Là năm cuối cùng của cấp trung học, các em phải đương đầu với nhiều khó khăn, thách thức, phải chịu nhiều áp lực…Vì vậy, nếu thiếu những kĩ năng sống cơ bản, học sinh lớp 12 dễ mắc những
Trang 1I ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lý do chọn đề tài.
Trong xã hội ngày nay, cùng những bước tiến tích cực về mọi mặt là những tồn tại đầy nhức nhối khiến mỗi một công dân đều phải trăn trở Với tư cách là một giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn tôi rất đau lòng khi phải chứng kiến mầm non của mình có những hành động thiếu văn hóa Một trong những tình trạng đáng buồn đó chính là học sinh đánh nhau, vô lễ với thầy cô giáo, bỏ học, ra đời gặp nhiều bất trắc, ứng xử thiếu kĩ năng, dễ lún sâu vào những tệ nạn của xã hội…xuất hiện ngày một nhiều Nguyên nhân thì nhiều nhưng có lẽ, nguyên nhân cơ bản nhất vẫn là do các em thiếu kĩ năng sống
Kĩ năng sống là một trong những yếu tố cần thiết của thời đại, đặc biệt là trong thời kì hội nhập Xuất phát từ nhu cầu đó Bộ Giáo dục và Đào tạo tích hợp
kĩ năng sống vào trong chương trình học của học sinh
Kĩ năng sống không phải là vấn đề mới mẻ nhưng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh một cách hiệu quả cũng không phải là vấn đề đơn giản Đặc biệt là học sinh lớp 12 Trung học phổ thông (THPT) Đây là lứa tuổi đang ở ngưỡng cửa của một công dân trưởng thành, độ tuổi không còn là trẻ con nhưng cũng chưa thành người lớn, mọi suy nghĩ và hành động còn nông nổi, cảm tính; giàu ước mơ, ham hiểu biết, thích tìm tòi, khám phá nhưng còn thiếu kinh nghiệm sống, dễ bị lôi kéo, mua chuộc, kích động…vì thiếu những kĩ năng sống cơ bản
Là năm cuối cùng của cấp trung học, các em phải đương đầu với nhiều khó khăn, thách thức, phải chịu nhiều áp lực…Vì vậy, nếu thiếu những kĩ năng sống
cơ bản, học sinh lớp 12 dễ mắc những sai lầm nghiêm trọng, đặc biệt với một trường nông thôn như trường chúng tôi Thực tế chúng ta đã chứng kiến không ít trường hợp đau lòng: Có những em vì thiếu kĩ năng sống nên dễ bị lôi kéo dẫn đến bỏ học đi làm ăn, học sinh khá giỏi dễ bị nản chí trước tình tình biến động của xã hội, có những học sinh cuối cấp tìm lẽ sống của mình ở trò chơi điện tử,
Trang 2một thời gian ngắn nữa các em phải bước vào cuộc sống tự lập, phải tự mình đối mặt với những tình huống khác nhau của cuộc sống phức Vì thế, giáo dục kĩ năng sống cho các em học sinh lớp 12 là một việc thiết thực Xưa đã dạy “Tiên học lễ, hậu học văn” đặc biệt với bộ môn Ngữ văn trong nhà trường THPT là môn học có nhiều ưu thế trong việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh nói chung và cho học sinh lớp 12 nói riêng
Vì những lí do trên, với tư cách là một giáo viên dạy Ngữ văn, tôi đã trăn
trở và thử nghiệm nhiều cách “Rèn kĩ năng sống cho học sinh lớp 12 qua giờ đọc - hiểu truyện ngắn trong chương trình Ngữ văn 12” nhằm mục đích nâng
cao hiệu quả thiết thực của việc dạy Văn, đồng thời góp phần bé nhỏ vào việc khắc phục tình trạng thiếu kĩ năng sống của một bộ phận không nhỏ học sinh, nhất là học sinh cuối cấp THPT giúp các em thành công trong cuộc sống
