Trên cơ sở đó, giáo dục cho học sinh những tư tưởng, tình cảm đúng đắn, niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, truyền trống chống giặc ngoại xâm, lòng yêu nước, lòng biết ơn, kính yêu các bậ
Trang 1PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lý do chọn đề tài
Lịch sử địa phương là một bộ phận hợp thành lịch sử dân tộc Việc giảng dạy lịch sử địa phương không chỉ giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn kiến thức lịch sử dân tộc mà quan trọng hơn là góp phần trực tiếp hình thành, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương - cội nguồn của lòng yêu nước Từ nhiều năm nay, thực hiện chương trình giảng dạy của Bộ Giáo dục - Đào tạo, hầu hết các địa phương đã biên soạn Tài liệu lịch sử địa phương nhằm phục vụ cho việc giảng dạy bộ môn trong trường phổ thông Trên cơ sở đó, giáo dục cho học sinh những tư tưởng, tình cảm đúng đắn, niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, truyền trống chống giặc ngoại xâm, lòng yêu nước, lòng biết ơn, kính yêu các bậc tiền bối, các thế hệ cha ông đã ngã xuống để bảo vệ dân tộc… Tương tự như những tiết học khác, tiết lịch sử địa phương có một vai trò rất quan trọng trong việc cung cấp cho học sinh về những mốc son về các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu theo dòng thời gian
từ buổi đầu dựng nước tới nay Qua đó, bồi dưỡng và phát triển cho các em thói quen ham học hỏi, tìm hiểu và xây dựng tình yêu quê hương, yêu Tổ quốc Góp phần rèn luyện những kĩ năng, hình thành ở học sinh phương pháp nghiên cứu khoa học, biết vận dụng kiến thức vào cuộc sống
Một trong những mục tiêu trọng điểm của việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống đòi hỏi nội dung chương trình môn lịch sử phải cung cấp cho các em những thông tin, sự kiện hoặc những giá trị về lịch sử của địa phương, nơi học sinh đang sinh sống Nhưng đến nay, nội dung chương trình môn học lịch sử địa phương
ở lớp 12 còn rất ít (ở lớp 12 có 2 tiết /năm, số tiết đó không đủ cung cấp hết kiến thức địa phương cho học sinh)
Vậy chúng ta cần phải làm gì để tiết dạy lịch sử địa phương được hiệu quả Nếu xét về góc độ chương trình chính khoá thì 2 tiết/năm học đã được phân bố sát với thời gian học tập, không có nội dung trống để giáo viên tiến hành dạy mở rộng
Trang 2và nâng cao về lịch sử địa phương của tỉnh nhà Xét về góc độ hoạt động ngoài giờ thì thời gian cũng không nhiều hoặc không có điều kiện thuận lợi cho việc triển khai hoạt động ngoại khoá về lịch sử địa phương Chính vì thế, trong quá trình dạy
và học về tiết lịch sử địa phương giáo viên cần phải tìm tòi những giải pháp tối ưu nhất trong quá trình giảng dạy để nâng cao hiệu quả nhất cho tiết học Đó cũng là lý
do mà tôi chọn nội dung “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả trong tiết dạy lịch
sử địa phương lớp 12 trường THCS & THPT Hà Trung” làm đề tài sáng kiến
kinh nghiệm của mình
II Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phương pháp nghiên cứu nghiên cứu
1 Mục đích nghiên cứu :
Căn cứ vào nội dung chương trình đã nêu trên thì việc nâng cao hiệu quả trong tiết dạy lịch sử địa phương là nội dung cần thiết Nếu một học sinh lớp 12 biết rất nhiều nội dung lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới mà trong khi đó lại không biết về lịch sử của nơi mình đang sống thì quả là một thiệt thòi rất lớn Học sinh sẽ không biết để bảo vệ và giữ gìn những tài liệu, hiện vật và những di tích lịch sử… chính trên mảnh đất thân yêu mà các em đang sống
2 Nhiệm vụ nghiên cứu :
Do thời gian nghiên cứu hạn chế nên tôi chỉ giải quyết các nhiệm vụ sau:
- Giảng dạy nội dung trong tài liệu lịch sử địa phương lớp 12
