Tư tưởng và nghệ thuật trong thơ huy cận viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi

Tuy số lượng không nhiều nhưng chỉ với một tập thơHai bàn tay em và một số bài thơ viết cho thiếu nhi in rải rác trong một số tuyển tập cũng phần nào giúp người đọc hình dung được về tâm

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết n chân thành và sâu sắc nhất tới Thạc sĩ Trần Thị Minh - người đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện và hoàn

thành khoá luận tốt nghiệp

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Giáo dụcTiểu học - trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo mọi điều kiện thuận lợi

để tôi hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Sinh viên thực hiện

Lê Thanh Thủy

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những sốliệu và kết quả nghiên cứu trong khoá luận này là hoàn toàn trung thực Đề tàichưa được công bố trong bất cứ một công trình khoa học nào khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Sinh viên thực hiện

Lê Thanh Thủy

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Cấu trúc của khóa luận 4

CHƯƠNG 1 TƯ TƯỞNG TRONG THƠ HUY CẬN VIẾT CHO THIẾU NHI VÀ VIẾT VỀ THIẾU NHI 5

1.1 Thơ viết cho thiếu nhi 5

1.1.1 .Huy Cận giới thiệu với các em về thế giới tự nhiên và cuộc sống xung quanh 7

1.1.2 Huy Cận đã khơi gợi ở các em năng lực tưởng tượng và sự đồng cảm 15 1.2 Thơ viết về thiếu nhi 19

1.2.1 Thơ Huy Cận viết về những tấm gương anh hùng nhỏ tuổi 19

1.2.2 Thơ Huy Cận viết về thiếu nhi bằng tình cảm của người cha 22

CHƯƠNG 2 ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT TRONG THƠ HUY CẬN VIẾT CHO THIẾU NHI VÀ VIẾT VỀ THIẾU NHI 28

2.1 Huy Cận, nhà thơ - họa sĩ 28

2.2 Huy Cận, nhà thơ - ca sĩ 33

2.2.1 Thể thơ 33

2.2.2 Vần 36

2.2.3 Thanh điệu 37

2.3.1 Biện pháp nhân hóa 40

2.3.2 Biện pháp so sánh 42

2.3.3 Biện pháp điệp ngữ 43

KẾT LUẬN 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO 46

1.2 Trong số đó Huy Cận là một cây bút đặc biệt Vốn là gương mặt nổidanh từ phong trào Thơ Mới (1930 - 1945) với những vần thơ “ảo não” nhưngtrong sự nghiệp sáng tác phong phú của mình, Huy Cận cũng dành một phầntâm huyết cho trẻ thơ Tuy số lượng không nhiều nhưng chỉ với một tập thơ

Hai bàn tay em và một số bài thơ viết cho thiếu nhi in rải rác trong một số

tuyển tập cũng phần nào giúp người đọc hình dung được về tâm hồn cũng nhưphong cách thơ ông Thơ Huy Cận viết cho thiếu nhi đã hòa nhập được vàotâm hồn trẻ, tạo nên một thế giới nghệ thuật sống động với nhiều điều bấtngờ, lý thú và mới mẻ Đúng như nhà thơ Xuân Diệu đã từng nhận xét: “Nên

tìm hiểu sâu hơn cái thế giới trẻ con của Huy Cận, không nên chỉ lướt qua,

lướt qua là bỏ uổng phí” [xem 2]

1.3 Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy rằng: Mặc dù thơ Huy Cận đã córất nhiều người nghiên cứu nhưng chủ yếu các công trình, bài viết mới chỉbàn đến những đóng góp của ông trong phong trào Thơ Mới và sự chuyểnbiến về mặt tư tưởng nghệ thuật của thơ ông giai đoạn sau Cách mạng Còn

về mảng thơ Huy Cận viết cho thiếu nhi thì gần như chưa có công trình nàonghiên cứu sâu sắc.

Vì những lí do trên cùng với niềm yêu thích văn học trẻ em và bản thâncũng là một giáo viên mầm non tương lai, tôi đã chọn đề tài: “Tư tưởng vànghệ thuật trong thơ Huy Cận viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi” để triểnkhai trong khóa luận tốt nghiệp này Việc nghiên cứu đề tài này không chỉ có

ý nghĩa lí luận mà còn giúp tôi rút ra được nhiều bài học quý báu cho công tácgiảng dạy trẻ sau này, đặc biệt trong tổ chức hoạt động cho trẻ mầm non làmquen với tác phẩm văn học

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Xung quanh thơ Huy Cận viết cho thiếu nhi có nhiều ý kiến nhận địnhvới cách nhìn từ nhiều góc độ khác nhau nhưng chung nhất vẫn là những ýkiến khẳng định sự thành công của ông trong sáng tác Trong đó có các côngtrình, bài viết đáng chú ý là:

Khi tập thơ Hai bàn tay em ra mắt bạn đọc năm 1967, nhà thơ Xuân Tửu đã nhận định: “Hai bàn tay em cắm một cái mốc lớn trong nền thơ thiếu

nhi Việt Nam Viết cho thiếu nhi, viết về thiếu nhi Việt Nam trong thời kìchống Mĩ cứu nước, tập thơ tuy mỏng nhưng có nhiều sức nặng…” [xem 12]

Cùng chung cảm xúc đó, GS Hà Minh Đức cũng cho rằng: “Huy Cận

có những đóng góp trong phần thơ viết cho các em Hai bàn tay em có nhiều

bài hay” [4, 18]

Đánh giá thành công về mặt nội dung của tập thơ này, nhà nghiên cứu

Nguyễn Xuân Nam trong cuốn Nhà thơ Việt Nam hiện đại cho rằng: “Tâm hồn tươi mát của Huy Cận còn được thể hiện rõ trong tập Hai bàn tay em.

Anh như sống lại tuổi thơ của mình khi chia sẻ và chan hòa niềm vui với các

em Anh nói đến những cảnh vật quen thuộc ở nông thôn: lợn gà, trâu nghé,

con cóc, con ve ve, bụi khoai, cái chong chóng màu xanh của thiên nhiên,cái bát ngát của vũ trụ Đó là tập thơ đặc sắc của một thi sĩ lớp trước viết chocác em Có những bài thuộc vào loại hay nhất trong thơ viết cho thiếu nhi:

Phù Đổng Thiên Vương, Hai bàn tay em, Con tôm, Con sóc, Con chim chiền chiện…” [9, 126].

Giải thích sức hấp dẫn của thơ Huy Cận viết cho thiếu nhi, PGS.TS Vũ

Tuấn Anh khẳng định: “Hai bàn tay em của Huy Cận, Kể cho bé nghe của

Trần Đăng Khoa là những bài thơ được các em ưa thích chính vì đã có đượchơi thở thật sự của đồng dao: trong sáng, hồn nhiên, giàu tưởng tượng, cónhạc điệu…” [1, 94]

Nhìn lại những ý kiến nhận định trên đây, có thể thấy dù là nhìn baoquát chung hay nghiêng về mặt nội dung hoặc nghệ thuật, các nhà nghiên cứuđều khẳng định những nét mới và đẹp của ngòi bút Huy Cận khi ông viết chothiếu nhi và viết về thiếu nhi Trên cơ sở đó, người viết khóa luận mong muốn

sẽ đi sâu tìm hiểu về tư tưởng và nghệ thuật thơ thiếu nhi của Huy Cận mộtcách toàn diện và kĩ lưỡng Từ đó chúng tôi muốn khẳng định đóng góp riêngcủa Huy Cận đối với sự phát triển của thơ thiếu nhi nói riêng và văn học thiếunhi nói chung

3 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu những đặc sắc về nội dung tư tưởng và nghệ thuật trong thơHuy Cận viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Thơ Huy Cận viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là tập thơ Hai bàn tay em và một số bài thơ thiếu nhi in rải rác trong một số tập thơ khác như: Bài thơ cuộc đời, Hạt lại gieo, Ngôi nhà giữa nắng…

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp phân tích văn học

- Phương pháp so sánh văn học

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung

của khóa luận được triển khai thành hai chương:

Chương 1: Tư tưởng trong thơ Huy Cận viết cho thiếu nhi và viết vềthiếu nhi

Chương 2: Đặc sắc nghệ thuật trong thơ Huy Cận viết cho thiếu nhi vàviết về thiếu nhi

CHƯƠNG 1

NỘI DUNG TRONG THƠ HUY CẬN VIẾT CHO THIẾU NHI

VÀ VIẾT VỀ THIẾU NHI

1.1 Thơ viết cho thiếu nhi

Trước khi tìm hiểu tư tưởng trong thơ thiếu nhi của Huy Cận, có lẽcũng nên nhìn lại con đường thơ ca của ông

Sự nghiệp thơ ca của Huy Cận khá phong phú, trải dài trên cả hai giaiđoạn trước và sau Cách mạng tháng Tám 1945

* Những tác phẩm tiêu biểu trước Cách mạng:

- Lửa thiêng 1940)

- Vũ trụ ca (1942)

- Kinh cầu tự (văn xuôi triết lý, 1942)

* Những tác phẩm tiêu biểu sau Cách mạng:

- Trời mỗi ngày lại sáng (1958)

- Ðất nở hoa (1960)

- Bài thơ cuộc đời (1963)

- Hai bàn tay em (1967)

- Chiến trường gần đến chiến trường xa (1973)

- Ngày hằng sống, ngày hằng thơ (1975)

thuật Song đáng trân trọng hơn cả là tấm lòng của một thi sĩ lớp trước dành cho

thiếu nhi với những vần thơ “thắm tình người” Nói như Xuân Diệu: “Cái cột trụchính của tình người trong thơ Huy Cận bây giờ là lòng yêu trẻ con” [xem 2]