2 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lí thuyết và khảo sát đánh giá thực trạng dạy học, xác định năng lực vận dụng kĩ năng sống của học sinh từ đó đề xuất những biện
pháp hợp lý góp phần nâng cao kĩ năng lĩnh hội và ứng xử các tình huống cho
học sinh THPT Hà Trung
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đề tài sẽ đi vào nghiên cứu đặc điểm các bài dạy có nội dung tích hợp giáo dục kĩ năng sống trong các truyện ngắn Ngữ văn 12, từ đó hướng học sinh
12 trường THCS & THPT Hà Trung vận dụng những tình huống cụ thể trong văn học và đời sống
4 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp phỏng vấn
- Phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp
Trang 3- Phương pháp thực hành: Rèn kĩ năng sống cho học sinh qua những bài giảng, tình huống ứng dụng
II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Cơ sở lí luận
Luật giáo dục năm 2005 Điều 2 đã xác định: "Mục tiêu của giáo dục phổ thông là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp; trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc"
Vì vậy, Bộ giáo dục và đào tạo từ năm 2005 đã xác định lại mục tiêu của giáo dục Việt Nam; chuyển từ mục tiêu cung cấp kiến thức là chủ yếu sang hình thành và phát triển những năng lực cần thiết ở người học để đáp ứng sự phát triển Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa đất nước Thể hiện mục tiêu của giáo dục thế kỉ XXI: học để biết, học để làm, học để tự khẳng định và học để cùng chung sống Chủ trương chung của Bộ giáo dục là từ năm học 2009-2010 đưa vấn đề giáo kĩ năng sống cho học sinh vào tích hợp trong tất cả các môn học từ cấp mầm non cho đến lớp 12
Từ trước đến nay, có rất nhiều quan niệm khác nhau về kĩ năng sống, nhưng nhìn chung các quan niệm đều thống nhất ở khía cạnh, kĩ năng sống là kĩ năng tự quản lí bản thân và kĩ năng xã hội cần thiết để cá nhân tự lực trong cuộc sống, học tập và làm việc hiệu quả Nói cách khác, kĩ năng sống là khả năng làm chủ bản thân của mỗi người, khả năng ứng xử phù hợp với người khác và với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống
Thuật ngữ kĩ năng sống bắt đầu xuất hiện trong các nhà trường phổ thông Việt Nam từ những năm 1995 – 1996, thông qua dự án “giáo dục kĩ năng sống
để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường” do UNICEF, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cùng phối hợp thực hiện Giáo dục phổ thông nước ta trong những năm
Trang 4vừa qua đã được đổi mới cả về nội dung và phương pháp gắn với 4 trụ cột của
giáo dục thế kỉ XXI “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình”, đây thực chất là một cách tiếp cận kĩ năng sống “Học để
biết” (Learning to know) gồm các kĩ năng tư duy như: tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, ra quyết định, giải quyết vấn đề, nhận thức được hậu quả…; “Học để làm” (learing to be) gồm các kỹ năng cá nhân như: ứng phó với những căng thẳng, kiểm soát cảm xúc, tự nhận thức, tự tin…; “Học để chung sống” (learning
to live together) gồm các kĩ năng xã hội như: giao tiếp, thương lượng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc theo nhóm, thể hiện sự cảm thông…; “Học để làm” (Learning to do) gồm các kĩ năng thực hiện công việc và các nhiệm vụ như: kĩ năng đặt mục tiêu, đảm nhận trách nhiệm…Ý thức được tầm quan trọng của kĩ năng sống trong thời đại hội nhập, kết hợp với cơ sở lí luận trên đưa ra một số kĩ năng được tích hợp giáo dục trong tiết đọc Văn