- Trao đổi kinh nghiệm với đồng nghiệp, bạn bè để đánh giá mức độ hiểu biết
về kiến thức lịch sử địa phương của học sinh lớp 12 ở trường THCS &THPT Hà Trung
- Đưa ra một số giải pháp có tính thực tiễn để tiết dạy lịch sử địa phương có hiệu quả tốt
Trang 33 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng: Học sinh lớp 12
- Phạm vi nghiên cứu: Trường THCS&THPT Hà Trung
4 Phương pháp nghiên cứu:
Để thực hiện đề tài này bản thân tôi đã sử dụng những phương pháp sau:
- Phương pháp sưu tầm tài liệu qua sách báo và các thông tin có tính thời sự
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
- Phương pháp điều tra mức độ tiếp thu bài của học sinh và đánh giá kết quả của từng tiết dạy
- Phương pháp thực hành, rút ra kinh nghiệm qua những tiết dạy lịch sử địa phương
Trang 4PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Cơ sở lí luận chung của vấn đề
Với quan điểm lịch sử Việt Nam là lịch sử của cuộc đấu tranh nhân dân, mỗi một chiến thắng ở địa phương lại là tiền đề, là nhân tố quyết định đưa tới sự thắng lợi to lớn của cách mạng Việt Nam
Lịch sử địa phương là một mảng kiến thức trong hệ thống kiến thức lịch sử ở trường phổ thông, nó đóng vai trò rất quan trọng đối với việc hình thành tri thức lịch sử truyền thống của địa phương Từ đó góp phần xâu chuỗi lại các sự kiện lịch
sử của mỗi địa phương nói riêng và lịch sử của đất nước nói chung Vì vậy nâng cao hiệu quả tiết dạy lịch sử địa phương cho học sinh nói chung và học sinh lớp 12 nói riêng là rất quan trọng
Một thực tế cho thấy việc truyền đạt kiến thức lịch sử địa phương ở trường phổ thông hiện nay chưa được chú ý và đầu tư, việc giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh mới chỉ dừng lại ở mức độ chiếu lệ Gần đây đã có tài liệu giáo dục địa phương dành cho giáo viên và học sinh tuy nhiên vẫn chỉ mới là bước đầu
Xuất phát từ thực tế trên, để khắc phục những mặt còn hạn chế trong việc giảng dạy lịch sử địa phương ở trường phổ thông Trong suốt quá trình giảng dạy, bản thân tôi đã đúc rút được một số những kinh nghiệm cũng như là một số giải pháp để nâng cao hiệu quả trong việc giảng dạy lịch sử địa phương ở huyện nhà
II Thực trạng việc dạy và học tiết lịch sử địa phương ở lớp 12 trường THCS&THPT Hà Trung.
1 Thuận lợi:
- Được sự chỉ đạo, quan tâm sâu sát và kịp thời của BGH, có những kế hoạch
cụ thể, lâu dài trong công tác giảng dạy
Trang 5- Giáo viên có trình độ chuyên môn vững vàng, có nhiều kinh nghiệm trong
việc giảng dạy bộ môn
- Chất lượng học sinh tương đối đồng đều, phần lớn có ý thức học tập tốt,
phấn đấu vươn lên
2 Khó khăn:
- Ở trường THCS&THPT Hà Trung ường THCS&THPT Hà Trung tr ng THCS&THPT H Trungà Trung nhi u h c sinh lều học sinh lười học, chưa có sự ọc sinh lười học, chưa có sự ường THCS&THPT Hà Trung ọc sinh lười học, chưa có sựi h c, ch a có sư ự say mê môn h c l ch s cho nên vi c ghi nh các s ki n, nhân v t l ch s cònọc sinh lười học, chưa có sự ịch sử cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, nhân vật lịch sử còn ử cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, nhân vật lịch sử còn ệc ghi nhớ các sự kiện, nhân vật lịch sử còn ớ các sự kiện, nhân vật lịch sử còn ự ệc ghi nhớ các sự kiện, nhân vật lịch sử còn ật lịch sử còn ịch sử cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, nhân vật lịch sử còn ử cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, nhân vật lịch sử còn
y u a s các em ch a ố các em chưa độc lập suy nghĩ mà luôn dựa vào sách giáo khoa ư độc lập suy nghĩ mà luôn dựa vào sách giáo khoa ật lịch sử cònc l p suy ngh m luôn d a v o sách giáo khoa.ĩ mà luôn dựa vào sách giáo khoa à Trung ự à Trung
- Số tiết dành cho lịch sử địa phương lớp 12 chỉ có 2 tiết/năm và nằm ở gần cuối học kì hoặc cuối chương trình năm học
