Đề cương môn học kinh tế chính trị cao học

Nguyên nhân và giải pháp khắc phục?Có thể chọn vấn đề ở cả cấp độ Vi mô và Vĩ mô, miễn sao là nói cho thuyết phục theo cách thức: + Bắt bệnh + Khám lâm sàng + Chỉ rõ tác hại + Điều trị V

Theo Anh (Chị) vấn đề kinh tế chính trị nhức nhối ở Việt Nam hiện nay là gì? Nguyên nhân và giải pháp khắc phục?

Có thể chọn vấn đề ở cả cấp độ Vi mô và Vĩ mô, miễn sao là nói cho thuyết phục theo cách thức:

+ Bắt bệnh

+ Khám lâm sàng

+ Chỉ rõ tác hại

+ Điều trị

Vấn đề 1: Tham nhũng - nguyên nhân và biện pháp ngăn ngừa

Ở nước ta hiện nay, nếu không kiên quyết đấu tranh ngăn chặn và quét sạch những kẻ thoái hóa, biến chất làm biến dạng quyền hạn và công vụ được nhân dân giao phó thì rất dễ nảy nòi một tầng lớp “tham quan ô lại mới” - một nguy cơ đe dọa sự tồn vong của chế độ mới - chế độ xã hội chủ nghĩa mà Đảng

và nhân dân ta đang quyết tâm xây dựng.

Tham nhũng

Một nhận thức chung về tham nhũng được đa số thừa nhận, đó là một hiện tượng

xã hội có tính lịch sử, gắn liền với sự ra đời và tồn tại của nhà nước Nó hiện hữu ởtất cả các quốc gia, không phân biệt chế độ chính trị, giàu nghèo, phát triển hayđang phát triển hoặc kém phát triển Tham nhũng nảy sinh, tồn tại và hoành hành

do sự hư hỏng, biến chất không chỉ của những người có chức quyền mà còn của cảnhững người được giao thực hiện những công vụ bình thường đã làm biến dạngquyền hạn và công vụ được giao phó Nói cách khác, quyền hạn hay công vụ traocho họ đáng lý ra phải được thực hiện vì lợi ích chung của cả xã hội thì lại bị lạmdụng vào mục đích trục lợi cho riêng cá nhân

Thông thường, những kẻ tham nhũng được coi là những kẻ tham ô và ngược lại,bởi giữa hai hành vi tham nhũng và tham ô đều có điểm giống nhau ở chủ thể thựchiện hành vi và mục đích của hành vi Nghĩa là cả hai hành vi này đều do những kẻ

có quyền, hay lợi dụng công vụ để trục lợi bất chính Theo Từ điển tiếng Việt (củaViện Ngôn ngữ học do Nhà xuất bản Đà Nẵng ấn hành năm 2002), tham nhũng là

“Lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu dân và lấy của”, tham ô là “Lợi dụng quyền hạn và chức trách để ăn cắp của công”(1) Trên thực tế, nếu so sánh với hành vi

tham ô, thì thủ đoạn, cách thức tham nhũng lại kín kẽ hơn, tinh vi hơn, xảo trá hơn,

và, phạm vi, quy mô tham nhũng cũng có mức độ rộng hơn, gây hậu quả trầm

trọng hơn rất nhiều Tham nhũng hiện không chỉ dừng lại ở hành vi của một cánhân có chức quyền, mà đâu đó còn là hành vi của cả một tập thể ban lãnh đạo cơquan, đơn vị - những người có quyền hạn và có cả “ô dù” che chắn từ cấp cao hơn.

Có những hành vi tham nhũng không chỉ ngấm ngầm trong nội bộ một cơ quan,đơn vị mà còn là sự cấu kết một cách có tổ chức, có liên kết với một vài cơ quan,đơn vị khác Hành vi tham nhũng không chỉ thường hoành hành ở lĩnh vực kinh tế,như trong quản lý, sử dụng đất đai, đầu tư xây dựng, cổ phần hóa doanh nghiệpnhà nước, quản lý, sử dụng vốn, tài sản nhà nước, mà điều đáng quan ngại là nócòn len lỏi cả trong các cơ quan bảo vệ pháp luật, ở cả trong các lĩnh vực vốn đượccoi trọng về đạo lý, như giáo dục, y tế, thực hiện chính sách xã hội, nhân đạo, từthiện,… Nếu chỉ nói riêng những thiệt hại to lớn về kinh tế cho nền kinh tế quốcdân (ấy là còn chưa nói tới những hậu quả khôn lường về chính trị, xã hội và tưtưởng trong đời sống xã hội) do những kẻ tham nhũng gây ra thì cũng đã là căn cứđầy đủ để nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam, chính thức ghi tộidanh tham nhũng vào Bộ luật Hình sự của mình

Nguyên nhân

Tại các cuộc đàm phán về Công ước chống tham nhũng của Liên hợp quốc trướcđây, người ta đều khẳng định là nơi nào hệ thống pháp luật còn lỏng lẻo, các quytrình ra quyết định và hoạch định chính sách còn thiếu minh bạch, thủ tục hànhchính còn rườm rà, lương công chức còn thấp,… thì ở đó tình trạng tham nhũng có

xu hướng gia tăng cả về tính chất và mức độ, đồng thời số vụ có tính chất xuyênquốc gia cũng xuất hiện ngày càng nhiều

Theo đánh giá của Tổ chức minh bạch quốc tế (TI), Việt Nam thuộc nhóm nướctham nhũng nghiêm trọng Năm 2011, tuy có những tiến bộ nhất định, nhưng ViệtNam vẫn là những nước có điểm số thấp và vẫn đứng ở phía cuối bảng xếp hạng,thứ 112, được 2,9 điểm, trên tổng số 183 quốc gia và lãnh thổ tham gia xếp hạng.(Năm 2010, Việt Nam ở hạng thứ 116 với 2,7 điểm trong tổng số 178 quốc gia vàlãnh thổ tham gia xếp hạng Trước đó, năm 2009, trong số 180 quốc gia và lãnhthổ, Việt Nam đứng thứ 120 và điểm cũng là 2,7) Với số điểm đạt thấp như vậy,Theo TI, tình hình tham nhũng ở Việt Nam nghiêm trọng hơn so với một số nước ởchâu Á, như Bru-nây, Ma-lai-xi-a, Trung Quốc, Thái Lan, In-đô-nê-xi-a,