Ở nước ta, kĩ năng sống thường được phân làm 3 nhóm:
- Nhóm các kĩ năng nhận biết và sống với chính mình, bao gồm các kĩ năng sống cụ thể như: Tự nhận thức, ứng phó với căng thẳng, tìm kiếm sự hỗ trợ, tự tin…
- Nhóm các kĩ năng nhận biết và sống với người khác, bao gồm: Giao tiếp, thương lượng, bày tỏ cảm thông, hợp tác…
- Nhóm các kĩ năng ra quyết định một cách hiệu quả, bao gồm: Tìm kiếm
và xử lí thông tin, ra quyết định, tư duy phê phán, tư duy sáng tạo…
Ngày nay, những ai quan tâm đến giáo dục đều hiểu rằng: Giáo dục thế hệ
trẻ không chỉ chú trọng dạy chữ mà còn phải quan tâm đến nhiệm vụ dạy người,
con người không chỉ cần có tri thức mà phải biết sống đúng, sống đẹp, sống có ích Muốn như thế, con người nhất thiết phải có kĩ năng sống Bởi, người có kĩ năng sống luôn vững vàng trước mọi khó khăn, thử thách; biết ứng xử, giải quyết các vấn đề đặt ra trong cuộc sống một cách tích cực và phù hợp; luôn lạc quan, làm chủ bản thân và làm chủ hoàn cảnh Có thể nói: Kĩ năng sống là
Trang 5“chiếc chìa khóa vạn năng” giúp con người từng bước khẳng định bản ngã của
chính mình Hơn thế, người có kĩ năng sống luôn có hành vi tích cực để góp phần xây dựng và làm giảm bớt các tệ nạn xã hội, làm cho cuộc sống tươi sáng
và văn minh hơn
Tất nhiên, kĩ năng sống của con người không phải tự nhiên mà có được,
nó phải được hình thành dần qua quá trình học tập, rèn luyện lâu dài trong cuộc sống Vì vậy, tuổi trẻ nói chung, đối tượng học sinh lớp 12 nói riêng, là những chủ nhân tương lai của đất nước, là nhân tố quyết định sự phát triển của đất nước trong những năm tới cần có những kĩ năng sống cơ bản
Dựa trên những cơ sở lí luận như trên, chương trình Ngữ văn lớp 12 là phần văn học hiện đại phù hợp với ngôn ngữ cũng như kiểu tư duy, tình cảm hiện đại, rất thiết thực cho việc giáo dục những kiến thức và kĩ năng sống của con người hiện đại
2 Thực trạng.
Tất cả những ai có trách nhiệm với tương lai đất nước, với thế hệ trẻ đều nhận thấy rằng: Giáo dục kĩ năng sống cho lứa tuổi học sinh đặc biệt là học sinh cuối cấp THPT là vô cùng cần thiết Bởi, kĩ năng sống là một trong những yếu
tố quan trọng giúp các em thành công trong mọi lĩnh vực
Trước sự thiết thực ấy, bản thân và các giáo viên khác khi tiếp nhận sự đổi mới ai cũng hứng thú tích hợp kĩ năng sống trong các tiết dạy Tìm hiểu và vận dụng những kĩ năng cần thiết cho học sinh trong cuộc sống nhằm nâng cao khả
năng "đề kháng" cho học sinh Nhưng có lẽ, đây là lĩnh vực khoa học còn khá mới
mẻ và với nhiều nguyên nhân khác nhau nên việc giảng dạy, rèn luyện kĩ năng sống vẫn còn nhiều điều chưa hiệu quả, chưa được quan tâm đúng mức; chưa có
sự thống nhất đồng bộ trong hệ thống giáo dục phổ thông của cả nước
Giáo viên trường tôi và cả một số trường bạn, khi được hỏi tới vấn đề: Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thế nào để đạt hiệu quả? Mọi người đều trả lời chung chung: thì dạy vậy thôi Không ai cho tôi một phương pháp rõ ràng