- Nguồn tài liệu chủ yếu để giảng dạy tiết lịch sử địa phương là giáo viên tự tìm tòi kiến thức ở địa phương để dạy chủ yếu là cuốn sách "Lịch sử Đảng bộ Huyện Phú Vang” và cuốn "Tài liệu địa phương Thừa Thiên Huế" do TS Phạm Văn Hùng chủ biên của nhà xuất bản giáo dục Việt Nam
- Công tác soạn giảng hầu như mới chỉ mang tính hình thức, chưa chú trọng đến nội dung, nên chất lượng chưa cao Giáo án chưa đầu tư nên còn sơ sài
- Phương pháp giảng dạy tiết lịch sử địa phương mới chỉ dừng lại ở phương pháp truyền thống: kể chuyện, đọc trong sách tư liệu, tự tìm hiểu tài liệu…
- Tiết học lịch sử địa phương chưa được đổi mới nhiều, thường gò bó, khô khan, nặng về thuyết trình, nhồi nhét kiến thức không gây được hứng thú, yêu thích cho học sinh
Xuất phát từ thực trạng đó, nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử địa phương tại trường THCS & THPT Hà Trung Trong thời gian qua, bản thân tôi với nhiệm vụ của một giáo viên dạy bộ môn lịch sử, đã có những trăn trở, suy nghĩ và đưa ra những giải pháp trong giảng dạy để từ đó đúc rút ra được những kinh nghiệm giúp cho một tiết dạy lịch sử địa phương được tốt hơn, có ý nghĩa hơn, tạo hứng thú cho học sinh nhiều hơn Tôi đã vận dụng một số biện pháp như sau:
Trang 6III Một số biện pháp nâng cao hiệu quả tiết dạy lịch sử địa phương lớp 12 ở trường THCS&THPT Hà Trung
1 Sử dụng đồ dùng trực quan.
Do đặc trưng của bộ môn lịch sử, không thể trực tiếp tri giác được các sự kiện, hiện tượng lịch sử đã xảy ra, không thể tái hiện lịch sử trong phòng thí nghiệm Chính vì vậy, việc tái tạo lịch sử bằng cách tạo biểu tượng đúng đắn, sinh động về các sự kiện, hiện tượng lịch sử vừa là nguyên tắc vừa là đổi mới phương pháp trong việc dạy học lịch sử ở trường THPT giúp cho giờ học thêm sinh động, học sinh hứng thú với môn học Hiện nay tình trạng học sinh nắm kiến thức về địa danh, không gian xảy ra sự kiện lịch sử một cách mơ hồ, tình trạng nhầm lẫn giữa các địa danh diễn ra phổ biến Đó cũng chính là nguyên nhân khiến cho chất lượng tiết học lịch sử chưa tốt, học sinh ít hứng thú với bài học lịch sử Để góp phần nâng cao hiệu qủa của tiết học lịch sử địa phương, cần sử dụng nhiều phương pháp dạy học, trong đó có biện pháp sử dụng đồ dùng trực quan nhằm tạo biểu tượng không gian cho học sinh trong dạy học lịch sử là điều cần thiết Muốn học lịch sử tốt, cần phải tạo biểu tượng cho học sinh, làm cho các em dường như đang “chứng kiến” hay “tham gia” vào một trận đánh hay một sự kiện nào đó để các em lĩnh hội kiến thức một cách hứng thú
Ví dụ: Khi dạy tiết 43 lịch sử địa phương lớp 12, khi giảng đến đoạn Thừa
Thiên Huế từ 1930-1945, giáo viên dùng các tranh ảnh có liên quan và lược đồ khởi nghĩa giành chính quyền để trình bày diễn biến cách mạng tháng Tám ở Thừa Thiên Huế Giáo viên vừa trình bày vừa kết hợp đặt các câu hỏi nhận thức giúp học sinh đi sâu tìm hiểu bản chất của sự kiện, nhân vật lịch sử, hiểu được mối quan hệ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc Nhằm kích thích sự hứng thú học tập của học sinh
Tranh, ảnh lịch sử là đồ dùng trực quan khi được khai thác trong tiết dạy lịch
sử địa phương sẽ góp phần tạo biểu tượng lịch sử sinh động, phát huy được tính
Trang 7tích cực của học sinh Qua đó, bồi dưỡng tình cảm, thái độ học sinh đối với các sự kiện, nhân vật lịch sử
Để tiết học lịch sử địa phương đạt hiệu quả cao, giáo viên cần kết hợp nhuần nhuyễn giữa trình bày bản đồ và lời nói sinh động, hấp dẫn tạo cho tiết học sôi nổi, hứng thú
2 Khai thác kênh hình trong sách giáo khoa
Trong thời gian qua, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đã được đề cập