Trong Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X tại Đại hộiđại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng đã chỉ rõ: “…tình trạng tham nhũng, lãngphí, quan liêu…chưa được ngăn chặn, đẩy lùi mà còn tiếp tục diễn biến phức tạp,

…”(2)

Vì sao tình trạng tham nhũng chưa được ngăn chặn, đẩy lùi mà còn tiếp tục diễnbiến phức tạp? Có rất nhiều nguyên nhân lý giải về tình trạng đó Có nguyên nhânchủ quan và nguyên nhân khách quan Có nguyên nhân do sự sơ hở của tổ chức bộmáy, do sự thiếu đồng bộ và đầy đủ, thậm chí còn nhiều “kẽ hở” của hệ thốngchính sách, pháp luật Có nguyên nhân thuộc về công tác kiểm tra, giám sát cònthiếu chặt chẽ, chưa ngang tầm nhiệm vụ Có nguyên nhân do đấu tranh và xử lýnhững hành vi tham nhũng chưa kịp thời, chưa thường xuyên, chưa nghiêm, còntình trạng nể nang, né tránh, sợ “đứt dây động rừng”,… Ngoài những nguyên nhânnày, theo chúng tôi, nhất định phải chỉ ra một vài nguyên nhân cơ bản sau đây:

Thứ nhất, sự suy thoái về phẩm chất đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ

cán bộ, đảng viên, nhất là những cán bộ, đảng viên có chức có quyền

Văn kiện Đại hội XI của Đảng vạch rõ: “Tình trạng suy thoái về chính trị, tưtưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên gắn với tệquan liêu, tham nhũng, lãng phí là nghiêm trọng”(3)

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 khóa XI “Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay” cũng chỉ rõ một trong những vấn đề cấp bách nếu không được giải

quyết sẽ trở thành thách thức đối với vai trò lãnh đạo của Đảng và sự tồn vong củachế độ ta Đó là tình trạng “Một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, trong đó cónhững đảng viên giữ vị trí lãnh đạo, quản lý, kể cả một số cán bộ cao cấp, suy thoái

về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống với những biểu hiện khác nhau về sự phainhạt lý tưởng, sa vào chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, cơ hội thực dụng, chạy theo danhlợi, tiền tài, kèn cựa địa vị, cục bộ, tham nhũng, …”(4)

Tư tưởng cá nhân chủ nghĩa, cơ hội thực dụng, chạy theo danh lợi, tiền tài, kèn cựađịa vị, cục bộ, tham nhũng,…dễ dàng đưa không ít người từ chỗ là những cán bộtốt, những “công bộc” của nhân dân đến chỗ sa ngã, biến chất, trở thành những

“sâu mọt” đục khoét, trục lợi bất chính cho cá nhân Bác Hồ đã từng gọi những kẻbiến chất đó là thứ “giặc nội xâm” bởi hậu quả do họ gây ra thật sự nguy hiểm,không lường hết được Sự suy thoái về phẩm chất đạo đức, lối sống của một bộphận không nhỏ cán bộ, đảng viên, nhất là những cán bộ, đảng viên có chức có

quyền đó cho thấy, một mặt, do bản thân họ không tự thường xuyên rèn luyện, tu dưỡng phẩm cách của người đảng viên; mặt khác, công tác giáo dục phẩm chất đạo

đức cách mạng trong cán bộ, đảng viên đã không được quan tâm đúng mức hoặctriển khai thực hiện chưa nghiêm túc, chưa hiệu quả, thậm chí ở nơi này nơi kháccông tác đó còn bị xao nhãng, lãng quên

Thứ hai, còn thiếu những chế độ, chính sách, quy định chặt chẽ để từng bước ngăn

chặn tham nhũng, hay nói cụ thể hơn, để hạn chế và loại bỏ trên thực tế những điềukiện dung dưỡng cho sự nảy nở của tệ nạn này

Chẳng hạn, chế độ tiền lương đối với đại đa số cán bộ, viên chức ở nước ta hiệnnay, tuy đã nhiều lần được điều chỉnh theo hướng tăng lương cơ bản, những vẫnchưa đáp ứng được những nhu cầu cơ bản thiết yếu, bởi trên thực tế, trong cuộcsống hằng ngày, luôn diễn ra tình trạng “lương tăng nhưng không theo kịp giátăng” Điều đó cộng với sự tác động của những mặt tiêu cực trong cơ chế thịtrường đã dễ làm nảy sinh ở một bộ phận không nhỏ cán bộ, viên chức, nhất là ởnhững người có chức quyền hay những người được giao thực thi những công vụ

“kiếm ra tiền” tư tưởng xoay xở trục lợi Thực tế cho thấy đã có không ít cán bộ,đảng viên bị mua chuộc quá dễ, họ sẵn sàng nhận hối lộ, dễ sa vào những hành vitrục lợi dù bản thân quá hiểu như thế là tham nhũng

Hoặc như, chúng ta luôn yêu cầu việc cần thiết phải kê khai hằng năm tình hình thunhập và toàn bộ tài sản của cán bộ, viên chức, nhất là của những cán bộ có chứcquyền và của những người làm việc trong những lĩnh vực rất dễ xảy ra tiêu cực,như đất đai, nhà ở, hợp tác đầu tư, tài chính, ngân hàng, xuất nhập khẩu, hải quan,

y tế, giáo dục đào tạo,…Thế nhưng, trên thực tế quy định này xem ra còn chưađược thực hiện nghiêm túc, chưa thường xuyên và chưa có sự kiểm tra, kết luận vềtính trung thực của những bản kê khai đó Trong khi đó đa số các nước đều có quyđịnh công chức phải kê khai tài sản, nhất là đối với số công chức giữ các cương vịlãnh đạo, quản lý Tại Trung Quốc, mỗi năm 2 lần công chức phải kê khai tài sản.Cán bộ lãnh đạo phải kê khai rõ các khoản, như tiền tiết kiệm, cổ phiếu, trái phiếu,