Trang 6Có người chân thành và cởi mở hơn thì tâm sự: Chủ trương chung là phải tích hợp rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh nhưng thực tế chẳng có gì là cụ thể, thậm chí làm cho giờ học phức tạp và rối rắm hơn Bản thân tôi, khi mới tiếp cận với vấn đề cũng có những cảm nhận như thế Hơn nữa, trong bối cảnh hiện nay, học sinh chẳng mấy thiết tha với môn Văn nên việc "tích hợp" càng khó khăn hơn Một điều đáng nói, đa số phụ huynh, học sinh lớp 12, ngay cả phần lớn giáo viên dạy khối học này cũng đều xác định mục tiêu quan trọng nhất của việc học cho lớp 12 là "học để thi" chứ không phải là "học để làm người" Xác định mục tiêu như thế nên kiến thức phải luôn đặt ở vị trí hàng đầu, việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh 12 chỉ mang tính chất tự phát và tùy hứng chứ không mang tính chiến lược nên hiệu quả chưa cao
Đối với học sinh chỉ nghe, chép không tìm tòi khám phá ứng dụng dẫn đến tình trạng trường chúng tôi đôi khi phải tổ chức những buổi họp kỉ luật để
xử lí những vụ đánh nhau chỉ vì những lí do đơn giản để lại hậu quả nghiêm trọng đối với từng cá nhân học sinh, với gia đình, với nhà trường, với cả xã hội Học sinh lớp 12 chỉ cần một ánh mắt, một câu nói đùa của bạn đã có thể gây ra một vụ ẩu đả ra trò Đó chẳng phải do các em thiếu kĩ năng làm chủ cảm cảm xúc, kĩ năng ra quyết định phù hợp đó sao? Mỗi tuần, các giáo viên chủ nhiệm đều phải xử lí tại lớp mình bao nhiêu trường hợp nghỉ học để đi chơi game, bao nhiêu trường hợp vô lễ với thầy cô giáo…Xử lí nhiều, kỉ luật nhiều nhưng tình hình vẫn không thay đổi được là bao Trong trường có rất nhiều em rơi vào tình
trạng "ăn không nên đọi, nói không nên lời", khi được thầy cô giáo chỉ định trả
lời một câu hỏi thì ấp úng, lúng túng, không thể diễn đạt nổi… Vấn đề cốt lõi của cái gốc thực trạng đau lòng ấy chính là do các em thiếu những kĩ năng sống quan trọng: Kĩ năng làm chủ cảm xúc, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng giao tiếp,
kĩ năng ra quyết định, kĩ năng tìm kiếm sự hỗ trợ…Thiết nghĩ, không thể khắc phục được thực trạng đáng buồn ấy bằng kiểu "học thi" như bây giờ mà phải chú tâm thỏa đáng đến việc rèn luyện cho các em những kĩ năng sống để "làm Người"
Trang 7Nguyên nhân của những thực trạng trên được nhìn nhận từ nhiều phía:
- Nguyên nhân khách quan:
+ Trong xu thế hội nhập, xã hội có nhiều biến chuyển khiến cuộc sống con người không tránh khỏi những thay đổi Có những thay đổi tích cực nhưng cũng không ít những thay đổi tiêu cực khiến quá trình dạy và học gặp nhiều khó khăn
+ Chủ trương tích hợp kĩ năng sống cho học sinh trong các bài giảng nhưng lượng kiến thức trong bài quá nhiều, thời gian lại hạn chế Dạy kiến thức còn chưa đủ làm sao rèn kĩ năng sống cho học sinh Cho nên, nó chỉ mới dừng ở mức áp dụng, hiệu quả chưa cao
+ Việc tổ chức những buổi ngoại khóa còn hạn chế chưa thực sự mở rộng Trong khi đó, việc rèn kĩ năng sống cho học sinh không chỉ ở trong những bài giảng, các tình huống trên lớp mà cần có những buổi ngoại khóa thiết thực giúp các em tiếp cận những tình huống cuộc sống cụ thể
+ Sự phối hợp của gia đình, nhà trường và xã hội chưa chặt chẽ, còn chú
trọng học để thi hơn là học để làm người.