Đặt trong toàn bộ sự nghiệp thơ Huy Cận, thơ thiếu nhi tuy ít nhưngcũng là một lĩnh vực rất quan trọng và là một khía cạnh mới Lòng ưu ái củaHuy Cận đối với thiếu nhi đã khiến thơ ông có sức mạnh rung động lòngngười, sống mãi với thời gian, được lưu truyền qua nhiều thế hệ Bởi những gìông dành cho thiếu nhi trong sáng tác của mình là những suy nghĩ được ấp ủ,những tình cảm được chắt lọc Huy Cận đã thực sự “sống hết mình” trongnhững câu thơ ấy với dòng cảm xúc không ngừng tuôn chảy Nó êm dịu, lắngsâu và ấm nóng tình người Dòng chảy ấy trong thơ thiếu nhi tuy nhỏ hơn

“con sông thơ” Huy Cận nhưng không vì thế mà thiếu đi “những mạch ngầm”dào dạt

Ta thường thấy điều này, nhiều phụ nữ đẹp lại không thông minh, hoặc

là rất thông minh thì lại không đẹp Trong nghệ thuật cũng thường xảy ra như

vậy Cuốn Đaghetxtan của tôi, nhà văn Raxun Gamzatôp có viết: “…nhưng

có những người phụ nữ may mắn, vừa thông minh vừa đẹp Cũng có thể nóinhư vậy về tác phẩm của các nhà thơ thực sự có tài” [6, 36] Câu nói này làmtôi liên tưởng đến những bài thơ thiếu nhi của Huy Cận - món quà tinh thầnthi sĩ đã chắt chiu bằng lao động và tài năng dành tặng cho các em Mỗi tácphẩm của Huy Cận dù chỉ là một bài thơ ngắn với đề tài nhỏ bé thì đó cũng làmột chỉnh thể thống nhất giữa “một phát minh” về hình thức và “một khám

phá” về nội dung (Lê - ô - nôp) Đặc biệt, với tập thơ Hai bàn tay em, trẻ em

được gặp gỡ với thế giới tâm hồn của chính mình, được tiếp xúc với nhữngngười bạn cũng như em đang mở to mắt nhìn vào thế giới xung quanh vàcùng bạn, em đã hiểu được những điều em muốn biết Không ít những người

đã trưởng thành, khi trang cuối tập thơ gấp lại, lòng họ vẫn nao nao xúc độngbởi bắt gặp ở đó tình cảm, nỗi lòng của chính mình đã trải qua Chính vì thế,

tập thơ Hai bàn tay em và nhiều bài thơ thiếu nhi khác của Huy Cận đã chiếm

được cảm tình của bạn đọc qua bao thế hệ

Thơ thiếu nhi chỉ là một phần nhỏ trong sự nghiệp sáng tác của HuyCận nhưng một phần nhỏ ấy thôi cũng đã “mang lại những tư tưởng và tìnhcảm bổ ích trong cuộc hành trình đi tới tương lai của các em” đồng thời “đemđến cho các em những rung động đẹp, kích thích sự suy nghĩ sáng tạo, hìnhthành cá tính” [9, 43-44]

Bằng tấm lòng và tài năng của một thi sĩ, Huy Cận đã góp phần đưa văn

học thiếu nhi tiến những bước tiến mới Tập thơ Hai bàn tay em mang tính tư

tưởng cao, tính giáo dục sâu sắc đã khẳng định thành công của ông ở một loạtcác đề tài cụ thể và quen thuộc với thiếu nhi như: đề tài thiên nhiên, loài vật,lòng yêu mến trân trọng thiên nhiên, những tấm gương anh hùng, tình cảm giađình thắm thiết yêu thương…

1.1.1 Huy Cận giới thiệu với các em về thế giới tự nhiên và cuộc sống xung quanh

Xoay quanh các sự vật, hiện tượng, các con vật gần gũi với đời sốnghàng ngày của bé, Huy Cận đã khai thác thành công từ mảng đề tài này Mỗibài thơ đều mang một ý nghĩa riêng, một bài học riêng Không chỉ đơn thuần

là sáng tác cho các em đọc mà ẩn chứa trong mỗi câu, mỗi từ là lời răn dạynhẹ nhàng, thiết thực, cụ thể đối với thiếu nhi

Trong bài thơ Mỗi sáng mai về, tác giả khai thác đề tài khung cảnh

nông thôn Việt Nam vào buổi sáng sớm thật nhộn nhịp, vui tươi Dường nhưmọi sự vật, con vật cũng đang bắt đầu một ngày mới đầy sức sống, rộn ràng:

Bé ơi, bé dậy Đến trường mầm non Con trâu đuôi vẫy Con gà mào son Đều đi cả rồi Chỉ còn đợi bé

(Mỗi sáng mai về)

