũng có thể gặp sự hiểm nguy là bản năng của mình sẽ chốngtrả lại sự kìm hãm đó Nền văn hóa của một xã hội không có

sự đe dọa nào nặng nề hơn là nhìn thấy sự xa đọa của văn hóatrước sự phóng túng của bản năng muốn quay trở về tình trạngbán khai cổ xưa Vì thế cho nên xã hội không muốn nhắc nhở

cho mình biết là mình đang đứng dựa trên những nền móngkhông có gì là vững chắc; xã hội không có lợi gì trong việcphải công nhận sức mạnh của các bản năng tình dục, sự quantrọng của đời sống tình dục: Xã hội đã theo một phương phápgiáo dục có mục đích làm cho mọi người không để ý đếnnhững vấn đề đó Vì thế xã hội không chịu đựng được nhữngkết quả mà môn phân tâm học đã đạt được; xã hội sẵn sàngxua đuổi những thành quả đó và cho rằng chúng đáng kinhtởm về mọi phương diện Nhưng người ta không thể dùngnhững lời trách móc loại đó để tiêu hủy một kết quả kháchquan có tính khoa học Những người chống đối nếu muốnngười khác tán thành mình thì phải đứng về phương diện tríthức Nhưng trí óc loài người thường sẵn sàng coi những gìmình không thích là bất công, vì thế nên họ có chống đối mìnhcũng là điều dễ hiểu Do đó, xã hội biến những điều họ khôngthích thành những điều bất công, chống đối môn phân tâm họckhông phải bằng những lý lẽ hợp lý và cụ thể mà toàn bằngnhững lý lẽ tình cảm, dùng thành kiến của mình mà bo bo giữnhững ý kiến chống đối không thèm nghe những lời biện bác.Nhưng tôi cần nói rằng, khi đưa ra vấn đề nói trên tôikhông muốn trình bày một khuynh hướng nào cả Mục đíchduy nhất của chúng tôi là trình bày một sự việc nhận thấy saubao nhiêu công trình khảo cứu đầy khó khăn Một lần nữachúng tôi phản đối đưa những nhận xét trong đời sống thườngngày vào trong công việc khảo cứu khoa học, không cần xem

xét những điều người ta lo sợ có hợp lý hay không.

Đó là một vài khó khăn mà bạn sẽ gặp nếu bạn theo họcmôn phân tâm học Bắt đầu như thế quả cũng là quá nhiều rồi.Nếu bạn không thấy ngại ngùng thì chúng ta có thể tiếp tục.Chúng ta không bắt đầu bằng những giả dụ mà bằng một

sự tìm tòi khảo cứu về những sự kiện được nhiều người biếtnhưng không được hiểu đến nơi đến chốn, những sự kiệnkhông liên quan gì đến tình trạng đau ốm bởi lẽ người ta có thểquan sát được nơi những người khoẻ mạnh Những hiện tượngnày chúng ta gọi bằng một cái tên là “những hành vi sai lạc ”.Những hành vi này là của người nói hay người viết, dù có biếtnhư thế hay không, một chữ hay một tiếng khác hẳn tiếng địnhdùng (nói lỡ lời); của những người đọc sách lại đọc lầm chữkhác (đọc sai); của những người nghe người khác nói mà lạinghe lầm sang tiếng khác trong khi các cơ quan về thính giáckhông hề bị trục trặc (nghe sai)

Một loại hiện tượng nữa có liên quan đến sự “quên” quý

hồ như một sự quên kéo dài, sự quên trong chốc lát, ví dụnhư trong trường hợp có một người không thể nhớ được cáitên mà người ta nhớ rất rõ, mà chỉ ít lâu sau lại nhớ lại ngay,hay trong trường hợp quên làm một điều dự định sẵn từ trướcnhưng về sau lại nhớ lại, nghĩa là chỉ quên trong chốc lát thôi.Loại hiện tượng thứ ba là loại mất cái điều kiện nhất thời, ví dụnhư lúc người ta không tìm ra được một vật gì mà người tathường xếp sẵn một chỗ; cũng thuộc vào loại này, trường hợp

bị mất tương tự như thế Đó là những sự quên lãng mà người

ta coi là khác những sự quên khác, làm cho người ta ngạcnhiên, bực mình trong khi đáng lẽ phải coi là tự nhiên mớiphải