- Nguyên nhân chủ quan:
+ Mặc dù điều kiện thực hiện chưa được thuận lợi nhưng hơn hết vẫn là
ở người thực hiện chưa chủ động, sáng tạo, chuẩn bị chưa chu đáo, hướng dẫn học sinh theo kiểu nói suông, tùy hứng chưa thực sự triệt để
+ Học sinh chưa tích cực, ít chủ động trau dồi kiến thức kĩ năng
Vì vậy, giáo viên phải tích cực, sáng tạo tích hợp giáo dục kĩ năng sống trong các bài dạy tạo niềm tin, sự hứng thú cho học sinh nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục, đem lại lợi ích thiết thực cho học sinh
3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề.
Chất lượng giáo dục phụ thuộc vào phương pháp giảng dạy, quy trình học tập cũng như môi trường đào tạo Vì vậy, giáo dục kĩ năng sống phải đáp ứng nhu cầu của người học, nội dung giáo dục phải thiết thực hiệu quả Bản thân đã
Trang 8sử dụng một só biện pháp khá hiệu quả trong việc tích hợp giáo dục kĩ năng trong tiết đọc Văn
Thực tế, kĩ năng sống không thể chỉ được giới thiệu và giảng giải bằng lí thuyết Bởi “lí thuyết suông” có thể tạo ra sự nhàm chán hoặc suy nghĩ “văn nói láo, báo nói thừa” từ phía học sinh, khiến các em mất niềm tin vào lời thầy cô giảng Hơn nữa, chỉ lí thuyết không chắc hẳn các em sẽ rất chóng quên Vì thế, tôi mạnh dạn giải quyết vấn đề bằng các tình huống
Ưu thế nổi bật nhất của việc tạo ra được những tình huống có ý nghĩa vận dụng trong quá trình dạy học văn:
- Nâng cao tính thực tiễn của môn học, để Văn học gắn với đời sống chứ không phải là thế giới chỉ có trong sách vở
- Nâng cao tính chủ động, sáng tạo và sự hứng thú của học sinh trong quá trình học
- Đặc biệt sẽ rèn luyện, nâng cao kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng trình bày, bảo vệ và phản biện ý kiến trước đám đông
- Ngoài ra, giáo viên trong vai trò của người dẫn dắt, cũng sẽ tiếp thu được rất nhiều kinh nghiệm và những cách nhìn, những giải pháp mới từ phía học sinh để làm phong phú bài giảng và điều chỉnh nội dung tình huống nghiên cứu
3.1 Tạo tình huống nhằm tự nhận thức bản thân và sự việc.
Kĩ năng tự nhận thức là từ sự nhìn nhận, tự đánh giá về bản thân trong các mối quan hệ về xã hội Biết nhìn nhận đánh giá đúng về bản thân và sự việc
Tự nhận thức là một kĩ năng rất cơ bản của con người, là nền tảng để con người giao tiếp, ứng xử phù hợp có hiệu quả Có những lúc chúng ta đánh giá sai về mình nên chần chừ không quyết đoán sẽ đánh mất cơ hội Ngoài ra, có hiểu đúng về mình con người mới có thể có những quyết định, những sự lựa chọn đúng đắn, phù hợp với khả năng của bản thân, với điều kiện thực tế và yêu
Trang 9cầu xã hội Để nhận thức đúng về bản thân cần được phải trải nghiệm qua thực
tế, đặc biệt là qua giao tiếp với người khác, qua tác phẩm Văn học
Ví dụ: Khi học tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân: Chúng ta tự nhận thức
về tấm lòng đồng cảm, trân trọng trước số phận con người của nhà văn, qua đó xác định giá trị trong cuộc sống mà mỗi con người cần hướng tới
Hay khi học tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài: Chúng ta nhận
thức được tấm lòng của nhà văn khi nhìn nhân vật với con mắt đồng cảm, chia
sẽ và khám phá, trân trọng những phẩm chất tốt đẹp ở họ Từ đó, hướng học sinh xác định rõ lối sống tích cực trong cuộc sống
Giáo viên đặt câu hỏi và tạo tình huống giúp học sinh hiểu rõ vấn đề:
- Vì sao Mị dám cởi trói cho APhủ?
