skkn xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn ngữ văn bậc THCS

Tôi tập trung làm sáng tỏ bản chất của ứng xử trong giao tiếp giữa thầy và trò trong quá trình dạy – học ở bộ môn Ngữ Văn bậc THCS, đồng thời cũng chỉ ra một số khó khăn mà giáo viên thư

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài:

Trong quá trình giáo dục sẽ nảy sinh các tình huống có vấn đề Đây thực sự

là những thử thách mà mỗi giáo viên phải bằng tri thức, đạo đức, kinh nghiệm sống và bản lĩnh nghề nghiệp để ứng xử cho phù hợp Và mọi hoạt động giáo dục đều cần tới ứng xử sư phạm, bởi quan hệ thầy trò được hiểu như là quan hệ giữa hai nhân cách khác biệt có chung một mục đích là sự hoàn thiện nhân cách về cả hai phía (thầy trưởng thành về nghệ thuật và vốn tri thức; trò phát triển về khả năng nhận thức và tích lũy kinh nghiệm sống) vì thế bất cứ giải quyết một nhiệm

vụ giáo dục, giáo dưỡng nào cũng cần thiết phải có sự ứng xử khéo léo Nguồn xuất phát của những tình huống sư phạm là học sinh

Hình thành và tích lũy kỹ năng giải quyết các tình huống sư phạm giúp cho giáo viên bình tĩnh, tự tin, bồi dưỡng tư duy sư phạm linh hoạt mềm dẻo, định hướng kịp thời hành động sư phạm của mình

Thực tế người giáo viên phải tiếp xúc với nhiều học sinh và trong quá trình giao tiếp đó sẽ không khỏi vấp phải khá nhiều tình huống khó xử nào đó Vì thế phải làm thế nào để ứng xử khéo léo các tình huống một cách hợp lý, hợp tình, có tính giáo dục Để giải quyết những tình huống, trong ứng xử sư phạm cần có cách thức, biện pháp, thủ thuật, xử lý tình huống, đôi khi được gọi là kỹ thuật xử lý Mỗi tình huống có cách xử lý riêng, nhưng sự thành bại lại phụ thuộc vào chủ thể

xử lý - giáo viên Vì vậy, người giáo viên ngoài công tác giảng dạy ra thì việc ứng

xử khéo léo các tình huống sư phạm được xem như một phần quan trọng của “tài nghệ sư phạm” Giáo viên phải hiểu được tâm lý của học sinh để có những phương pháp, biện pháp hay những lời khen, chê đúng mức, đúng lúc, đúng nơi Giáo viên biết chủ động đối mặt với những tình huống sư phạm, chính là cơ sở tạo nên uy tín nhân cách của chính bản thân giáo viên đó Nếu những giáo viên thiếu kinh nghiệm và không có nghệ thuật xử lý các tình huống sư phạm thì sẽ mất đi sự

tôn trọng dành cho mình, đôi khi còn gây nên sự oán giận và chống đối của học sinh

Do đó, việc chuẩn bị một vài tình huống và cách ứng xử các tình huống nhằm làm cho mối quan hệ thầy – trò ngày càng tốt đẹp và để khỏi phải bối rối khi

có tình huống xảy ra với mình là lý do tại sao tôi chọn đề tài này

Tôi tập trung làm sáng tỏ bản chất của ứng xử trong giao tiếp giữa thầy và trò trong quá trình dạy – học ở bộ môn Ngữ Văn bậc THCS, đồng thời cũng chỉ ra một số khó khăn mà giáo viên thường gặp phải khi giải quyết các tình huống sư phạm trong hoạt động ứng xử

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài chủ yếu tập trungnghiên cứu chủ yếu đối tượng học sinh bậc THCS trong môn Ngữ Văn ở trường THCS & THPT Hà Trung

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Các giải pháp trong việc xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS ở trường THCS & THPT Hà Trung

3 Mục đích nghiên cứu

Đề tài nhằm đưa ra những giải pháp, những kinh nghiệm trong việc ứng xử khéo léo một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS ở trường THCS & THPT Hà Trung