Đoạn thơ như lời thúc giục, vẫy gọi bé dậy để tới trường đi thôi Ngoàikia đẹp lắm: mọi người, mọi con vật đã dậy cả rồi, đi làm hết công việc củamình rồi chỉ còn đợi bé Bé hãy dậy mà tới trường, dậy mà xem ngoài kiađang đông vui, nhộn nhịp như thế nào? Chị gió, rồi dòng sông cũng dậy cảrồi Hàng cây đang hò reo chào ngày mới:

Tay gió vuốt ve Mát rờn mặt nước Con sông thức tỉnh Uốn mình vươn vai

Nghìn lá vỗ tay Theo hơi gió nhịp

Vào trong sân trường Một ngày mới mọc

Bé chơi, bé học Giữa vòng yêu thương

(Mỗi sáng mai về)

Lời thơ tha thiết như một lời nhắc nhở với các bé rằng: Hãy ngoanngoãn, học hành thật chăm chỉ, các bé sẽ luôn được che chở trong vòng taycủa gia đình, của đồng loại Bé hãy lớn thật nhanh, thật ngoan để cha mẹ yêntâm công tác, làm việc Bài học về sự đoàn kết, yêu thương giữa tình bạn vànhững người thân trong gia đình được Huy Cận miêu tả thật gần gũi màkhông kém phần sâu sắc

Lấy đôi bàn tay làm đề tài sáng tác tặng thiếu nhi, tác giả lại muốn nhắnnhủ về tình đoàn kết đồng thời giáo dục lòng yêu lao động cho trẻ thơ Qua

đó, Huy Cận còn bộc lộ một cái nhìn, một quan niệm về hai bàn tay con

người, bàn tay lao động Bài thơ Hai bàn tay em như một khúc ca thánh thót,

mượt mà, mang hơi thở của đồng dao Mang dáng vẻ nũng nịu hồn nhiên củamột bé gái đang làm dáng (một nét rất đáng yêu của trẻ con), bàn tay trẻ thơđược ví như “hoa đầu cành”, như “chồi son lá hồng”, “cánh tròn ngón xinh”.Bàn tay nho nhỏ, xinh xắn của bé luôn đồng hành cùng bé trong mọi côngviệc hàng ngày như người bạn thân thiết không thể tách rời:

Hai bàn tay em Như hoa đầu cành Hoa hồng hồng nụ Cánh tròn ngón xinh

Khi em đi ngủ thì một tay bên má, một tay cạnh lòng Đôi tay thức dậycùng bé đánh răng rửa mặt, cùng học bài…

Tay em đánh răng Răng trắng hoa nhài Tay em chải tóc Tóc ngời ánh mai Giờ em ngồi học Bàn tay siêng năng

Nở hoa trên giấy Từng hàng giăng giăng

Thế nhưng đôi tay không phải lúc nào cũng hòa thuận mà cũng lắm lúchờn giận, tranh công với nhau:

Hai bàn tay em

Có lúc cãi nhau

Và cơm viết chữ Tay mặt công lao!

Đôi bàn tay như chính đôi bạn nhỏ vậy: thân thiết, gắn bó cùng nhau,nhưng giận hờn cũng không phải là ít Trẻ thơ hồn nhiên, trong sáng vui tươi

là vậy Dù có giận cũng chẳng được lâu:

Tay trái nó dỗi Ngoảnh mặt quay lưng Nhưng rồi thương bạn Lại làm việc chung

Đúng như tính cách, tâm hồn trẻ thơ: dễ yêu, dễ giận lại dễ quên:

Cùng khiêng chiếc ghế Chung bát cơm nhé!

Anh và tôi bưng

Rồi khi vui vầy Tay cùng vỗ tay Vui san sẻ đều Chẳng ai bì ai

(Hai bàn tay em)

Hai bàn tay siêng năng, hai bàn tay lao động là nét đẹp tâm hồn conngười Sự khéo léo và kì diệu của bàn tay con người thật tuyệt vời, khó mà kểxiết Bàn tay lao động ấy làm nên bao giá trị, mà giá trị lớn nhất là giá trị mỗicon người, mỗi cuộc đời

Trẻ thơ trong thơ Huy Cận thật hồn nhiên, ngộ nghĩnh Tuy không tảtrực tiếp nhưng qua “đôi bàn tay”, tất cả tính cách, tâm hồn trẻ thơ được bộc

lộ khá rõ nét Nhờ vậy mà ta thêm hiểu phần nào về thế giới tâm hồn của các

em Tình bạn giữa hai bàn tay cũng giống như tình bạn giữa hai bạn nhỏ: vui

vẻ, hồn nhiên, hờn dỗi, giận rồi lại quên Phải là người có con mắt quan sáttinh tế, yêu thương sâu nặng với trẻ thơ mới phát hiện ra những điều như vậy

Có khi từ một trò chơi mà làm sống dậy cả một thế giới lung linh màusắc:

Tước lá dừa xanh Tết làm chong chóng

Em bắt luồng gió Chạy vòng quanh quanh

(Chong chóng)

Tuổi thơ gắn bó với những chiếc chong chóng - trò chơi không thểthiếu của các em Từng luồng gió thổi làm quay chong chóng lá dừa thật vui,thật thích mắt Quay theo từng cánh chong chóng, ta thấy niềm vui, sự hồnnhiên trong mỗi đứa trẻ Tâm hồn trẻ thơ cũng từ đó được mở rộng, bay cao.Dường như ước mơ của các em càng ngày bay xa theo từng nhịp gió

Có một đề tài cũng thường xuất hiện trong thơ thiếu nhi của Huy Cận,góp phần làm nên thành công của ông, đó cũng là đề tài muôn thuở của thơca: viết về thiên nhiên, loài vật

Tấm lòng thiết tha với cuộc đời, tình yêu quê hương, đất nước của nhàthơ đã gieo vần lên từng nhịp, từng câu Ý thơ chứa chan tình yêu nồng thắm,vui mừng trước cảnh đẹp quê hương Hình ảnh từng cánh chim chiền chiệnbay vút trên trời cao đã gieo vào tâm hồn Huy Cận niềm xúc động để viết lên

áng thơ Con chim chiền chiện dành tặng các em Theo từng nhịp vỗ cánh

chim, tâm hồn trẻ thơ dường như đang bay cao để các em thấy quê hươngmình thật giàu đẹp, từ đó giáo dục trẻ thơ lòng yêu mến cảnh sắc quê hương:

Chim bay chim sà Lúa tròn bụng sữa Đồng quê chan chứa

Những lời chim ca

(Con chim chiền chiện)

Đọc bài thơ, có thể hình dung ra được phong cảnh làng quê thật tươiđẹp, trù phú với cánh đồng lúa đang độ xuân thì, từng đàn chim đang vuimừng “bay”, “sà” đùa giỡn, rộn ràng khúc nhạc đồng quê như báo hiệu mộtmùa bội thu

Thiên nhiên đi vào thơ Huy Cận mang một nét rất riêng Gió trong thơông nồng nàn, ấm áp, thổi đến sự tươi vui, náo động

Gió qua lũng sâu Gió còn huýt gió

Gió mở cánh đồng Bốn phía mênh mông

Lòng gió thơm phức Mối tình bao la

(Gió)

Hoa lá trong thơ Huy Cận là hoa lá của đồng quê, trong vườn nhà,quanh làng xóm mà hằng ngày các em vẫn thấy, vẫn gặp như: cây sấu lánhiều, cây bàng lá mượt, là khóm tre ngà lá thêu, là bông hoa đại thơm hơn

giữa trưa hè nắng… Bằng sự tài tình của mình, ông đã biến chúng trở nên thậtđẹp, thật vui tươi trong mắt các bạn nhỏ.

Những con vật tinh nghịch, gần gũi như con tôm, con sóc cũng đượcHuy Cận miêu tả rất tinh tế, vui tươi, nghịch ngợm, nhún nhảy luôn chân:

Yêu tôm hay nghịch

(Con sóc)

Thật giống như tính cách của trẻ thơ vậy Lúc nào cũng chẳng chịungồi yên Huy Cận đã khá tinh tế khi mượn hành động đặc thù của con vật đểnói về trẻ thơ Giọng thơ giống như tiếng cười trong trẻo, hồn nhiên, màkhông phải nhà thơ nào cũng có được:

Bạn ơi bạn đừng Bạn đừng bắt chước

Con tôm nó đi

(Con tôm)

Bài thơ chứa đựng một lời khuyên ý nghĩa nhưng hết sức nhẹ nhàngnhư một lời thủ thỉ, tâm tình thật gần gũi, dễ nhớ, dễ thuộc Lời thơ tựa nhưbài học đầu đời, dạy trẻ từ bước đi chập chững đầu tiên

Thế giới loài vật trong thơ Huy Cận hiện lên thật đáng yêu, gần gũi,mỗi con vật đều mang một dáng vẻ riêng:

Con gà:

Gà mái giục luôn Hợp tác! Hợp tác

Đẻ trứng cho tròn

(Mỗi sáng mai về)

Con mèo:

Mèo ta ngơ ngác Meo meo, meo meo!

Lưng dài biếng nhác Cuốn đuôi nằm khoèo

(Mỗi sáng mai về)

Con bướm:

Cánh bướm chập chờn Vờn đôi cánh nắng

1.1.2 Huy Cận đã khơi gợi ở các em năng lực tưởng tượng và sự đồng cảm

Tuổi nhỏ vốn thích quan sát, tìm tòi, ham hiểu biết, nhờ thế trí tưởngtượng mới hoạt động mãnh liệt Thơ viết cho thiếu nhi của Huy cận đã mang

lại cho các em một “dòng sông thơ” với bao lí giải về thiên nhiên, về loài vật,cao hơn là về con người và cuộc đời mà các em đang háo hức muốn khám phá.