đồ dùng có giá trị trên 10.000 NDT, nếu không giải thích rõ ràng nguồn gốc thì tàisản đó bị coi là phi pháp Thái Lan còn yêu cầu công chức sau khi thôi chức cũngphải kê khai tài sản Công chức nào không chứng minh được nguồn gốc tài sản thì

sẽ bị xử lý và bị đưa tin công khai trên các phương tiện truyền thông Tại xi-a, cơ quan đăng ký tài sản công chức có quyền sa thải công chức nếu công chứckhông giải thích được nguồn gốc tài sản của mình Luật Chống tham nhũng năm

Ma-lai-1989 của Xin-ga-po cho phép toà án tịch thu bất cứ tài sản nào của công chức nếu

họ không giải thích được nguồn gốc tài sản đó

Thứ ba, tính tích cực của người dân trong đấu tranh chống tham nhũng chưa được

phát động thường xuyên

Người dân còn chưa thực sự được hướng vào hoạt động này một cách có tổ chức

và có sự chỉ đạo chặt chẽ của cả hệ thống chính trị Mặt khác, bản thân đa số ngườidân, do thiếu thông tin, trình độ dân trí còn hạn chế, chưa nhận thức thật đầy đủ vai

trò của mình trong việc xử lý các mối quan hệ xã hội với tư cách vừa là người chủ,vừa là công dân.

Cũng phải thừa nhận một thực tế là cơ chế, chính sách, thậm chí cả luật phápkhuyến khích và bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng vẫn còn nhiều hạn chế.Điều đó cắt nghĩa cho việc giải thích tại sao tư tưởng “đấu tranh - tránh đâu” vẫncòn là điều không dễ vượt qua

Thứ tư, vai trò của các cơ quan bảo vệ pháp luật, như công an, viện kiểm sát, tòa án

chưa được phát huy đầy đủ nhất

Trên thực tế, những tiêu cực, hành vi tham nhũng lại hiện diện ở cả chính những cơquan này mà chưa được tích cực ngăn chặn, đẩy lùi càng làm hạn chế hiệu quả củacuộc đấu tranh chống tham nhũng Những trường hợp thanh tra viên, điều tra viên,kiểm sát viên, thẩm phán tòa án nhận hối lộ đã xuất hiện ở nhiều nơi Không ít cán

bộ, công chức và người dân coi việc hối lộ cho công chức và việc công chức nhậnhối lộ khi giải quyết công việc là chuyện bình thường Tình trạng tham nhũng

“vặt” và tham nhũng “nhỏ, lẻ”, mà nhiều người gọi là “chi phí không chính thức”tuy thiệt hại không lớn, nhưng diễn ra một cách tràn lan ở nhiều nơi, khiến ngườidân rất bức xúc

Biện pháp ngăn ngừa

Qua phân tích một số nguyên nhân dẫn đến tình trạng tham nhũng, đồng thời nếuxét về đối tượng, thủ đoạn của hành vi tham nhũng, rõ ràng là nếu chống thamnhũng bằng các biện pháp đơn lẻ thì ắt hẳn sẽ không hiệu quả

Nó đòi hỏi phải có sự kết hợp thống nhất, thực hiện đồng bộ giữa những biện phápmang tính cấp bách với những giải pháp mang tính chiến lược; giữa những biệnpháp mang tính trừng trị với những biện pháp mang tính ngăn ngừa trong sự huyđộng và phối hợp chặt chẽ mọi lực lượng đấu tranh chống tham nhũng Một sốbiện pháp đề xuất dưới đây không phải là quan trọng hơn những biện pháp khác,nhưng theo chúng tôi, là cần thiết và phải được chú trọng thực hiện đồng thời cùngnhững biện pháp hữu hiệu khác trong đấu tranh chống tham nhũng

Một là, thực sự coi trọng biện pháp giáo dục đạo đức cách mạng

Thực tế cho thấy, nhiều nước coi việc giáo dục đạo đức cho công chức và xâydựng đội ngũ công chức trong sạch, liêm khiết là biện pháp quan trọng đầu tiên đểhạn chế tham nhũng, làm cho công chức tự nhận thức rằng "không nên tham nhũng

" Một số nước ban hành luật về đạo đức của công chức (Thụy Điển, Đức, Hàn

Quốc, Ma-lai-xi-a, ) Trung Quốc đã ban hành các văn bản quy định về giáo dụcđạo đức và xây dựng tác phong liêm chính trong cán bộ của Đảng và Nhà nước.Chính phủ Xin-ga-po giáo dục đạo đức "tự răn mình" cho công chức ban hànhcuốn Sổ tay hướng dẫn công chức của Chính phủ .

Ở nước ta, để tiến tới mục tiêu xây dựng một xã hội “Dân giàu, nước mạnh, dânchủ, công bằng, văn minh” thì phẩm chất đạo đức “cần, kiệm, liêm, chính, chí công

vô tư” càng phải được đặt lên hàng đầu trong hệ tiêu chuẩn chọn lựa và bố trí cán

bộ, nhất là đối với những cán bộ được bố trí vào những vị trí lãnh đạo chủ chốt.Nếu người cán bộ lãnh đạo, quản lý nào đó cho rằng trong thời kỳ đổi mới hiệnnay chỉ cần tài năng, chuyên môn nghiệp vụ là đủ, còn vấn đề phẩm chất đạo đứcchỉ là “thứ yếu” thì người cán bộ đó hẳn đã quên lời dạy của Bác Hồ: “đạo đức làcái gốc của người cách mạng” Không giữ được sự trung thực, trong sạch, tráchnhiệm với công việc là điều hoàn toàn xa lạ với tư cách của người đảng viên cộngsản chân chính Những cán bộ, đảng viên được nhân dân tín nhiệm trao cho nắmgiữ các cương vị lãnh đạo trong bộ máy chính quyền, tuyệt đối không được biếnmình thành kẻ mê say quyền lực, giàu sang phú quý một cách bất chính Lời Bácdạy phải được coi là lời tuyên thệ mẫu mực của những người đảng viên của ĐảngCộng sản Việt Nam - đội tiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội tiênphong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam; đại biểu trung thành lợi íchcủa giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc; gắn bó mật thiết vớinhân dân, phục vụ nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân, chịu trách nhiệm vềnhững quyết định của mình