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích – tổng hợp

- Phân loại tình huống

- Quan sát, trò chuyện nhằm thu thập các tình huống

- Luyện tập kỹ năng, kỹ xảo ứng xử

- Phương pháp quan sát – điều tra

- Phương pháp thống kê

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Những vấn đề lý luận chung về kỹ năng ứng xử tình huống sư phạm

Hoạt động ứng xử có được là nhờ ở sự xuất hiện những tình huống trong hoạt động giáo dục Ứng xử sư phạm là một dạng giao tiếp xã hội diễn ra giữa hai nhóm xã hội: giáo viên và học sinh Thầy và trò có thể hiểu biết thấu đáo nhau hơn nhờ các thông tin phát ra trong quá trình ứng xử (trước, trong và sau quá trình ứng xử) Những thông tin có trong ứng xử giúp cho giáo viên nhận biết được tính cách, nhu cầu, sở thích năng lực chỗ mạnh, chỗ yếu của học sinh, của những nhóm xã hội mà học sinh tham gia, đồng thời cũng tư nhận biết năng lực và nghệ thuật sư phạm của bản thân mình Về phía học sinh, cũng chính trong quá trình ứng xử các em tiếp nhận được nhiều hơn hệ thống tri thức về cuộc sống, cung cách đối nhân xử thế, hiểu rõ vị thế của mình trong tập thể quyền lợi và trách nhiệm của bản thân trước cộng đồng, biết được tính cách của thầy nhờ sự biểu đạt của thầy trong ứng xử Không có giao tiếp thì hoạt động của giáo viên và học sinh không thể diễn ra Vì vậy, người giáo viên cũng phải có năng lực giao tiếp sư phạm

Phẩm chất sư phạm của người giáo viên: sự vững vàng về hứng thú và nhu cầu giáo dục, sự phát triển hài hòa về trí tuệ đạo đức và thẩm mỹ tay nghề sư phạm, những đặc điểm của lòng nhân ái đối với trẻ, các phẩm chất tự hoàn thiện, mức độ biểu hiện các kiểu khí chất, tầm hiểu biết rộng rãi về khoa học, nghệ thuật thẩm mỹ, năng lực sáng tạo trong công tác giáo dục, khả năng điều tiết các quá trình xúc cảm, ý chí, v.v của bản thân

Ngoài ra, trong thực tiễn hoạt động sư phạm, người thầy giáo cần phải biểu hiện sự nhạy bén về mức độ sử dụng các động tác sư phạm (như khuyến khích, trách phạt, ) Giáo viên phải nhanh chóng xác định được vấn đề xảy ra và kịp thời

áp dụng những biện pháp thích hợp để xử lý Phát hiện kịp thời và giải quyết khéo léo những vấn đề xảy ra bất ngờ, không nóng vội và thô bạo Biến cái bị động

thành cái chủ động, giải quyết tốt những vấn đề phức tạp đặt ra trong công tác dạy học và giáo dục Người thầy giáo phải biết quan tâm đến học sinh “Trong nhà trường cần thiết phải có sự nghiêm khắc và vui vẻ nhưng không nên biến tất cả mọi việc thành trò đùa Mềm mỏng phải nghiêm túc, danh dự cần có sự theo dõi, lòng nhân từ không được yếu đuối, sự quy củ không được cầu kỳ Điều cơ bản là hoạt động của lý trí phải thường xuyên” (K.D.Usinxki đã từng khẳng định) Đó cũng chính là một trong những phẩm chất sư phạm quý báu nhất của người giáo viên

