BÁO CÁO THU HOẠCH THỰC TẬP THIÊN NHIÊN Tìm hiểu đa dạng sinh học của kẹp kìm (Lucanidae) ở Vườn Quốc Gia Tam Đảo, vai trò của kẹp kìm (và ấu trùng) đối với môi trường Vườn Quốc Gia Tam Đảo. Đề xuất các biện pháp bảo tồn và kiểm soát nhóm động vật này

Ở ViệtNam họ Lucanidae có khoảng 170 loài đã được ghi nhận thường sinh sống vùng rừng núi có độ cao trên 300m so với mực nước biển, trong các hệ sinh thái ít bị tác động, ít khi bắtgặp c

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

KHOA MÔI TRƯỜNG -

BÁO CÁO THU HOẠCH THỰC TẬP THIÊN NHIÊN

Tìm hiểu đa dạng sinh học của kẹp kìm (Lucanidae) ở Vườn Quốc Gia Tam Đảo, vai trò của kẹp kìm (và ấu trùng) đối với môi trường Vườn Quốc Gia Tam Đảo.

Đề xuất các biện pháp bảo tồn và kiểm soát nhóm động vật này

Sinh viên: Đặng Nguyệt Anh

Nguyễn Quỳnh AnhChử Hoàng LanPhạm Mỹ Linh

Lê Việt AnhNguyễn Tuấn Anh

Lớp: ĐH2QM6 Nhóm: 06

Hà Nội, 06/2014

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của chuyên đề thực tập

Họ Lucanidae, tên Việt Nam là kẹp kìm, bọ ngà, bọ sừng hươu, là một họ thuộc bộCánh cứng Có khoảng 1400 loài đã được ghi nhận trên toàn thế giới (Fujita,2010) Ở ViệtNam họ Lucanidae có khoảng 170 loài đã được ghi nhận thường sinh sống vùng rừng núi

có độ cao trên 300m so với mực nước biển, trong các hệ sinh thái ít bị tác động, ít khi bắtgặp chúng ở khu vực rừng trồng, rừng tái sinh

Côn trùng ở vườn Quốc gia (VQG) Tam Đảo trước đây đã có một số công bố vềcôn trùng họ Lucanidae ở Vườn Quốc Gia Tam Đảo của các tác giả nước ngoài dựa vàonguồn mẫu vật mua được từ người dân, chủ yếu là các công bố về phát hiện các loài mới

mà chưa có một nghiên cứu cuyên sâu nào về đặc điểm đa dạng, tình trạng phân bố của

họ Lucanidae cũng như xây dựng khóa định loại cho các loài thuộc họ Lucanidae ở đây

Trong hệ sinh thái tự nhiên các loài Lucanidae không phải là những loài gây hạicho nông, lâm nghiệp vì vậy ở một mức độ nào đó nhóm côn trùng này đến nay vẫn chưađược các nhà khoa học trong nước nghiên cứu chuyên sâu Bên cạnh đó do nhiều loài cóhình thái ngoài kỳ dị nên trong thu bắt côn trùng cánh cứng trái phép chúng là đối tượngđược chú ý săn lùng cho việc buôn bán với du khách nước ngoài, đặc biệt là vào thờiđiểm của những năm 90 của thế kỷ trước Từ những lý do đó, trong chuyến thực tập thiên

nhiên, chúng tôi quyết định chọn chuyên đề thực tập: “Tìm hiểu đa dạng sinh học của

kẹp kìm (Lucanidae) ở Vườn Quốc Gia Tam Đảo,vai trò của kẹp kìm (và ấu trùng) đối với môi trường Vườn Quốc Gia Tam Đảo.Đề xuất các biện pháp bảo tồn và kiểm soát nhóm động vật này”, tạo bước đầu nền tảng cho công việc Quản lý Tài nguyên và Môi

trường, nghiên cứu sâu hơn để phục vụ cho quá trình quản lý đó

2 Mục tiêu của chuyên đề thực tập

- Xác định thành phần loài hiện nay của Lucanidae, đặc trưng phân bố của chúng

- Xây dựng khóa định loại cho côn trùng họ Lucanidae thu được ở Tam Đảo đểthúc đẩy việc nghiên cứu nhóm cánh cứng này trong tương lai