- Học sinh trả lời: Vì sự đồng cảm, vì lòng thương người, nhưng sâu thẳm
vẫn là nỗi lòng khao khát giải phóng bản thân
- Vậy, nếu bản thân em rơi vào một tình huống tương tự em sẽ có những hành động như Mị hay không?
- Học sinh trả lời với nhiều đáp án như sau:
+ Em sẽ hành động như Mị, bởi đó là con đường duy nhất
+ Em sẽ không dám làm như vậy, bởi đã là “cỗ máy” thì phải cam chịu tới cùng
+ Em sẽ cởi trói cho A Phủ nhưng không chạy theo anh ta
Từ những câu trả lời trên giáo viên hướng tới kĩ năng sống phù hợp nhất
đó chính là: Hãy làm chủ bản thân, tự tin về về bản thân, và hãy tự giải phóng chính bản thân mình đừng thụ động chấp nhận
3.2 Tạo tình huống nhằm ứng phó với những căng thẳng.
Trong cuộc sống hàng ngày, con người thường gặp những tình huống gây căng thẳng cho bản thân Đặc biệt, với lứa tuổi mới lớn như các em việc gặp và đối phó với những căng thẳng là một việc thường xuyên và thường găp Tuy nhiên, có những tình huống gây căng thẳng cho người này nhưng lại không gây
Trang 10căng thẳng cho người khác và ngược lại Đó chính là kĩ năng ứng phó của từng người Khi bị căng thẳng mỗi ngưới có tâm trạng, cảm xúc và hành động khác nhau Cũng có khi là những cảm xúc tích cực nhưng thường là cảm xúc - suy nghĩ theo hướng tiêu cực gây ảnh hưởng không tốt đến thể chất tinh thần của con người Vì vậy, đây là một trong số những kĩ năng thiết yếu giúp các em vững bước trong tương lai
Kĩ năng ứng phó căng thẳng là khả năng con ngươi bình tĩnh, tự tin sẵn sàng ứng phó với những căng thẳng như là một phần tất yếu của cuộc sống Khi gặp những căng thẳng người có kĩ năng sống sẽ xác định được nguyên nhân, hậu quả, cũng như biết cách suy nghĩ và ứng phó một cách tích cực
Ví dụ: Khi dạy tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của nhà văn Nguyễn
Minh Châu Giáo viên đặt câu hỏi bằng cách đưa ra một đoạn văn:
“… Lão đàn ông lập tức trở nên hùng hổ, mặt đỏ gay, lão rút trong người
ra một chiếc thắt lưng của lính ngụy ngày xưa, có vẻ như những điều phải nói với nhau họ đã nói hết, chẳng nói chẳng rằng lão trút cơn giận như lửa cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng, quất tới tấp vào lưng người đàn bà Lão vừa đánh vừa thở hồng hộc, hai hàm răng nghiến ken két, rên rỉ đau đớn: “Mày chết
đi cho ông nhờ Chúng mày chết hết đi cho ông nhờ”.
Người đàn bà với vẻ cam chịu đầy nhẫn nhục, không hề chống trả cũng không tìm cách chạy trốn…”
(Nguyễn Minh Châu, Chiếc thuyền ngoài xa, trang 71)
Các em sẽ tiếp nhận những tri thức của bài học: Đó là những nghịch cảnh
éo le của cuộc sống Khi đọc đoạn văn trên tôi nhận thấy sự bất bình căng thẳng hiện lên trong đôi mắt các em học sinh Vì vậy, tôi giúp các em giải quyết căng thẳng và bức xúc bằng một câu hỏi gợi mở:
- Nguyên nhân nào khiến người phụ nữ ấy lại không kêu la, không chống trả, không tìm cách chạy trốn?