Tóm lại, muốn đạt hiệu quả khi giảng dạy, người giáo viên không những phải chuẩn bị tốt giáo án mà còn phải nắm vững những thủ thuật để sử dụng phương pháp dạy học một cách hợp lý và phải dự kiến trước thái độ ứng xử đối với học sinh Nghề dạy học đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tính khoa học

và tính nghệ thuật, nghệ thuật của giáo viên dựa trên một lập trường tư tưởng vững chắc, một tình yêu trẻ hết sức tế nhị và chân thành, một trình độ hiểu biết sâu sắc về phương pháp Người giáo viên có nghệ thuật là người có khả năng đi vào nội tâm của học sinh, có sức lôi cuốn, cảm hóa, có khả năng tổ chức giỏi, có

sự khéo léo sư phạm, có óc tưởng tượng phong phú

2 Thực trạng của tình huống sư phạm xảy ra trong dạy – học môn Ngữ Văn bậc THCS

2.1 Những thuận lợi và khó khăn

*Đối với việc dạy của giáo viên:

Đa số giáo viên Văn thật sự tâm huyết với nghề, mong muốn đem lại cho học sinh những kiến thức, những bài thơ, áng văn mà mình tâm đắc; thường xuyên học hỏi, trau dồi và đổi mới phương pháp dạy học Văn để gợi mở, lôi cuốn, tạo hứng thú cho học sinh

Bên cạnh đó có một số giáo viên vẫn còn thói quen dạy học theo kiểu truyền thụ kiến thức một chiều: giáo viên giảng giải, học sinh lắng nghe, ghi nhớ

và biết nhắc lại đúng những điều mà giáo viên đã truyền đạt Giáo viên chủ động cung cấp kiến thức cho học sinh, áp đặt những kinh nghiệm, hiểu biết, cách cảm, cách nghĩ của mình tới học sinh Nhiều giáo viên chưa chú trọng đến việc tiếp thu, vận dụng kiến thức của học sinh cũng như việc chỉ ra cho học sinh hướng tích cực chủ động để thu nhận kiến thức Do đó, có những giờ dạy được giáo viên tiến hành như một giờ diễn thuyết (nói nhiều) Điều này cũng do một phần vì giáo viên sợ “cháy” giáo án (giáo viên hỏi nhưng học sinh không trả lời được hoặc học sinh vẫn phát biểu nhưng chưa ra vấn đề, cho nên giáo viên làm thay) Và cũng có giáo viên đã xuất hiện tâm lí chán nản, buông xuôi, không có động lực để trau dồi chuyên môn, tạo sức ỳ lớn trong tư duy đổi mới, cải tiến phương pháp giảng dạy

*Đối với việc học của học sinh:

Những ưu điểm:

- Vẫn còn học sinh thích học Văn, mê Văn – tuy số này không nhiều

- Vẫn có học sinh giỏi Văn, vẫn có những bài viết hay của học sinh

- Vẫn có học sinh tìm tòi, khám phá những cái hay, cái đẹp trong các tác phẩm văn chương có giá trị,

Những hạn chế:

- Hạn chế lớn nhất là thói quen thụ động, quen nghe, quen chép, ghi nhớ và tái hiện lại một cách máy móc, rập khuôn những gì giáo viên đã giảng Đa phần học sinh chưa có thói quen chủ động tìm hiểu, khám phá bài học, lười suy nghĩ Chỉ biết suy nghĩ diễn đạt bằng những ý vay mượn, bằng những lời có sẵn, lẽ ra phải làm chủ tri thức thì lại trở thành “nô lệ” của sách vở Học sinh chưa có hào hứng

và chưa quen bộc lộ những suy nghĩ, tình cảm của mình trước tập thể, cho nên khi phải nói và viết, học sinh cảm thấy khá khó khăn

- Học sinh hiện nay rất lười làm các bài tập Cũng có em làm bài với tinh thần đối phó bằng cách chép từ các sách “học tốt” nhưng khi hỏi thì không hiểu gì Vở ghi chép lung tung, có bài ghi chép luộm thuộm, cẩu thả, xong rồi để đấy, không chú

ý nghe giảng, thích cười đùa nói chuyện, làm việc riêng, ý thức học tập chưa tốt Mặc dù giáo viên đã có những biện pháp đối với những học sinh nhưng rồi đâu cũng vào đấy