- Tìm hiểu vai trò của kẹp kìm đối với môi trường VQG Tam Đảo

- Đề xuất giải pháp bảo tồn loài côn trùng Lucanidae ở VQG Tam Đảo

PHẦN 1: Lộ trình, điểm khảo sát và các nội dung thực tập

1.1 Bản đồ thể hiện các tuyến hành trình và các điểm khảo sát

7h00 sáng xuất phát từ trường Đại học

Tài Nguyên & Môi Trường HN

- Đi theo tuyến đường Phạm Văn Đồng

(hướng cao tốc Thăng Long – Nội Bài)

- Tiếp tục đi theo hướng TX.Phúc Yên

(qua huyện Mê Linh rồi qua Tiền Châu)

- Sau đó đi hướng TP.Vĩnh Yên,vào

thành phố khoảng hơn 10km rồi rẽ phải

- Vào thị trấn Tam Đảo, rồi lên Vườn

Quốc Gia lúc 9h00 sáng

- Sau 3 buổi thực địa và thăm quan các địa điểm ở KDL Tam Đảo, sáng 10-6 đoàn đã lên đường về Hà Nội kết thúc tốt đẹp chuyến đi

1.2 Tuyến hành trình và các vị trí các điểm khảo sát

- Chiều ngày 8/6, bắt đầu tuyến khảo sát thực tế lên Tháp Truyền Hình Trải qua 1567 bậc

thang Tháp truyền hình: cao 93 m trên đỉnh Thiên Nhị với độ cao 1.375 m Ðường đi lêntuy vất vả nhưng lãng mạn, nên thơ Dọc đường lên là hoa phong lan, hoa cúc quỳ và cácloài hoa dại không tên khác nở đầy lối đi, tỏa hương thơm lạ, mầu sắc rực rỡ Ở nơi đâynhiều loại bướm đủ mầu rập rờn trên hoa lá, đậu, bay theo du khách như các sứ giả đónkhách ghé thăm Lên tới đỉnh, phóng tầm mắt ra bốn phía là mênh mông trời, đất, gió,mây

- Sáng ngày 9/6, dự định đi lên Đỉnh Mỏ Quạ nhưng do không rõ đường nên chuyển sang Thác Bạc Từ trung tâm thị trấn Tam Đảo, rẽ phải theo lối mòn, hút xuống thung lũng sâu,thác Bạc giấu mình trong núi, bí ẩn đổ xuống dòng nước trắng bạc, lóng lánh ánh mặt trời phản chiếu sắc cầu vồng Một dòng suối nhỏ từ trên cao 50 m ào ào tuôn nước, thả vào gió tiếng suối, tiếng rừng, tiếng lá dội vào vách đá nghe thâm u như tiếng ngàn xưa Con đường lên xuống thác không quá dài nhưng cheo leo với những bậc đá dựng đứng

- Chiều 9/6, 13h30 xuất phát đi vào Vườn Quốc gia Tam Đảo

- Sau khi trở về từ Vườn Quốc gia được đi thăm quan tự do tới Nhà thờ cổ Tam Đảo

- Tối 9/6, liên hoan lửa trại kết thục chuyến thực tập

- Sáng ngày 10/6, tập trung tổng kết chuyến Thực tập thiên nhiên và khởi hành trở về Hà Nội

PHẦN 2: Giới thiệu phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa

2.2 Phương pháp kế thừa, thu thập thông tin và tài liệu đã công bố

Thu thập tài liệu cơ bản về khu vực nghiên cứu liên quan đến đề tài

- Tài liệu về điều kiện tự nhiên và dân sinh kinh tế trong khu vực nghiên cứu

- Các loại bản đồ của khu vực nghiên cứu

- Các tài liệu tham khảo về lĩnh vực nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước

- Các công trình nghiên cứu của các tác giả khác liên quan đến khu vực và vấn đề nghiêncứu