Văn học thiếu nhi trước hết phải thực hiện các chức năng chung củavăn học nhưng cũng có chức năng riêng Đó là yêu cầu kích thích tính khơigợi, phát huy năng lực sáng tạo, tưởng tượng ở các em Những dòng cảm xúc

về vũ trụ, cùng với những bài thơ về thiên nhiên, loài vật của Huy Cận đãgiúp các em nhận biết về thế giới xung quanh, thấy được vẻ đẹp trong nhữngthứ quen thuộc, có tâm hồn nhạy cảm, giàu ước mơ và tưởng tượng Từ đómới có những tình cảm tốt đẹp và những hành động thiết thực

Thơ Huy Cận bao giờ cũng phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa conngười với thiên nhiên, vũ trụ Con người sống giữa thiên nhiên, yêu quý và bảo

vệ nó Với các em, qua những hiện tượng như: gió, nắng, mây và nhữngkhoảnh khắc thời gian trong ngày như: buổi sáng, buổi trưa hè, trời hoànghôn… Huy Cận đã dạy các em óc quan sát, tưởng tượng và năng lực đồng cảm

Nếu đối chiếu thơ thiếu nhi của Huy Cận với thơ thiếu nhi của XuânQuỳnh có thể thấy rằng: “Trong thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi, mỗi bàithơ là một lời giải đáp các câu hỏi ngộ nghĩnh, thắc mắc hồn nhiên của trẻ thơ

như: Mùa đông này nắng ở đâu? Tại sao gà con sinh ra? Còn trong thơ Huy

Cận, trẻ thơ tự mình đi tìm hiểu, nhận biết và khám phá thiên nhiên Các emtrở nên vô cùng thích thú trước sự thay đổi của tự nhiên, cảm thấy vui mừng

vì vừa khám phá ra một điều mới mẻ

Để trẻ có thể tự khám phá thế giới của chính mình thì tác giả phải hóathân vào các em nhỏ xem chúng đang suy nghĩ gì, mong muốn điều gì, từ đómới có những vần thơ hay cho các em Khơi gợi năng lực tưởng tượng ở các

em chính là hóa thân vào trẻ nhỏ, nhìn cuộc đời, thiên nhiên, vũ trụ dưới conmắt của trẻ thơ Và Huy Cận đã làm được điều này.

Mỗi sáng mai về là một trong những bài thơ đặc sắc ở tập Hai bàn tay

em Thời gian bài thơ được xác định cụ thể: buổi sớm mai, không gian bài thơ

mở ra nhiều chiều Một không gian bát ngát đang chào đón thế hệ tương lai

của đất nước Mỗi sáng mai về được cụ thể hóa trong những sự vật, những

hiện tượng, hình ảnh quen thuộc với bé Dưới con mắt trẻ thơ, mọi sự vật ấyđều trở nên có hồn:

Con sông thức tỉnh Uốn mình vươn vai Giấc ngủ còn dính Trên mi sương dài

Trẻ nhỏ thường có cái nhìn ngộ nghĩnh, dễ thương Và đây là cách nóicủa các em:

Gió lên vỉa hè Tìm bóng xoan ngủ

(Chong chóng)

“Lên vỉa hè”, “tìm bóng xoan” mát để ngủ Giống như mẹ vẫn thườngdặn bé khi đi trên đường nhớ đi trên vỉa hè con nhé! Bé như đã nhớ đã thuộcnhững lời dạy ấy làm hành trang cho cuộc đời mình Huy Cận thật sâu sắcbiết bao khi mà ngay cả những vần thơ của ông cũng hòa nhịp cùng những

suy nghĩ của các em, thật là đáng yêu Gió như em và em như gió cùng đi tìmvỉa hè, cùng đi tìm bóng mát để ngủ.

Dưới con mắt của bé tất cả mọi sự vật xung quanh đều thân thiết Nhàthơ đã cố gắng hình dung về gió một cách đơn giản nhất cho bé dễ hiểu:

Bé ơi gió đến

Từ biển từ rừng

(Gió)

Hình tượng Gió mang nhiều tính trừu tượng đối với trẻ thơ, nó được cụ

thể hóa trong từng bước đi Từ “gió” trong bài thơ với mức độ lặp lại tới 14lần trên 20 câu thơ, với mức lặp cao giúp bé dễ liên tưởng đến từng bước đicủa gió

Những bước đi này được ghi lại cụ thể qua những hình ảnh có sự gópmặt của gió:

Gió đi vội vã Núi đồi khom lưng

Gió qua lũng sâu Gió còn huýt gió

Mây mở to buồm

Gió phùng má thổi

Vườn ngô phấn rực Tay gió điểm hoa Ngọn tre: gió cao Liễu: gió tha thướt Gió đậu cành mai Hoa cài trắng nuột

(Gió)