- Nổi bật là tình trạng chán học Văn ở học sinh Học sinh thiếu nhiều về kiến thức Ngữ Văn, rất ít học sinh đọc sách để thấy được cái hay, cái đẹp của văn chương, biết rung động trước những tác phẩm văn học hay Do vậy khi làm bài, học sinh thường suy luận chủ quan, thô tục hoá văn chương Ngoài những lỗi trên thì tình trạng học sinh làm bài sai kiến thức cơ bản vẫn chiếm tỷ lệ lớn Đó là tình trạng

“râu ông nọ cắm cằm bà kia”, viết sai tên tác giả, tác phẩm,

- Phụ huynh học sinh cũng không tha thiết với việc học Văn của con em, cụ thể như sẵn sàng đầu tư vào các môn: Toán – Lý – Hóa – Anh, nhưng lại coi thường môn Văn, không cho con thi học sinh giỏi Văn, ngay cả cho vào đội tuyển học sinh giỏi cũng không muốn

- Chương trình, nội dung dạy với nhiều bài không còn phù hợp với cuộc sống hiện đại, xa lạ với học sinh, gây khó hiểu

2.2 Những nguyên nhân dẫn tới khó khăn hoặc thất bại trong ứng xử các tình huống sư phạm

* Về phía giáo viên:

Sự thiếu kinh nghiệm giáo dục Người ứng xử tốt phải là người có bản lĩnh

tự tin trên cơ sở vốn sống kinh nghiệm phong phú và nghệ thuật giáo dục Vì thế một trong những nguyên nhân dẫn tới khó khăn khi ứng xử là sự thiếu vốn sống

và kinh nghiệm giáo dục Do ít kinh nghiệm nên không ít giáo viên khi xử lý tình huống thường đặt đối tượng vào vị trí của mình, đòi hỏi quá nhiều hoặc chỉ nhượng bộ cho êm ả Những giáo viên thiếu kinh nghiệm ứng xử thường chủ yếu

là lúng túng trước mỗi tình huống bất chợt chưa quen biết, chưa tìm ra được lối thoát trong cách cư xử thỏa mãn nhu cầu của học sinh

Tính định kiến của người giáo viên Định kiến đi kèm với nó là sự bảo thủ

trong khi nhìn nhận nhân cách của học sinh Dưới cách nhìn định kiến, hầu như mọi hành vi của những học sinh kém đều bị quy tụ về chiều hướng tiêu cực, còn những học sinh ngoan thì ngược lại Cách nhìn thiếu trọn vẹn, cứng nhắc này thường dẫn tới sự bất ổn trong ứng xử với học sinh Từ định kiến trong suy nghĩ dẫn tới định kiến trong cách xử sự, các tình huống không được giáo viên xem xét

kỹ càng Định kiến không bao giờ mang lại hiệu quả trong ứng xử sư phạm, nó luôn tạo ra sự quay lưng lại của học sinh đối với các tác động giáo dục Ứng xử sư phạm đòi hỏi người giáo viên cần có chủ kiến chứ không phải là định kiến

Sự lạm dụng uy quyền của chủ thể ứng xử Vấn đề sử dụng uy quyền của

mình do nghề nghiệp đem lại một cách thái quá Trong ứng xử sư phạm, uy quyền của giáo viên là cơ sở vững chắc tạo cho họ có được vị trí chủ đạo Uy quyền của giáo viên do nhiều yếu tố tạo nên như quy định, nề nếp học đường, truyền thống đạo đức xã hội, nhưng điều chủ yếu lại chính do mối quan hệ thầy trò và nhân cách của giáo viên Do đó, một sự thái quá, bất chấp những đặc điểm tâm lý của đối tượng ứng xử, không nhận ra hoặc lãng quên những gì mình có thể tạo nên uy quyền sẽ dẫn tới nguy cơ thất bại trong ứng xử Lạm dụng uy quyền của người giáo viên trong ứng xử sư phạm dẫn tới những biểu hiện trong hành vi thiếu chuẩn mực ứng xử của họ đối với học sinh như quát nạt, sừng sộ, thậm chí có những hành động xúc phạm nhân phẩm của học sinh; không kiềm chế được tình cảm, xúc cảm của mình trước những đột biến do đối tượng gây ra, đôi khi kéo theo sự hỗn láo tiêu cực đáng ra không thể có ở học sinh, làm cho tình huống ứng

xử thêm gay cấn

*Về phía học sinh:

Tính mặc cảm của học sinh Sống trong tập thể, chúng ta có thể phân biệt

được trong đó có những học sinh có năng lực và phẩm chất đạo đức tốt song đồng thời luôn tồn tại một bộ phận học sinh chậm tiến Biểu hiện trong mỗi ứng xử của

những bộ phận học sinh này là khác nhau Ở bộ phận những học sinh chậm tiến, trước một tình huống do các em gây ra, thái độ và hành vi ứng xử của các em thường mang tính thụ động Trong suy nghĩ của số học sinh này luôn có sự mặc cảm với chính mình rằng đúng hay sai thì phần thua thiệt vẫn là mình để từ đó dẫn tới phản ứng của các em bằng việc im lặng hoặc cố gắng lẩn tránh trước câu hỏi của giáo viên, cần mau chóng thoát được sự truy cứu trách nhiệm của giáo viên hoặc sự chú ý của tập thể, thậm chí có những học sinh hỗn láo, biểu hiện những hành vi vô giáo dục với thầy cô và tập thể, vì các em cho rằng đằng nào thì cũng

bị phê bình, rằng muốn đi tới đâu cũng được

Sự yếu kém của tập thể lớp Nguyên nhân tạo nên khó khăn trong ứng xử là

sự thiếu đồng cảm của tập thể đối với cách xử lý của giáo viên và điều đó cũng có nghĩa là giáo viên thiếu một chỗ dựa cho toàn bộ quá trình ứng xử Tập thể được coi là chỗ dựa về dư luận và sức mạnh giáo dục Nếu một tập thể yếu cũng có nghĩa là mất đi khả năng chế ngự những hiện tượng tiêu cực của học sinh Một tập thể yếu luôn tồn tại trong nó những cán bộ lớp non kém, ít có sự đấu tranh với những biểu hiện tiêu cực, luôn tìm cách bao che khuyết điểm cho nhau, do đó uy tín của tập thể không được coi trọng

3 Các giải pháp xử lý một số tình huống sư phạm trong dạy – học môn

Ngữ Văn bậc THCS ở trường THCS & THPT Hà Trung

Trong phạm vi đề tài này, bản thân tôi tìm hiểu và phân ra 05 loại tình huống thường gặp và cách giải quyết các loại tình huống sư phạm như sau:

Loại 1: Giải đáp những câu hỏi khó, bất ngờ trong dạy học Ngữ Văn THCS (khi giảng dạy trên lớp).

Tình huống 1: Giáo viên đang giảng bài “Bạn đến chơi nhà” (Nguyễn Khuyến)

thì học sinh thắc mắc : “Có người nghĩ Nguyễn Khuyến kể ra những thứ như gà, bầu, bí, cho vui thôi, chứ thực ra nhà ông không có gì Có người lại cho rằng nhà

Nguyễn Khuyến có những thứ ấy nhưng chưa đến vụ thu hoạch Em nên hiểu theo cách nào?” Nếu bạn là người thầy đó, bạn sẽ xử lí thế nào?

Qua việc phân tích bài thơ, ta thấy cả hai cách hiểu trên đều đúng Rõ ràng Nguyễn Khuyến không quá nghèo đến mức không có cả miếng trầu tiếp khách mà cũng không phải có tất cả những thứ ấy mà chưa đến mùa thu hoạch Nhà thơ mượn cách nói ấy để làm vui cho người bạn và cũng để muốn nhấn mạnh cái tình của mình với bạn mà thôi Và bài thơ cũng phản ánh một sự thật, đó là cuộc sống thanh bần, đạm bạc của một vị quan lớn quyết từ quan về vui với cuộc sống ruộng vườn, thôn dã

Tình huống 2: Học hết bài “Sống chết mặc bay” (Phạm Duy Tốn), học sinh thắc

mắc: Vì sao nhà văn đặt tên truyện “Sống chết mặc bay” mà không lấy cả câu tục ngữ “Sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi”? Nếu bạn là người thầy đó, bạn sẽ xử lí thế nào?