Hai là, xét xử nghiêm minh, kịp thời và công khai với những mức hình phạt thích

đáng đối với các hành vi tham nhũng

Các nước trên thế giới đều coi tham nhũng là tội phạm hình sự và quy định chế tàinghiêm khắc để xử lý loại tội phạm này nhằm làm cho công chức "không dámtham nhũng" Trong bộ luật hình sự của hầu hết các nước đều có một chương riêngquy định về tội tham nhũng, về những hành vi tham nhũng và mức hình phạt tươngxứng với những hành vi ấy Một số nước có văn bản pháp luật riêng về chống thamnhũng nhưng không phải là một đạo luật độc lập mà nó tồn tại song song bên cạnh

bộ luật hình sự Theo Công ước chống tham nhũng của Liên hợp quốc, tất cả tàisản do tham nhũng đều bị tịch thu và xử lý như sau: trả về nước đã bị mất tài sản

để nước đó trả lại cho chủ sở hữu hợp pháp hoặc sung công quỹ; dành một phầnchi cho các nỗ lực phòng, chống tham nhũng chung; chi một phần cho việc pháthiện, thu giữ tài sản đó Một số nước có Luật Sung công tài sản của người bị nghi

là tham nhũng nếu họ không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp của tài sản đó,

…

Đương nhiên, nếu hành vi tham nhũng có mức độ vô cùng nghiêm trọng thì khôngchỉ xử bằng mức hình phạt kinh tế mà thậm chí phải xét xử với mức hình phạt caonhất Nhìn lại lịch sử phong kiến Việt Nam, trong Bộ luật Hồng Đức được thực thicách đây hơn 5 thế kỷ dưới thời vua Lê Thánh Tông có 26 điều (trong tổng số 722điều của Bộ luật này) quy định khung hình phạt cụ thể đối với từng tội danh liênquan đến hành vi tham ô, nhũng nhiễu Chẳng hạn trong Điều 138 có ghi rằng,quan tri làm sai phép ăn hối lộ từ 1 tới 9 quan thì phải tội biếm hay bãi; từ 10 tới 19quan thì phải tội đồ hay lưu; từ 20 quan trở lên thì phải tội chém;… Hay trongĐiều 163 cũng ghi rõ rằng, quan tướng mà sách nhiễu tiền tài của dân thì bị biếm

ba bậc và bồi gấp đôi số tiền trả lại cho dân Ngôn từ của những điều luật này tuy

cũ, song nội dung của nó, thiết nghĩ đến ngày nay vẫn có giá trị và cũng đáng đểchúng ta suy ngẫm về tính nghiêm minh của nó khi triển khai việc nghiên cứu bổsung, chỉnh sửa những văn bản pháp luật, như Luật Phòng, chống tham nhũng, Bộluật Hình sự,… sao cho thống nhất, đồng bộ

Xuất phát từ nhận thức sâu sắc về tác hại của tham nhũng, Đảng đã đưa ra nhữngnghị quyết về đấu tranh phòng, chống tham nhũng, như gần đây nhất là Nghị quyếtHội nghị Trung ương 3 khóa X về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với côngtác phòng, chống tham nhũng, lãng phí” (Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 21-8-2006), Kết luận Hội nghị Trung ương 5 khóa XI về Tiếp tục thực hiện Nghị quyếtTrung ương 3 khóa X về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng,chống tham nhũng, lãng phí Nhà nước đã ban hành Luật Phòng, chống thamnhũng có hiệu lực thi hành từ ngày 1-6-2006 Chính phủ đã thông qua Chiến lượcquốc gia về phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam đến năm 2020…

Ba là, cần thành lập một tòa án đặc biệt chống tham nhũng.

Tòa án này gồm những người thực sự trung thực, trong sạch, có bản lĩnh chính trị,

có kiến thức và kinh nghiệm chuyên môn để xử lý nghiêm minh đối với các tộiphạm tham nhũng Có một thực tế là, việc phát hiện ra kẻ tham nhũng lại chẳngkhó bằng việc xét xử nó Bởi trên thực tế vẫn còn những nhận thức lệch lạc, nhữnglực cản trong việc xử lý, vẫn còn có sự ‘can thiệp”, sự che chắn từ bên trên, bênngoài và ngay cả trong các cơ quan chức năng… Điều cơ bản để chấm dứt tìnhtrạng này là: Ai và ở đâu tham nhũng thì kẻ đó và nơi ấy phải bị xử lý theo phápluật Thậm chí, người đứng đầu cơ quan, đơn vị để xảy ra tình trạng tham nhũngcủa cấp dưới cũng phải chịu hình thức kỷ luật thích đáng

Bốn là, phát huy vai trò tích cực của nhân dân trong đấu tranh chống tham nhũng.