và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, quản lý giáo dục, giáo viên trực tiếp giảng dạy Nhìn chung, đều khẳng định khai thác kênh hình trong sách giáo khoa nhằm phát huy tính tích cực của học sinh là rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục Bởi lẽ, kênh hình trong sách giáo khoa không những minh hoạ, làm cơ sở cho việc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh Ngoài ra việc khai thác tốt kênh hình sẽ tạo nên một không gian sinh động trong giờ học, giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức và học sinh sẽ nhớ kĩ, hiểu sâu, tiếp thu nhanh hơn những kiến thức đã học Bên cạnh đó, còn góp phần phát triển kĩ năng quan sát, phân tích, nhận xét, đánh giá và tư duy ngôn ngữ cho học sinh Tuy nhiên, làm thế nào để khai thác tốt, nhằm phát huy đúng vị trí, của kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử thì kĩ năng khai thác kênh hình của giáo viên đóng vai trò quyết định.Vì vậy, giáo viên phải nắm được những kĩ năng khai thác cơ bản để phục vụ cho công tác giảng dạy
Ví dụ : Khi dạy tiết 43 lịch sử địa phương 12, Thừa Thiên Huế trong những
năm 1930-1945 Học sinh hầu như biết đến đồng chí Nguyễn Chí Thanh rất ít nên khi dạy mục này, giáo viên nhấn mạnh vai trò của đồng chí Nguyễn Chí Thanh Sau khi thoát khỏi nhà tù của đế quốc, đồng chí trở về Thừa Thiên Huế để khôi phục hệ thống tổ chức, lãnh đạo phong trào cách mạng ở tỉnh theo tinh thần của nghị quyết TW 8 (5/1941) Giáo viên vừa trình bày vừa kết hợp giới thiệu một số đoạn phim tư liệu đặc biệt là nhà tưởng niệm của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh
Trang 8Ngôi nhà là nơi lưu giữ những hình ảnh, tư liệu hiện vật về cuộc đời và những hoạt động của Đại tướng - Người con thân yêu của Thừa Thiên Huế, một danh tướng đã
có nhiều đóng góp cho sự nghiệp giải phóng dân tộc…
Phương pháp khai thác kênh hình chính là khơi dậy khả năng tư duy, sáng tạo của học sinh, thông qua các kênh hình các em có những hiểu biết nhất định về lịch sử của nhân loại, thêm yêu quý và tự hào về những trang sử hào hùng của dân tộc, tôn thờ và ngưỡng mộ những người có công trong sự nghiệp giải phóng dân tộc Khai thác, phân tích nội dung và ý nghĩa của kênh hình trong sách giáo khoa và
cả những kênh hình sưu tầm bên ngoài có liên quan vào bài học một cách phù hợp
để tăng tính hấp dẫn góp phần phát huy tính tích cực của học sinh trong việc học Giúp học sinh yêu thích tiết học, hứng thú và tích cực học tập hơn, như vậy sẽ cho kết quả cao hơn Biện pháp tuy không mới lắm, nhưng với sự chủ động hướng dẫn của giáo viên và sự tích cực của học sinh đã đem đến một kết quả khả quan hơn trong quá trình học Tuy nhiên không phải lúc nào cũng yêu cầu học sinh phải phân tích kỹ tất cả các kênh hình trong sách giáo khoa Nếu học sinh chưa hiểu bài, chưa trình bày được lược đồ, chưa phân tích được sự kiện sẽ làm mất thời gian Do đó yêu cầu người giáo viên phải có nghệ thuật sư phạm khi dạy học lịch sử Biết đọc bản đồ, biết tường thuật trận đánh, biết phân tích nội dung của kênh hình và phải biết hướng dẫn học sinh nắm được những nội dung của bài học thông qua kênh hình đó Từ đó biết phân tích, nhận xét, đánh giá các sự kiện lịch sử
3 Sử dụng thơ trong tiết lịch sử địa phương
Trong giảng dạy môn lịch sử, người giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc làm sống lại các sự kiện lịch sử Tuy nhiên chỉ dừng lại những kiến thức trong sách giáo khoa thì chỉ tạo dựng lại không khí lịch sử cần thiết Để thu hút các em đi sâu tìm hiểu khám phá quá khứ của dân tộc, tạo nên những cảm xúc thực sự trước những sự kiện thì việc vận dụng kiến thức thơ vào giảng dạy là điều cần thiết góp
phần cho bài giảng trở nên sinh động và hấp dẫn, nâng cao hứng thú cho học sinh.