Các em đọc truyện, chắc đã rõ, tác giả muốn phê phán thái độ vô trách nhiệm của ai rồi ? Nếu dùng cả câu thì hóa ra lại phê phán các thầy (giáo viên) à ?

* Cách giải quyết chung của loại tình huống này:

Có thể tôi sẽ gọi vài em học sinh giỏi trong lớp trả lời câu hỏi và nếu thấy

đã tìm ra câu trả lời chính xác thì tôi sẽ bổ sung ý của tôi vào để có câu trả lời hoàn chỉnh, chính xác và lôgich, có sức thuyết phục Còn nếu không có học sinh nào trả lời được và bản thân tôi cũng cảm thấy chưa trả lời được chính xác thì tôi

sẽ nói: “Câu hỏi này thật hay, thầy chưa muốn giải đáp ngay bây giờ, mà các em hãy coi như đây là một bài tập về nhà và hãy tìm hiểu để tìm ra câu trả lời Em nào có câu trả lời đúng và hay nhất thầy sẽ ghi điểm tốt”

Mặc dù không trả lời được câu hỏi nhưng tôi cũng sẽ không thể hiện để các

em biết mình không trả lời được câu hỏi của học sinh mà chỉ nói với các em “xem đây như là bài tập”, nếu các em biết được giáo viên không trả lời được câu hỏi của mình thì sẽ gây cho các em cảm giác hụt hẫng, và dần dần sẽ làm cho các em mất

lòng tin, điều đó dẫn đến sự khó khăn trong quá trình giáo dục của giáo viên Do

đó, để tạo hứng thú cho học trò, người thầy phải đánh thức, khơi dậy được tinh thần cảm thụ văn học Và một trong các cách là luôn khuyến khích học sinh tiếp tục “thắc mắc” những vấn đề có liên quan đến bài học

Loại 2: Giáo viên giải sai bài tập.

Tình huống : Khi giáo viên giải sai một bài tập Nếu có một học sinh phát hiện ra

thì sao?

* Cách giải quyết chung của loại tình huống này:

Một số người cho rằng nếu gặp tình huống này giáo viên chỉ cần lên bảng sửa lại đáp số bài tập và kèm theo một câu xin lỗi học sinh là được Nhưng như thế có lẽ sẽ không thuyết phục học sinh cho lắm, vì các em sẽ nghĩ “thầy còn sai nữa là!” và sẽ nảy sinh hiện tượng học sinh không “tâm phục khẩu phục” đối với giáo viên Vì vậy giáo viên cần phải biết linh hoạt và nhanh chóng biến tình huống này thành cái chủ động cho mình, sau đó là giải thích cho học sinh hiểu tại sao lại giải sai như thế Tôi sẽ ứng xử như sau : “À, đúng rồi, bài tập này, thầy cố

ý làm sai nhưng mà chỉ có bạn A phát hiện ra, thầy làm như vậy để xem các em

có nắm vững lý thuyết khi làm tập không Thầy khen bạn A đã phát hiện nhanh, như vậy bạn A đã nắm vững bài học, thế là rất tốt, thầy đề nghị cả lớp cho một tràng vỗ tay để biểu dương bạn A Các em khác khi làm bài nhớ cẩn thận (suy nghĩ thêm) chứ không phải chỉ chép theo thầy cô nhé !” Đây là nghệ thuật “biến bại thành thắng” khéo léo, nhẹ nhàng mà hiệu quả

Loại 3: Một số học sinh không thích học Văn, không thích giáo viên dạy Văn Tình huống 1 : Dạy thay đồng nghiệp bị ốm.

Một lần do đồng nghiệp của bạn bị ốm phải nghỉ dạy, bạn được phân công dạy thay Sau khi kết thúc bài giảng, bạn hỏi các em: “Thầy dạy thế, các em có hiểu bài không?” Các em trả lời: “Thầy dạy hay lắm ạ Cô A dạy chúng em chẳng