Ở Việt Nam, theo Vitalis de Salvaza, 1919 đã có 59 loài thuộc họ Lucanidae đượcphát hiện, 85 loài và dạng loài khác nhau đã đề cập tới Còn theo Tetsuo Mizunuma vàShinji Nagai, ở Việt Nam đã tìm thấy 79 loài và phân loài của họ này

2.2 Phương pháp quan sát, chụp ảnh

Theo lộ trình đã được định sẵn, trong quá trình nghiên cứu thực địa quan sát tổngquan các loài động thực vật gặp trên đường đi Dựa vào các tài liệu kế thừa từ việc thuthập các tài liệu cơ bản về khu vực nghiên cứu có liên quan đến đề tài để từ đặc điểm hìnhthái bên ngoài của loài nhận biết được những loài trong các giống của họ Lucanidae

Từ sự quan sát nhận biết ra các loài của họ Lucanidae, tiến hành chụp lại để lấy cơ

sở nghiên cứu và phân tích cụ thể đặc điểm hình thái

Quan sát các mẫu để nhận biết thêm về hình thái, tập tính… của chúng

2.3 Phương pháp ghi chép, mô tả

Mỗi lần quan sát nhận thấy mẫu, loài, tiến hành ghi lại vị trí, độ cao (ước chừng)

để xác định vị trí sinh sống của phân loài

So sánh, phân loại trên cơ sở tranh, hình ảnh, sự mô tả các loài, phân loài đã được

in ấn công bố từ trước tới nay

2.4 Thu thập mẫu vật

Thu thập, sưu tầm tất cả các mẫu thuộc họ Lucanidae

PHẦN 3: Giới thiệu khái quát đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, môi trường, kinh tế - xã hội các khu vực nghiên cứu

Tam Đảo là tên của 3 đỉnh Thiên Thị, Thạch Bàn và Phú Nghĩa nổi lên trên biểnmây trắng trong dãy núi Tam Đảo Dãy Tam Đảo rộng từ 10-15 km, chạy dài trên 80kmtheo hướng Tây Bắc – Đông Nam trên địa bàn 3 tỉnh: Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và TuyênQuang, cách thủ đô Hà Nội 75km về phía Bắc

Rừng tự nhiên Tam Đảo giữ vai trò điều hòa khí hậu, điều tiết nguồn nước, bảo vệmôi trường sống cho một phần đồng bằng Bắc Bộ trong đó bao gồm cả thủ đô Hà Nội

Đầu thế kỷ XX, người Pháp đã chọn Tam Đảo xây dựng thành khu nghỉ mát ở độcao 950m so với mực nước biển với nhiều biệt thự kiểu dáng Châu Âu Khí hậu mát mẻ,trong lành mang sắc thái như vùng ôn đới

Tài nguyên rừng Tam Đảo rất phong phú và đa dạng với trên 2000 loài thực vật vàhàng trăm loài động vật, côn trùng tạo tên tính đa dạng sinh học cao; trong số đó có nhiềuloài quý hiếm và đặc hữu không chỉ riêng cho Tam Đảo còn cho Việt Nam Rừng núiTam Đảo đẹp, hùng vĩ, từ lâu đã được nhiều người trong và ngoài nước biết đến với khunghỉ mát Tam Đảo nổi tiếng và thơ mông; Khu danh thắng Tây Thiên kỳ thú với ba đỉnh

“Tam Đảo” tạo thành thế vững chãi như “đỡ lấy trời”; ở đây có Thác Bạc trắng xóa giữathảm rừng xanh biếc, có hệ thống đền, chùa cổ được xây dựng từ thế kỷ XX để thờ cũngnhững người có công dựng nước và giữ nước

Vì vậy, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định thành lập rừng cấm Tam Đảo thuộcđịa giới 3 tỉnh Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang, giao trách nhiệm cho Bộ Lâmnghiệp và UBND các tỉnh và thành phố có rừng cần phải sớm điều tra quy hoạch rừng,nâng cấp khu rừng câm Tam Đảo thành Vườn Quốc gia Tam Đảo