Để phát huy vai trò tích cực của nhân dân trong đấu tranh chống tham nhũng, rấtnhiều nước quy định rõ trách nhiệm của mỗi người dân, của các tổ chức xã hội vàcác phương tiện thông tin đại chúng trong việc phòng, chống tham nhũng Một sốnước thiết lập các đường dây nóng để thu nhận tin tức về tội phạm nói chung vàtham nhũng nói riêng (Cô-lôm-bi-a, Bra-xin, Xin-ga-po ) Thái Lan, Xin-ga-poyêu cầu các cơ quan chức năng phải xem xét tất cả đơn thư tố giác của người dân

về tham nhũng, dù có ký tên hay không ký tên …

Bác Hồ đã từng dạy rằng, làm việc gì cũng phải có quần chúng nhân dân tham gia.Trong đấu tranh chống tham nhũng, nếu không dựa vào sự phát hiện của nhân dânthì khó có thể “vạch mặt, chỉ tên” chính xác và kịp thời những “tham quan ô lại”mới Thật vậy, thực tế những năm qua cho thấy, đa số các vụ tham nhũng bị đưa ratrước “vành móng ngựa” đều do người dân phát hiện ra Nhân dân là người làm ramọi của cải xã hội, nhưng cuộc sống hiện tại còn đang gặp nhiều khó khăn, thiếuthốn Trong khi đó, một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên lại dùng chức quyền

và công vụ được giao phó, lợi dụng những sơ hở trong cơ chế, chính sách để đụckhoét tài sản của Nhà nước, làm xói mòn bản chất của Đảng, làm hoen ố bầukhông khí trong đời sống xã hội Sự đồng tình và ủng hộ của nhân dân chính là sứcmạnh và nhân tố quan trọng để ngăn chặn và đẩy lùi tham nhũng Để khơi dậy vàphát huy tính tích cực của nhân dân trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng,ngoài việc cần phải thực thi luật pháp nghiêm minh, phải kiên quyết trừng trịnhững hành vi phạm pháp chống lại nhân dân, ngoài việc bản thân những cán bộlãnh đạo, quản lý, nhất là những cán bộ giữ những trọng trách cao trong bộ máylãnh đạo của Đảng và Nhà nước phải là những tấm gương mẫu mực trong đạo đức,lối sống thì việc bồi dưỡng, nâng cao trình độ văn hóa dân chủ trong nhân dân phảiđược coi trọng, được thực hiện thường xuyên và nghiêm túc, nghĩa là “phải làmsao cho nhân dân biết hưởng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám làm…”(5),như Bác Hồ từng dạy chúng ta./

Vấn đề 2: Đầu tư công kém hiệu quả

Nâng cao hiệu quả đầu tư công từ ngân sách nhà nước

Thực trạng phân cấp quản lý đầu tư công còn nhiều bất cập, nên các dự án đầu tư công do các địa phương quyết định thường thiếu cân đối với nguồn vốn

và bị dàn trải; không ít dự án chậm đưa vào sử dụng, chất lượng thấp, ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư Để khắc phục tình trạng trên, bài viết đưa ra một

số giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư công từ nguồn ngân sách nhà nước Phân cấp và quản lý đầu tư công từ ngân sách nhà nước

Đầu tư công từ ngân sách nhà nước (NSNN) là một trong 4 nguồn ở Việt Nam vàluôn chiếm vai trò quan trọng, nhất là trong phát triển cơ sở hạ tầng, cả cấp quốcgia và địa phương Từ năm 2006, hầu hết dự án đầu tư công từ NSNN đã phâncấp về địa phương quản lý, nên hiệu quả đầu tư công mang lại phụ thuộc rất lớnvào năng lực và quyết định đầu tư của địa phương

Theo Bộ Kế hoạch & Đầu tư, hiện nay, nếu tính cả khoản chi cho các chương trìnhmục tiêu quốc gia, thì địa phương đang được hưởng khoảng 73% NSNN cho đầu

tư phát triển năm 2013, trong khi Trung ương chỉ giữ khoảng 27% Vì vậy, việcquyết định chi tiêu tại địa phương của HĐND các cấp là đặc biệt quan trọng, nhằmtránh hiện tượng đầu tư dàn trải, kém hiệu quả trong điều kiện nền kinh tế và ngânsách còn nhiều khó khăn

Thực tế cho thấy, do nhu cầu và lợi ích cục bộ của địa phương, nên các dự án đầu

tư công do các địa phương quyết định thường thiếu cân đối với nguồn vốn và bịdàn trải; thiếu kết nối với hệ thống cơ sở hạ tầng quốc gia, thông qua hệ thống giaothông cao tốc với chi phí cạnh tranh Không ít dự án chậm đưa vào sử dụng, chấtlượng thấp, hạn chế hiệu quả của đầu tư công Tình trạng tham nhũng, thất thoát vàlãng phí dưới mọi hình thức trong mọi dạng đầu tư công có nguy cơ khó kiểm soát.Các nhà thầu nước ngoài chiếm phần lớn các dự án đầu tư công, đẩy các nhà thầuViệt Nam, dù có năng lực cũng thành nhà thầu phụ Hiệu quả đầu tư công thấp,thúc đẩy lạm phát cao, thâm hụt ngân sách lớn, nợ công tăng cao

Đặc biệt, đầu tư công cho các dự án cơ sở hạ tầng giao thông chiếm tỷ trọng áp đảo

và lấn át các nguồn đầu tư khác Các dự án BOT có tỷ lệ vay nợ cao và nhiều dự ánđược Nhà nước bảo lãnh khiến các dự án này thực chất vẫn là đầu tư công (nhưngchủ đầu tư sẽ quan tâm hưởng lợi ngay trong quá trình xây dựng, chứ không phải

là thu hồi vốn sau này và gánh nặng nợ vay khi gặp rủi ro thua lỗ thì Nhà nước vẫn

phải gánh chịu) Các quy định phân cấp hiện hành chưa phù hợp với thực tiễn củamỗi khu vực, vùng lãnh thổ, chưa phân biệt rõ sự khác nhau giữa quản lý nhà nướcđối với đô thị và nông thôn Các cơ quan chức năng còn lúng túng và chưa xácđịnh rõ trách nhiệm của mỗi cấp, của tập thể và cá nhân trong quy trình và thực tếtriển khai những nhiệm vụ đã được phân cấp, hoặc chỉ dừng lại ở việc phân cấpnhiệm vụ; chưa phân định rõ ràng, cụ thể nhiệm vụ, thẩm quyền, trách nhiệm củamỗi cấp chính quyền trong việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước, tổ chứccung cấp dịch vụ công, đại diện chủ sở hữu đối với các tổ chức kinh tế nhà nước vàtài sản nhà nước.

Giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư công từ ngân sách nhà nước

Để nâng cao hiệu quả đầu tư công trong thời gian tới, cần có sự phối hợp đồng bộ

từ tất cả các cấp, ngành thông qua các giải pháp sau:

Đổi mới định hướng đầu tư công

Theo “Đề án tổng thể tái cơ cấu kinh tế gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởngtheo hướng nâng cao chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh giai đoạn 2013 -

2020, tổng đầu tư của nền kinh tế sẽ được duy trì ở tỷ lệ 30-35% GDP, Nhà nướchuy động vốn đầu tư với tỷ trọng 35 - 40% tổng đầu tư và 20 - 25% tổng chi ngânsách được dành cho đầu tư phát triển

Trong khi đó, theo Bộ Kế hoạch & Đầu tư, kế hoạch đầu tư từ NSNN 3 năm 2013– 2015 phải được xây dựng trên cơ sở cân đối giữa các mục tiêu, nhu cầu đầu tưvới khả năng cân đối vốn đầu tư phát triển trong kế hoạch thu chi NSNN giai đoạn

2013 – 2015; khả năng cân đối các nguồn vốn khác của Nhà nước

Trong điều kiện nguồn NSNN còn hạn hẹp, cân đối thu chi còn nhiều khó khăn,đầu tư NSNN chỉ tập trung đầu tư cho các công trình, dự án đã được bố trí vốnNSNN, vốn trái phiếu chính phủ (còn thiếu vốn), đang triển khai trong các kếhoạch hàng năm để bảo đảm hoàn thành dứt điểm, đưa vào sử dụng phát huy hiệuquả

Đối với các dự án khởi công mới, chỉ bố trí vốn khởi công mới các dự án thật sựcấp bách, cấp thiết khi xác định rõ nguồn vốn và khả năng cân đối vốn ở từng cấpngân sách Không bố trí vốn đầu tư từ NSNN cho các dự án không thuộc nhiệm vụchi đầu tư theo quy định của Luật NSNN Thời gian tới, cần tập trung ưu tiên cácnguồn lực và ưu đãi thuế, tín dụng cho phát triển khu vực nông nghiệp, nông dân,

nông thôn, mở rộng thị trường xuất khẩu, phát triển hạ tầng kinh tế xã hội, nhà ở

xã hội, ký túc xá… phát triển sản phẩm công nghiệp có lợi thế cạnh tranh…

Rà soát và hoàn thiện cơ sở luật pháp về đầu tư công

Theo quy định, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm và hàng năm của cấpngành nào thì do cấp ngành đó quyết định Cụ thể, Chính phủ lập, trình Quốc hộiquyết định kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của cả nước; UBND cấp tỉnh lập,trình HĐND cùng cấp quyết định kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn;Không lệ thuộc vào nhóm A, B hoặc C, không áp dụng cơ chế ủy quyền của cấp

Như vậy, chính quyền cấp tỉnh được quyền quyết định các dự án đầu tư từ ngânsách địa phương và cấp giấy phép cho các dự án đầu tư nước ngoài phù hợp vớitrình độ phát triển kinh tế - xã hội và khả năng quản lý của địa phương; Chính phủđiều hành đầu tư từ ngân sách trung ương do Quốc hội phê chuẩn UBND cấp tỉnhlập dự toán, điều chỉnh, phân bổ, quyết toán các dự án đầu tư từ ngân sách địaphương trình HĐND cùng cấp phê duyệt Căn cứ Nghị quyết của HĐND, UBNDcấp tỉnh quyết định một số chế độ, tiêu chuẩn định mức chi tiêu đầu tư ngân sáchtrong trường hợp không trái quy định của pháp luật; quyết định một số loại, mức lệphí và các khoản đóng góp của chủ đầu tư và nhân dân phù hợp với đặc điểm, điềukiện cụ thể của địa phương

Cần rà soát và bổ sung, hoàn thiện các quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quyhoạch cơ sở hạ tầng theo hướng hình thành các tuyến và vùng phát triển liên hoàn,

có cơ sở hạ tầng đồng bộ, hiện đại, kết nối với các chùm đô thị, các khu côngnghiệp liên hoàn, các trường đại học, các trung tâm thương mại

Đẩy mạnh phối hợp phân cấp đầu tư với phân cấp quản lý quy hoạch, kế hoạchphát triển kinh tế - xã hội theo hướng:

Chính phủ thống nhất quản lý công tác quy hoạch trên phạm vi cả nước, bao gồm:quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của cả nước, của các tỉnh và thànhphố trực thuộc Trung ương; quy hoạch các công trình kết cấu hạ tầng quan trọng

có ý nghĩa chiến lược; quy hoạch tổng thể phát triển ngành, vùng kinh tế; quyhoạch chung xây dựng các đô thị (từ loại II trở lên); quy hoạch phát triển các khucông nghiệp, khu công nghệ cao Trên cơ sở quy hoạch tổng thể của cả nước, củangành, của vùng kinh tế, chủ tịch UBND cấp tỉnh xây dựng các quy hoạch cấp địaphương, bao gồm: quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, của các tiểu vùng

lãnh thổ thuộc tỉnh và của các đơn vị hành chính trực thuộc; quy hoạch cụ thể pháttriển ngành trên địa bàn; quy hoạch xây dựng các đô thị (từ loại III trở xuống),nông thôn của tỉnh trình HĐND cùng cấp phê chuẩn, trước khi quyết định.