Cũng được sắp xếp vào loại này là những sự “lầm lẫn”trong đó điều kiện nhất thời lại xuất hiện, ví dụ như khi người

ta tin tưởng vào một điều gì biết rõ nhưng sau này mới biết làkhông đúng như điều mình tưởng Cùng những trường hợpnày, người ta thêm vào rất nhiều điều khác nữa tương tự đượcgọi bằng nhiều tên khác nhau

Đó là những sự bất bình có liên lạc chặt chẽ với nhau, vớiđặc biệt là tất cả những tiếng hay chữ dùng để chỉ những hiệntượng đó đều bắt đầu bằng vần ver (trong tiếng Đức) (1),những sự kiện xảy ra bất thường chẳng có ý nghĩa gì hết, phầnlớn chỉ thoáng qua trong chốc lát và cũng chẳng có gì quantrọng trong đời sống con người Trong rất ít trường hợp, ví dụnhư mất vật dụng, những việc này có tính chất quan trọngtrong thực tế Vì thế cho nên không ai để ý đến, không ai làm

ai xúc động cả

Tôi muốn nói chuyện với các bạn về vấn đề đó nhưng tôitưởng như các bạn lầu nhầu: “Trong đời sống mênh mông bênngoài cũng như trong đời sống tinh thần chật hẹp có nhiều điều

bí ẩn to tát , trong đời sống tinh thần rối loạn còn có bao nhiêu

sự việc kỳ lạ đang chờ giải thích và đáng được giải thích màkhông làm, lại đi làm những chuyện chẳng có ý nghĩa gì, như

thế chẳng mất thời giờ vô ích sao? Nếu giáo sư có thể cắtnghĩa cho chúng tôi nghe tại sao một người có đôi mắt và đôitai hoàn hảo vào ban ngày ban mặt lại trông thấy những điềuthực ra không có, tại sao những người này tự nhiên lại có cảmtưởng rằng đột nhiên bị những người thân yêu khác hành hạ,hay theo đuổi những mơ màng mà một đứa trẻ cũng cho là vô

lý thì lúc đó khoa phân tâm học mới đáng theo đuổi Nhưngnếu môn phân tâm học không thể làm gì khác hơn là tìm hiểuxem tại sao vào một hôm nào đó, một diễn giả trong một bữatiệc lại nói một câu hay một chữ đáng lẽ không định nói hay tạisao một bà chủ gia đình không tìm thấy chìa khoá, hay nhữngđiều vô tích sự tương tự thì chúng tôi nghĩ rằng chúng tôi cần

để thì giờ làm những việc khác quan trọng hơn”

Tôi sẽ trả lời: “Khoan đã Bạn chỉ trích sai rồi Đúng thế,môn phân tâm học chỉ để ý đến những trường hợp vô tích sự

đó thôi Nhưng thực ra những sự quan sát của môn này dựatrên những sự kiện không rõ rệt mà các khoa học khác coi là

vô nghĩa lý Nhưng trong khi chỉ trích bạn đừng lầm sự quantrọng của các vấn đề với bề ngoài của các dấu hiệu Bạnkhông thấy là có nhiều điều rất quan trọng mà chỉ xuất hiệndưới những hình thức hay dấu hiệu rất lờ mờ trong một vàiđiều kiện và trong một vài lúc đó sao? Tôi có thể dễ dàng kểcho bạn nghe một vài ví dụ Hỡi các bạn thanh niên, có phảinhiều khi chỉ bằng một vài dấu hiệu không nhận thấy được rõràng mà bạn dự đoán được mình đã chiếm được tình cảm của