Trang 9Ví dụ: Nhằm khắc họa hình ảnh lãnh tụ Hồ Chí Minh và tình cảm của Người
khi trở về quê hương sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước, tôi đã sử dụng đoạn thơ trong bài thơ Theo chân Bác của nhà thơ Tố Hữu:
“Ôi sáng xuân nay, xuân bốn mốt Sáng rừng Việt Bắc trắng hoa mơ Người về Im lặng Con chim hót Thánh thót bờ lau, vui ngẩn ngơ”
Khi giảng cho học sinh hiểu về Thừa thiên Huế trong giai đoạn đấu tranh ác liệt với quân Pháp cuối cùng rồi cũng giành thắng lợi lớn ở Thanh Lương (1951), Thanh Lam Bồ (1951) và được Bác Hồ gửi thư khen ngợi Với phương pháp sư phạm, tôi đã kết hợp trình bày diễn biến với mô tả để lôi cuốn các em vào trận đánh tạo sự hứng thú, say mê trong tiết học Khi các em đã thực sự yêu thích chăm chú nghe giảng, tôi lại tiếp tục trình bày nội dung bài học bằng việc đọc một đoạn thơ
để kết thúc tiết dạy.Vào những năm tháng gian lao và anh dũng ấy, Nguyễn Chí Thanh đã tự sáng tác mấy vần thơ giàu ý nghĩa:
Mất đất đâu phải mất nước Chỉ sợ mất lòng tin của dân Thấm sâu lời Bác dạy vào gan ruột Bám dân quyết dựng thế Trường Sơn (Trích tài liệu giáo dục địa phương Thừa Thiên Huế))
Ví dụ: Khi dạy Thừa Thiên Huế trong những năm kháng chiến chống Pháp 1945-1954
Sau khi khái quát về kết quả của chiến dịch Điện Biên Phủ.Tôi đã trích dẫn đoạn thơ Hoan hô chiến sĩ Điện Biên của nhà thơTố Hữu:
Trang 10“… 56 ngày đêm khoét núi ngủ hầm, mưa dầm cơm vắt.
Máu trộn bùn non
Gan không núng, chí không mòn…”
Không chỉ mô tả về không khí hào hùng của cả chiến dịch mà còn hướng học sinh đi tìm hiểu nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử của cuộc kháng chiến hào hùng dân tộc Tôi nhận thấy rằng các em rất xúc động về những hình ảnh mà giáo viên cung cấp Điều này có ý nghĩa rất lớn trong việc giáo dục tinh thần cảm phục đối với công lao của các thế hệ đi trước cũng như góp phần nâng cao ý thức bảo vệ quê hương đất nước trong nhận thức các em
Sau khi tiến hành kết hợp thơ vào trong giảng dạy tiết lịch sử địa phương để giúp học sinh hứng thú hơn với tiết học lịch sử, tôi đã nhìn thấy sự chuyển biến rõ rệt về việc yêu thích học môn lịch sử hơn Sử dụng thơ làm cho giờ học trở nên sinh động, hấp dẫn dễ lôi cuốn hơn Giúp học sinh có cái nhìn đa chiều về một sự kiện, một nhân vật, một hiện tượng lịch sử Tuy nhiên khi sử dụng tài liệu thơ vào giảng dạy tiết lịch sử địa phương, ta cần phải chú ý chọn lọc những nội dung cho phù hợp với bài dạy
Thơ văn nói chung với ưu thế của nó: dễ thuộc, dễ đi vào lòng người… sẽ là một thế mạnh trong việc hỗ trợ đắc lực cho việc truyền thụ kiến thức lịch sử, thông qua đó để góp phần giáo dục đạo đức, lòng biết ơn đối với truyền thống, lãnh tụ cũng như những anh hùng liệt sĩ đã hi sinh, đã đóng góp xương máu của mình để làm rạng rỡ thêm lịch sử nước nhà
4 Kết hợp nhuần nhuyễn, hợp lí các dạng tổ chức dạy và học để phát huy tính tích cực học tập của học sinh
Lịch sử địa phương là một bộ phận hợp thành lịch sử dân tộc Việc giảng dạy lịch sử địa phương không chỉ giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn kiến thức lịch sử địa phương nơi mà mình đang sống mà quan trọng hơn là góp phần trực tiếp hình thành, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương - cội nguồn của lòng yêu nước