Để tăng vốn đầu tư cho địa phương, tiếp tục điều chỉnh lại các nguồn thu và tăng tỷ

lệ để lại cho địa phương theo hướng để các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ươngđạt mức phát triển trung bình của cả nước tự cân đối được chi thường xuyên theođịnh mức của Chính phủ

Chính phủ thống nhất quản lý chiến lược, quy hoạch, thể chế, chính sách và thanhtra, kiểm tra các hoạt động sự nghiệp, dịch vụ công; chỉ đạo các bộ, ngành tổ chứccung ứng các dịch vụ công thiết yếu nhất, quan trọng trên phạm vi cả nước vànhững dịch vụ công mà chính quyền địa phương không có khả năng, điều kiệnthực hiện

Chính quyền cấp tỉnh quyết định: Quy hoạch mạng lưới tổ chức, quyết định thànhlập và quản lý các đơn vị sự nghiệp, dịch vụ công trên địa bàn như: giáo dục, y tế,khoa học công nghệ, văn hoá, thể dục thể thao, dịch vụ công ích vệ sinh, môitrường, nước sạch và các dịch vụ phục vụ sản xuất (khuyến nông, khuyến lâm,khuyến ngư, khuyến công ); Các chủ trương, biện pháp cụ thể để khuyến khíchphát triển và đẩy mạnh xã hội hóa các hoạt động sự nghiệp, dịch vụ công ở các lĩnhvực giáo dục đào tạo, y tế, khoa học công nghệ, văn hóa, thể dục thể thao đểphục vụ tốt hơn nhu cầu của nhân dân địa phương Thực hiện cơ chế tự chủ, tựchịu trách nhiệm của các tổ chức, đơn vị sự nghiệp, dịch vụ công về kế hoạch, tàichính, nhân lực, tổ chức, cán bộ

Đặc biệt, cần sớm hoàn thiện và thực hiện Luật Đầu tư công, Luật Đô thị, Luật Bảo

vệ lợi ích và an ninh quốc gia, Bộ Tiêu chuẩn hóa quy trình tuyển chọn các chứcdanh cán bộ quản lý nhà nước và một số luật định khác có liên quan tạo cơ sở pháp

lý đồng bộ và phù hợp cho quá trình tăng cường và thực hiện phân cấp đầu tư nóiriêng, phân cấp quản lý nhà nước nói chung…

Hoàn thiện cơ chế đánh giá hiệu quả và giám sát đầu tư công

Trước mắt, cần áp dụng phân tích đa tiêu chuẩn trong đánh giá hiệu quả đầu tưcông để xây dựng các bộ tiêu chí phù hợp và chuẩn hóa để tạo căn cứ lựa chọn vàthông qua các dự án đầu tư công Cụ thể như, căn cứ theo lĩnh vực và yêu cầu, mụctiêu kinh tê - xã hội, môi trường, cũng như các lợi ích quốc gia và địa phương,ngành, đồng thời cần phân biệt rõ 2 loại mục tiêu và 2 loại tiêu chí đánh giá hiệuquả đầu tư công - đầu tư vì lợi nhuận và đầu tư phi lợi nhuận

Về dài hạn, cần chủ động giảm dần đầu tư công, tăng đầu tư ngoài NSNN trongtổng đầu tư xã hội; Tái cơ cấu đầu tư công, tăng đầu tư phát triển các dịch vụ phục

vụ sản xuất nông nghiệp, tiêu thụ nông sản; khoa học và công nghệ, đào tạo và ytế; tiết giảm việc cấp vốn ngân sách cho nhu cầu đầu tư của khối các tổng công ty;Tập đoàn nhà nước và chuyển trọng tâm đầu tư công ra ngoài lĩnh vực kinh tế, đểtập trung vào phát triển các lĩnh vực hạ tầng và xã hội Đồng thời, mạnh tay cắtnhững dự án đầu tư nếu không đạt các tiêu chí về hiệu quả kinh tế - xã hội và chưabảo đảm các yêu cầu về thủ tục, tập trung vốn cho các dự án bảo đảm hoàn thànhtrong hạn định và có hiệu quả cao; cắt giảm các công trình đầu tư công bằng nguồnngân sách có quy mô quá lớn, chưa thật cấp bách, có thời gian đầu tư dài Khuyếnkhích các chủ đầu tư huy động vốn ngoài ngân sách để đầu tư theo phương thứcchìa khóa trao tay, có đặt cọc bảo hành - bảo đảm chất lượng công trình

Về dài hạn, cần giảm đầu tư công trong tổng đầu tư xã hội; cần khuyến khích các chủ đầu tư huy động vốn ngoài ngân sách để đầu tư theo phương thức chìa khóa trao tay, có đặt cọc bảo hành - bảo đảm chất lượng công trình.

Nâng cao trách nhiệm giải trình trong đầu tư công Đồng thời, công khai các thôngtin, quy trình, thủ tục, danh mục dự án vận động đầu tư, nâng cao hiệu quả cơ chếmột cửa, quy định rõ về chính sách và các ràng buộc, chế tài nếu nhà đầu tư khôngthực hiện đúng cam kết Tăng cường công tác quản lý, thanh tra, kiểm tra, kiểmtoán các dự án đầu tư công Kiểm toán Nhà nước và các cơ quan thanh tra, kiểm tratài chính cần tăng cường công tác chuyên môn nghiệp vụ để thẩm định, đối chiếu,

so sánh, phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật Kiên quyếtxuất toán các khoản chi sai mục đích, không đúng khối lượng, đơn giá, không đúngtiêu chuẩn định mức, vượt dự toán lớn Cần thực hiện chế độ trách nhiệm vật chất,

kể cả trách nhiệm đối với nhà thầu, tư vấn giám sát trong việc xác nhận thanh toánkhối lượng thiếu trung thực, không đúng quy định Việc thanh toán vốn đầu tư phảiđược tiến hành theo đúng quy trình và phương thức thanh toán theo tiến độ thựchiện Làm rõ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân và thực hiện chế độ tráchnhiệm đối với thủ trưởng đơn vị trong quản lý đầu tư công

Chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm toàn diện về hiệu quả, chất lượng của dự án,chấm dứt tình trạng giao cho người không đủ điều kiện năng lực và chuyên mônnghiệp vụ thực hiện quản lý dự án; phát hiện kịp thời những vấn đề phát sinh và đềxuất các biện pháp xử lý kịp thời, nghiêm minh những sai phạm trong việc sử dụngNSNN cho đầu tư công Phải kiên quyết đình hoãn những dự án không hiệu quả,

không bố trí vốn những dự án không đủ thủ tục đầu tư, không phê duyệt dự án nếukhông xác định được nguồn vốn thực hiện cho việc đầu tư mới…

Vấn đề 3: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp yếu kém

Năng lực cạnh tranh là khả năng dành chiến thắng trong sự ganh đua giữa

các chủ thể trong cùng một môi trường và khi cùng quan tâm tới một đối tượng

Trên giác độ kinh tế, năng lực cạnh tranh được xem xét ở các góc độ khác nhau

như năng lực cạnh tranh quốc gia, năng lực cạnh tranh doanh nghiệp, năng lựccạnh tranh của sản phẩm

2 - Thực trạng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam.