Hiện nay, VQG Tam Đảo có tổng diện tích đất là 34995ha với những chức năng,nhiệm vụ chủ yếu sau:

 Bảo vệ nguyên vẹn hệ sinh thái rừng trên núi Tam Đảo

 Bảo vệ nguồn gen các loài động, thực vật quý hiếm, đặc biệt là các loàiđộng, thực vật đặc hữu và cảnh quan thiên nhiên

 Thực hiện công tác nghiên cứu và thực nghiệm khoa học và dịch vụ khoahọc tạo môi trường tốt phục vụ công tác nghiên cứu khoa học du lịch

 Tổ chức công tác tuyên truyền, giáo dục phổ cập cho nhân dân lòng yêuthiên nhiên và ý thức bảo vệ môi trường

 Thực hiện vai trò giữ và điều tiết nước của khu vực đầu nguồn, góp phần cảithiện môi trường sống cho đồng bằng trung du Bắc Bộ và Hà Nội

 Tham gia tổ chức việc tham qua du lịch và nghỉ mát

 Góp phần ổn định và nâng cao đời sống nhân dân trong vùng đệm

3.1 Điều kiện tự nhiên

3.1.1 Vị trí địa lý

VQG Tam Đảo nằm trải dài từ 21021 – 21042 độ vĩ Bắc và từ 105023-105044 độkinh Đông, nằm trên địa phận 3 tỉnh

: Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên

Quang Đây là dãy núi lớn dài

80km, chạy theo hướng Tây Bắc –

Đông Nam

Phía Bắc giáp xã Quân Chu;

Phía Nam giáp xã Hướng Đạo;

Phía Đông giáp xã Minh Quang;

Phía Tây giáp xã Tam Quan;

Phía Đông Bắc khu Tam Đảo giới hạn bởi quốc lộ 13A, từ ranh giới huyện PhốYên – Đại Từ(Thái Nguyên) đến Đèo Khế(Tuyên Quang) Phía Tây Nam là đường ô tômới mở kéo dài từ quốc lộ 13A chỗ gần chân Đèo Khế dọc chân núi Tam Đảo đến xã MỹKhê, ranh giới huyện Bình Xuyên và huyện Mê Linh(Vĩnh Phúc).

Trung tâm VQG Tam Đảo cách thủ đô Hà Nội 75 km về phía Tây Bắc và cáchThành phố Vĩnh Yên 13 km về phía Bắc

3.1.2 Địa hình, địa chất thổ nhưỡng

Địa hình

Địa hình Tam Đảo có đặc điểm là đỉnh nhọn, sườn rất dốc, độ chia cắt sâu, dày bởinhiều dông phụ gần như vuông góc với dông chính Phía Đông Bắc các suối chính đềuchảy về sông Công tạo nên vùng bồn địa Đại Từ Phía Tây Nam, các lưu vực sông đều đổ

về sông Phó Đáy

Núi Tam Đảo chạy dài theo hướng Tây Bắc – Đông Nam, gồm trên 20 đỉnh núi được nối với nhau bằng đường dông sắc, nhọn Nó như một bức bình phong chắn gió mùaĐông Bắc cho vùng đồng bằng Các đỉnh có độ cao trên dưới 1000 m Đỉnh cao nhất là Tam Đảo Bắc( ranh giới giữa 3 tỉnh) cao 1592 m Ba đỉnh núi nổi tiếng của Tam Đảo là Thiên Thị(1375 m), Thạch Bàn(1388 m) và Phù Nghĩa(1300 m) Chiều ngang của khối núi rộng 10-15 km, sườn rất dốc và chia cắt mạnh Độ dốc bình quân từ 160-350, nhiều nơi

độ dốc trên 350 Độ cao của núi giảm nhanh về phía Đông Bắc xuống lòng chảo Đại từ tạonên những mái dông đứng Hướng Đông Nam có xu hướng giảm dần đến giáp địa phận

Hà Nội

Địa chất thổ nhưỡng

Trong quá trình điều tra lập địa 4 loại đất chính ở Tam Đảo đã được phát hiện là:Đất Feralit mùn vàng nhạt phân bố ở độ cao trên 700 m

Đất Feralit mùn vàng đỏ phân bố ở các sườn núi độ cao từ 400-700 m

Đất Feralit đỏ vàng phát triển trên nhiều loại đá khác nhau như : Shale, Mica, Phillite và

đá cát Phân bố ở độ cao 100-400 m

Đất phù sa dốc tụ phân bố dưới chân núi và các thung lũng hẹp ven sông suối lớn Loạiđất này có thành phần cơ giới trung bình, tầng dày, độ ẩm cao, màu mỡ được sử dụng đểtrồng lúa và các loại hoa màu

3.1.3 Khí hậu-thời tiết

Tam Đảo nằm trong vùng khí hậu ẩm nhiệt đới mưa mùa Điều kiện khí tượng

thủy văn ở mỗi khu vực là có sự khác biệt Có thể coi trạm khí tượng Tuyên Quang vàVĩnh Yên đặc trưng cho sườn phía Đông, trạm thị trấn Tam Đảo ở độ cao 900 m đặctrưng cho khí hậu vùng cao Các số liệu đo được tại các trạm được thể hiện trong bảng 1:

Nguồn: Số liệu Dự án thành lập VQG Tam Đảo

Nhìn chung, khí hậu ở Tam Đảo tương đối thuận lợi cho phát triển nông nghiệp, đặc biệt vùng Tam Đảo núi có chế độ khí hậu lý tưởng cho việc phát triển các khu nghỉ mát và phát triển du lịch sinh thái

3.1.4 Thuỷ văn

Trong khu vực có hai hệ thống sông chính là sông Phó Đáy ở phía Tây và sôngCông ở phía Đông Đường phân thủy của hai hệ thống sông trên chính là dông núi TamĐảo chạy theo Đèo Khế( Sơn Dương) đến Mỹ Khê( Bình Xuyên)

Mạng lưới sông suối hai sườn Tam Đảo dồn xuống chân núi, lưu lượng nướclớn.Khi xuống tới các chân núi, suối thường chảy dọc theo các chân thung lũng dài và hẹptrước khi đổ ra vùng đồi và vùng đồng bằng

Sông suối trong vùng không có khả năng vận chuyển thủy, chỉ có khả năng làmthủy điênh nhỏ.Việc đắp đập tạo hồ có thể thực hiện được ở nhiều nơi quanh chân núi đểphục vụ sản xuất

3.2 Tài nguyên thiên nhiên

3.2.1 Hệ thực vật rừng Tam Đảo

Tam Đảo nằm trong vùng Đông Bắc Việt Nam, là một trong 9 vùng địa lý sinh học

có sự đa dạng cao về thành phần hệ thực vật Hơn nữa, đây còn là nơi giao lưu của cácvùng địa lý sinh học khác như Hoàng Liên Sơn, Bắc Trung Bộ Đặc điểm về địa hình,hướng phơi, độ cao, khí hậu, thủy văn, tác động của con người kết hợp với đặc tính sinhthái của từng loài cây làm cho hệ thực vật VQG Tam Đảo càng đa dạng và phong phú

Nhìn chung, hệ thực vật Tam Đảo khá phong phú, được phân bố trên nhiều sinhcảnh khác nhau như tràng cây bụi, tràng cỏ, các loài cây gỗ trên núi đất và núi đá.Đếnnay, thống kê sơ bộ hệ thực vật rừng Tam Đảo (chỉ tính thực vật bậc cao có mạch) gồm

213 họ, 478 chi và 904 loài, trong đó 38 loài mang nguồn gen quý hiếm và nguy cấpđược Sách Đỏ Việt Nam ghi nhận, cần được ưu tiên trong bảo tồn

Bảng 2.Phân chia hệ thực vật Tam Đảo dựa vào giá trị kinh tế

Nguồn: Số liệu Dự án thành lập VQG Tam Đảo

3.3 Tình hình dân sinh – kinh tế xã hội

3.3.1 Đặc điểm chung của vùng đệm

Vùng đệm VQG Tam Đảo nằm trên địa phận 23 xã, thuộc 6 huyện thi của 3 tỉnh:Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang với diện tích 53.469 ha và dân số là 183.996người (số liệu điều tra năm 2004)

Dân bản đại tại khu vực này gồm 2 thành phần chính là người Kinh và nhóm cộngđồng các dân tộc thiểu số gồm: Dân tộc Sán Dìu, Dao, Nùng, Hoa, Sán Chỉ và Tày

3.3.2.Các lễ hội

Lễ hội Tây Thiên( Đại Đình- Tam Dương- Vĩnh Phúc) lễ hội chính vào ngày 15tháng 2 năm âm lịch Hàng năm Ủy ban nhân dân huyện Tam Dương thay mặt ủy bannhân dân tỉnh Vĩnh Phúc đứng ra chủ trì lễ hội Trong những ngày lễ hội khác rất đông,ngoài đại diện của các tỉnh lân cận còn có rất nhiều đoàn khách từ các tỉnh phía Nam vàmiền Trung cùng các du khách trên mọi miền tổ quốc về dự( Theo thống kê chưa đầy đủcủa Ban quản lý khu danh thắng Tây Thiên năm 1999 có 120.000 lượt người thăm viếng)

Đền Tây thiên thờ nữ chúa Tam Đảo Năng Thị Siêu, sau khi giúp vua Văn Langđánh giặc ở thành Phong Châu, bà đã kết duyên cùng Lang Liêu( vua Hùng Thứ 6) Bởivậy sắc phong đời sau tôn bà là” Quốc mẫu Tây Thiên”.Huyền thoại kể rằng bà là mộttrong bảy nàng tiên xuống núi chữa bệnh, trừ bạo nghich, cứu đọ chúng sinh Đức độ củaQuốc mẫu Tây Thiên được tôn thờ tới ngày nay và được công nhận là di tích lịch sử vănhóa

- Cột phát sóng truyền hình Tam Đảo ở độ cao trên 1200m là một công trình kiến trúc ở

độ cao độc nhất vô nhị tại Việt Nam có thể phát triển thành khu tham quan du lỉch

Th

áp truyền hình nhìn từ nhà thờ cổ

PHẦN 4: Kết quả nghiên cứu

4.1 Thành phần loài của họ Bọ kẹp kìm (Lucanidae) ở Tam Đảo

Theo thống kê sơ bộ, ở Việt Nam đã ghi nhận 134 loài và phân loài Bọ kẹp kìmthuộc 21 giống Trong đó có 128 loài và phân loài thu được ở khu vực Bắc Bộ, 8 loài ởTrung Bộ và 11 loài ở Nam Bộ Riêng ở khu vực Vườn Quốc Gia Tam Đảo phát hiện rađược 11 giống

Bảng 4.1 Số lượng loài trong các giống của họ Lucanidae tại VQG Tam Đảo

Xét ở bậc phân loại giống, trong số 11 giống, Prosopocoilus chiếm số lượng loàilớn nhất (9 loài, chiếm 30% tổng số loài); tiếp sau là giống Neolucanus có 6 loài chiếm20%; giống Dorcus và giống Odontolabis cùng có 3 loài chiếm 10% tổng số loài; giốngLucanus và giống Cyclommatus có 2 loài chiếm 7% tổng số loài Có 5 giống:Serrognathus; Nigidius; Katsuraius; Rhaetulus; Hexarthrius cùng chỉ có 1 loài, chiếm 3%tổng số loài của cả khu hệ

Với 42 loài có mặt ở vườn Quốc gia Tam Đảo (39 loài đã được ghi nhận bởiFujita) cho thấy tiềm năng đa dạng cùa nhóm côn trùng này tại khu vực nghiên cứu Cóthể thấy rõ hơn đa dạng loài của nhóm côn trùng này, nếu so với khu hệ Lucanidae củaViệt Nam (132 loài) quần xã Lucanidae chiếm khoảng 31,82%, bằng gần 1/4 số loài sốloài đã được phát hiện trong cả nước