Từng bước đi của gió được nhân hóa như tính cách con người: khikhoan thai, lúc vội vã, khi nghịch ngợm, lúc lại nhẹ nhàng… Như vậy trẻ mới

dễ hình dung

Hay trong bài Con chim chiền chiện hình tượng tiếng chim hót được

đặt vào khung cảnh tươi vui rực rỡ Thời gian được xác định rõ ràng: vào buổisáng bình minh, trên cánh đồng đang kì lúa trổ đòng “tròn bụng sữa” Trongmột không gian bát ngát: khoảng không giữa trời xanh và cánh đồng lúa đơmbông cho phép bé liên tưởng trong tiếng chim những hình ảnh đầy màu sắc,

âm thanh:

Cánh đập trời xanh Cao hoài, cao vợi

Tiếng hót long lanh Như cành sương chói

(Con chim chiền chiện)

Có thể nói mảng thơ viết cho thiếu nhi đã tạo nên nét độc đáo củaphong cách Huy Cận Những cảm xúc tinh tế trước thiên nhiên, vũ trụ mangđến cho các em cái nhìn ngây thơ, lạ lùng về thế giới xung quanh Đó là tiếngreo vui, thích thú, sự trầm trồ, thán phục của các bé khi phát hiện thấy vẻ kìthú của đất trời, sông nước, cây cỏ, hoa lá, chim muông…

Với những hình ảnh đẹp, gợi hình, gợi cảm, Huy Cận đã thu hút đượctrẻ em đọc và yêu thích thơ ông Những trang thơ không chỉ là đơn thuần làcâu chữ mà còn là tình cảm, là lời nhắn nhủ, là bài học đầu đời mà Huy Cậngửi gắm tới các em, giúp các em nhận thức về thế giới Từng câu, từng chữđều chất chứa tấm lòng của nhà thơ dành cho con trẻ

1.2 Thơ viết về thiếu nhi

1.2.1 Thơ Huy Cận viết về những tấm gương anh hùng nhỏ tuổi

Trong tập thơ Hai bàn tay em, có thể thấy số lượng tác phẩm viết về

thiếu nhi không nhiều, nhưng trong mỗi bài thơ, Huy Cận đều khắc họa được

rõ nét sự đáng yêu của thiếu nhi Việt Nam trong kháng chiến chống Mĩ: tuynhỏ tuổi nhưng những gì các em làm được thật đáng tự hào Phần nhiều lờithơ mang tính ngợi ca nhưng lại rất gần gũi và mộc mạc

Chẳng hạn, bài thơ Em tiếc kể về chú bé liên lạc cứu sống một anh bộ

đội Qua vần thơ Huy Cận, hình ảnh ấy hiện lên thật đẹp:

Đơn vị thu quân rồi Liên lạc còn chú bé

Đi soát lại sườn đồi

Dường như là công việc hàng ngày của em Đã quá đỗi quen thuộcnhưng hôm nay lại khác, sự việc thật bất ngờ:

Hình ai khuất trong lau

Em vội vàng cúi xuống

Bất ngờ nhưng chẳng cần đắn đo suy nghĩ:

Xốc anh lên vai vội Cây chạy dồn bước đêm

Hy vọng mong manh nhưng không làm em nản chí Chính lòng dũngcảm đã thôi thúc em Từng vần thơ đi theo nhịp bước chân vội vã của em.Không ngại khó khăn, vất vả: băng qua rừng, vượt qua suối, chạy xốc nhưtên, gió đêm đập vào núi, chạy không còn hơi… Bỏ mặc mọi thứ xung quanh

em vẫn băng băng tiến về phía trước, kết quả là:

Trận đánh xong tuyên dương

Em cứu anh bộ đội

(Em tiếc)

Bạn đọc có thể hình dung thấy niềm vui mừng hân hoan trên nét mặtcủa từng người.

Mỗi bài thơ là một câu chuyện, mỗi nhân vật được đặt trong các bốicảnh khác nhau Dù ở bối cảnh nào, hoàn cảnh nào thì thiếu nhi trong vần thơHuy Cận vẫn rất đáng khen

Không chỉ giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, giáo dục tinh thầnđoàn kết bè bạn, thơ Huy Cận còn nói đến những tình cảm thiêng liêng giữa

những người thân trong gia đình như tình cảm anh em, chị em… Hai chị em

là bài thơ hay về chủ đề này Mặc dù Bích mới năm tuổi nhưng với vai tròlàm chị của mình, Bích đã khiến người đọc không khỏi ngạc nhiên, thán phục.Mới năm tuổi, hơn em ba tuổi nhưng những gì Bích làm cho em thật nhiều.Phải yêu em, thương em mới có thể làm được: từ dạy em đếm 1, 2… gọi chồixanh, hoa đỏ đến dạy gọi tên bố tên mẹ…