2.1 Về vốn của doanh nghiệp

Đa phần các doanh nghiệp đang hoạt động trong tình trạng không đủ vốncần thiết, điều này đã ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả kinh doanh cũng nhưnăng lực cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế Việc tiếp cận nguồn vốnhạn chế gây ra tình trạng phổ biến là các doanh nghiệp chiếm dụng vốn lẫn nhau,làm lây nhiễm rủi ro giữa các doanh nghiệp Nói một cách khác nguồn lực tàichính của các doanh nghiệp Việt nam nhỏ, yếu và bị động

2.2 Về trình độ công nghệ

Sự lạc hậu về công nghệ và kỹ thuật sẽ tạo ra chất lượng sản phẩm thấp,không ổn định và giá thành sản phẩm cao đã hạn chế khả năng cạnh tranh củadoanh nghiệp Trong những năm qua, mặc dù nhiều doanh nghiệp đã đổi mới máymóc thiết bị và công nghệ từ các nước công nghiệp phát triển nhưng tốc độ đổi mớicông nghệ, trang thiết bị còn chậm, chưa đồng đều và chưa theo một định hướngphát triển rõ rệt

2.3 Về nhân lực trong các doanh nghiệp

Lao động là một lợi thế cạnh tranh của Việt Nam bởi chi phí lao động rẻ, tuynhiên, năng suất lao động chỉ ở mức thấp, chủ yếu là lao động thủ công, tác phonglao động công nghiệp còn kém Vấn đề được đặt ra là cần sớm khắc phục tình trạngnày để lao động Việt Nam được đào tạo lành nghề, có năng suất cao để lao độngthực sự trở thành một lợi thế cạnh tranh so với các nước trong khu vực

2.4 Về năng lực quản lý và điều hành của doanh nghiệp

Đối với các doanh nghiệp Nhà nước việc phân cấp trên dưới, ngang dọcchưa rõ ràng đã gây ra tình trạng doanh nghiệp chịu nhiều cấp, nhiều ngành cùngquản lý, công tác thanh tra, kiểm tra chồng chéo, gây phiền hà cho doanh nghiệp

hoạt động Cơ chế "bộ chủ quản", "cấp chủ quản" đang gây rất nhiều khó khăn chodoanh nghiệp Trong mỗi doanh nghiệp Nhà nước tổ chức quản lý còn quá cồngkềnh so với doanh nghiệp ngoài Nhà nước, nhiều ban, bệ, nhiều thủ tục hành chínhrườm rà chưa được sửa đổi đã làm cho doanh nghiệp không thể năng động, linhhoạt, đáp ứng kịp thời yêu cầu của thị trường Trình độ cán bộ quản lý thấp, hạnchế trong tiếp cận với những kiến thức, phong cách quản lý hiện đại, đặc biệt kinhnghiệm giao dịch xuất nhập khẩu, nghiên cứu tiếp cận với thị trường thế giới củacán bộ còn thấp Thiếu đội ngũ lao động có trình độ chuyên môn cao Biên chế bộmáy quản lý cũng như số lượng lao động của doanh nghiệp Nhà nước cao hơn sovới doanh nghiệp ngoài Nhà nước cùng ngành nghề và quy mô.

2.5 Về hoạt động nghiên cứu thị trường và lựa chọn thị trường mục tiêu

Công tác nghiên cứu thị trường còn hạn chế, nhiều thị trường tiềm năngchưa được khai thác, nhiều doanh nghiệp đã phải chịu thua lỗ lớn và mất thị trường

do không đi sâu vào nghiên cứu thị trường Chi phí thăm quan, khảo sát thị trườngnước ngoài rất hạn chế vì mỗi chuyến đi chi phí khá tốn kém, hiệu quả không cao.Thêm nữa khả năng tìm kiếm, khai thác và xử lý thông tin của cán bộ còn yếu.Hoạt động nghiên cứu thị trường của các doanh nghiệp chưa được tổ chức mộtcách khoa học, còn nhiều hạn chế trong việc sử dụng công nghệ thông tin, công cụtoán học, thống kê trong nghiên cứu thị trường Các thông tin sơ cấp về thị trườngkhông có đủ chi phí để thu thập, dẫn đến tình trạng đa số các doanh nghiệp kinhdoanh thụ động chủ yếu dưa vào kinh nghiệm của nhà quản lý

2.6 Về chiến lược sản phẩm

Trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường, các doanh nghiệp Việt Nam đãquan tâm đến chất lượng sản phẩm và xây dựng chiến lược sản phẩm để đáp ứngnhu cầu của khách hàng và thị trường Tuy nhiên các sản phẩm của doanh nghiệpViệt Nam có hàm lượng tri thức và công nghệ thấp, chủ yếu dựa vào lợi thế laođộng (như gạo, thuỷ sản) hoặc điều kiện tự nhiên Ngoài một số ít sản phẩm mangđậm bản sắc tự nhiên và văn hóa như hàng thủ công mỹ nghệ, phần lớn các sảnphẩm của các doanh nghiệp Việt Nam chưa có tính độc đáo, luôn đi sau các nướckhác về kiểu dáng, tính năng, giá trị gia tăng sản phẩm trong tổng giá trị của sảnphẩm thấp, năng suất lao động thấp, chất lượng sản phẩm chưa đủ sức cạnh tranhtrên thị trường thế giới Việc xây dựng kế hoạch kinh doanh cũng như kế hoạch giá