Bích lên năm, Duyên hai Hơn em vừa cái đầu Chị vững vàng làm chị

Năm tuổi “vững vàng” làm chị Lời thơ như một lời khẳng định rằng:

em sẽ làm được, làm tốt công việc, trách nhiệm của một người chị để ba mẹyên tâm công tác

Yêu em, thương em, tình cảm mà chị dành cho em được thể hiện khá rõnét qua từng hành động, từng việc làm:

Bích từ khi có em

Không chơi búp bê nữa Ngủ với em thâu đêm Tay ôm lòng che chở

Lại có những người chị tuy mới lên năm nhưng suy nghĩ và hành độngthật người lớn, tiêu biểu cho vẻ đẹp của thiếu nhi Việt Nam với ý chí kiêncường, biết lo lắng việc nhà, giúp đỡ mẹ cha:

Bà vắng chị trông em

Từ xa cha, ngái mẹ Trách nhiệm nặng nề thêm

Cộng nhau bảy tuổi đầu Nhớ nhà không về đâu!

(Chị và em)

Nếu bài thơ Em tiếc làm sáng lên hình ảnh chú bé liên lạc dũng cảm thì trong Chị và em lại là cô bé đảm đang, giỏi việc nhà, hết mực yêu thương em…

Lấy cốt truyện từ truyền thuyết Thánh Gióng, Huy Cận đã tái tạo lại hình

tượng Thánh Gióng bằng ngòi bút của mình, biến hóa thành một bài thơ ngắngọn, súc tích nhưng vẫn mang đầy đủ tình tiết, cốt truyện mà không làm thayđổi trình tự, nội dung câu chuyện Thông qua bài thơ, ông muốn giáo dục các

em nhỏ lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc, tự hào về truyền thống nước

nhà: anh hùng, bất khuất, dũng cảm, noi theo bước chân của các thế hệ đitrước, tiếp nối truyền thống của một dân tộc anh hùng có bề dày lịch sử lâu đời:

Đón ngựa xong thần tướng

Ăn liền ba vạc cơm Vươn vai lớn mười trượng Bóng che trùm cả thôn (…)

Cởi giáp bào để lại Tay quất vó ngựa lồng Ngoái chào non nước cũ Bay khuất giữa mây hồng

(Phù Đổng Thiên Vương)

Tuy đã qua mấy nghìn năm lịch sử nhưng Thánh Gióng vẫn là biểu

tượng đẹp, bất khuất của người dân Việt Nam và biểu tượng ấy lại một lầnnữa lấp lánh hơn trong mắt các em qua những trang thơ Huy Cận

1.2.2 Thơ Huy Cận viết về thiếu nhi bằng tình cảm của người cha

Đến với thơ thiếu nhi qua những trang thơ, Huy Cận còn mong được ủ

ấm cho các em bằng tấm lòng của một người cha Thực không quá lời khi

Xuân Diệu nhận xét: “Hai bàn tay em cũng là tập thơ của một tấm lòng cha,

đó là một điểm mới, đóng góp vào thơ Việt Nam Tấm lòng cha thật là cha

làm người đọc cảm động” [2]

Để có thể đem “cho” độc giả nhỏ tuổi được nhiều nhất, Huy Cận đã tìmcho mình một con đường thẳng từ những bài thơ viết lời cha nói với con, mẹnói với con, chị với em… Điều này giúp bạn đọc hiểu thêm: thơ viết cho trẻ

có nhiều khả năng mở rộng đề tài, có thể viết về những công việc của ngườilớn, tâm tư của người lớn, tình cảm của các bậc cha mẹ… một khi nó có tácđộng mạnh mẽ đến tâm hồn trẻ thơ…

Nhân đây, chúng tôi xin bàn đến sự phân biệt giữa thơ viết cho các em

và thơ viết về các em Đó là việc cần thiết Rõ ràng, có yêu cầu riêng với thơviết cho các em mà đầu tiên phải nhắc đến là: thơ cho các em phải dễ hiểu,sau nữa là phải phù hợp với tâm - sinh lí lứa tuổi các em Và nhất thiết phảiviết cho đúng với tiếng nói hồn nhiên, ngây thơ nhưng ngộ nghĩnh của trẻ.Còn thơ viết về các em, những đòi hỏi ít nghiêm ngặt hơn Ở đây, yếu tố nổilên hàng đầu là phải làm sao cho những gì nói ra là tự đáy lòng mình, lànhững tình cảm cụ thể, có sức hấp dẫn, thuyết phục khác thường Nghĩa là saocho tác giả được cùng người đọc sống hết lòng với những câu thơ

Về tình cảm cha con, không chỉ riêng Huy Cận là người đầu tiên nóiđến Nhưng thơ ông vẫn có một giọng tình cảm riêng, rất riêng:

Như ngày mới nhú từ thăm thẳm Con nở trời xanh ánh sáng non

(Hạt lại gieo)

Tình cảm cha con ấy hòa nhập, ăn sâu, bền chặt, có ý nghĩa trong cảcuộc đời: