Lịch sử văn minh Ả RậpWill Durant

Cuốn Lịch sử văn minh Ả Rập, cũng như các cuốn Lịch sử văn minh Ấn Độ, Lịch sử văn minh Trung Hoa…, cụ Nguyễn Hiến Lê cũng dịch từ bản Pháp dịch của nhà Rencontre ở Lausanne, Thuỵ Sĩ. Nguyên tác tiếng Anh là Cuốn II: Islamic Civilization: 5691258 (Văn minh Hồi giáo: 5691258) trong Tập IV: Age of Faith1 (Thời Trung Cổ) trong bộ The Story of Civilization (Lịch sử văn minh) của Will Durant. Năm 569 là năm nhà tiên tri Mohomet, người khai sáng đạo Hồi, chào đời; năm 1258 là năm quân Mông Cổ cướp phá kinh đô Bagdad, chấm dứt triều đại Abbaside. Mahomet và các người nối nghiệp chinh phục trọn bán đảo Ả Rập, sau đó “chiếm được một nửa những nước ở châu Á thuộc về đế quốc Byzantin2, trọn Ba Tư và Ai Cập, một phần lớn Bắc Phi”, chiếm phần lớn bán đảo Iberan3, đảo Sicile, dựng nên một đế quyết rộng mênh mông, đến năm 750, trải dài từ Đại Tây Dương tới sông Indus gồm các miền Tây Á, Trung Á, Bắc Phi, một phần Tây Nam châu Âu. Sau năm 750 chính quyền trung ương suy yếu, nhiều lãnh tụ là người Ba Tư, người Thổ Nhĩ Kỳ, người Berbère…, mỗi nhà hùng cứ một phương, đế quốc Hồi giáo bị chia cắt thành nhiều mảnh. Năm 1258, vị calife (vừa là vua vừa là giáo chủ Hồi giáo) cuối cùng của dòng Abbaside bị quân Mông Cổ giết, nhưng triều đại Mameluk ở Ai Cập vẫn còn và chính quân Ai Cập đã đánh đuổi bọn xâm lăng Mông Cổ “cứu được Syrie cho Hồi giáo, có lẽ cả châu Âu cho Kitô giáo nữa”.

LỊCH SỬ VĂN MINH Ả RẬPTác giả: Will Durant

Người dịch: Nguyễn Hiến

http://www.vietgle.vn/BookCover/Lich-Đánh máy: Goldfish Thực hiện ebook: QuocSan Ngày hoàn thành: 08/05/2011

http://www.e-thuvien.com

4 Tôn giáo và quốc gia

5 Nguồn gốc trong kinh Coran

3 Lưỡi gươm Hồi giáo: 632-1058

1 Các người nối nghiệp: 632-660

2 Triều đại Omeyyade: 661-750

3 Triều đại Abdasside: 750-1058

1 Haroun al-Rashid

2 Triều đại Abdasside suy vi

4 Xã hội Hồi giáo: 632-1058

1 Kinh tế

2 Tính ngưỡng

6 Hồi giáo phương Đông: 641-1086

1 Xâm chiếm châu Phi

2 Văn minh Hồi giáo ở châu Phi: 1058

641-3 Hồi giáo ở Địa Trung Hải: 649-1071

4 Hồi giáo ở Y Pha Nho: 649-1071

1 Vua chúa và đô đốc

2 Văn minh Y Pha Nho thuộc Hồi giáo

7 Thịnh và suy của Hồi giáo: 1058-1258

1 Hồi giáo phương Đông: 1058-1250

2 Hồi giáo phương Tây: 1086-1300

3 Xét qua về nghệ thuật Hồi Giáo: 1058-1250

4 Thời đại Omar Khayyam: 1038-1122

5 Thời đại Saadi: 1150-1291

6 Khoa học Hồi Giáo: 1057-1258

7 Al-Ghazali và sự phục hưng tôn giáo

8 Averroès

9 Người Mông Cổ tới: 1219-1258

10 Hồi Giáo và Kitô Giáo

2 Creed

3 Ethics

4 Religion and the state

5 The sources of the Koran

10 The Sword of Islam: 632-1058

1 The successors: 632-60

2 The Umayyad Caliphate: 661-750

3 The Abbasid Caliphate: 750-1058

8 Music

13 Western Islam: 641-1086

1 The conquest of Africa

2 Islamic civilization in Africa: 641-1058

3 Islam in the Mediterranean: 649-1071

4 Spanish Islam: 711-1086

1 Caliphs and Emirs

2 Civilization in Moorish Spain

14 The Grandeur and Decline of Islam: 1258

1058-1 The Islamic East: 1058-1250

2 The Islamic West: 1086-1300

3 Glimpses of Islamic art: 1058-1250

4 The age of Omar Khayyam: 1122

1038-5 The age of Sa’di: 1150-1291

6 Moslem science: 1057-1258

7 Al-Ghazali and the religious revival

8 Averroes

9 The coming of the Mongols: 1219-58

10 Islam and Christendom

Vài lời thưa trước

Cuốn Lịch sử văn minh Ả

Rập, cũng như các cuốn Lịch

sử văn minh Ấn Độ, Lịch sử văn minh Trung Hoa…, cụ

Nguyễn Hiến Lê cũng dịch từbản Pháp dịch của nhàRencontre ở Lausanne, Thuỵ

Sĩ Nguyên tác tiếng Anh là

Cuốn II: Islamic Civilization:

569-1258 (Văn minh Hồi giáo:

569-1258) trong Tập IV: Age

of Faith[1] (Thời Trung Cổ)

Civilization (Lịch sử văn

minh) của Will Durant

Năm 569 là năm nhà tiên triMohomet, người khai sángđạo Hồi, chào đời; năm 1258

là năm quân Mông Cổ cướpphá kinh đô Bagdad, chấm dứttriều đại Abbaside

Mahomet và các người nốinghiệp chinh phục trọn bánđảo Ả Rập, sau đó “chiếm

được một nửa những nước ởchâu Á thuộc về đế quốc

đồ bên dưới) Sau năm 750,tuy người Hồi giáo còn chiếm

thêm đảo Corse, đảoSardaigne, đảo Sicile, nhưngchính quyền trung ương lầnlần suy yếu, nhiều lãnh chúa làngười Ả Rập, hoặc người Ba

Tư, người Thổ Nhĩ Kỳ, ngườiBerbère…, mỗi nhà hùng cứmột phương, đế quốc Hồi giáo

bị chia cắt thành nhiều vươngquốc độc lập Năm 1258, vị

calife (vừa là vua vừa là giáo

chủ Hồi giáo) cuối cùng củatriều đại Abbaside bị quân

Mông Cổ giết, nhưng triều đạiMameluk hùng mạnh ở Ai Cậpvẫn còn Năm 1260 quânMamelut tiêu diệt một đạoquân Mông Cổ Ain-Jalut, và

“năm 1303, một trận quyếtđịnh ở gần Damas chấm dứt

sự xâm lăng của Mông Cổ vàcứu được Syrie cho Hồi giáo,

có lẽ cả châu Âu cho Kitôgiáo nữa”; các lãnh chúa

Palestine khỏi bị quân France

xâm chiếm, và khi họ đuổi

cùng ra khỏi châu Á”; triềuđại Mamelut còn kéo dài “chotới khi người Thổ Ottman diệtnăm 1517”

Sự bành trướng của đế quốc

Hồi giáo(http://www.conservapedia.com/images/thumb/1/16/Islam750.jpg/590px-

Islam750.jpg)Nền văn minh Hồi giáo

được tác giả nêu ra trong cuốn

này là nền văn minh các dân

tộc theo Hồi giáo từ năm 569

đến năm 1258 (trước và sau

khoảng thời gian đó, tác giả

chỉ nêu khái quát) Theo tác

giả thì “Gần như Kitô giáo chỉ

ảnh hưởng tới Hồi giáo ở

phương diện tôn giáo và chiến

tranh… Ngược lại, ảnh hưởngcủa Hồi giáo tới Kitô giáo vừa

đa diện vừa lớn lao vô cùng.Châu Âu theo Kitô giáo họcđược của Hồi giáo nhiều món

ăn, thức uống, thuốc trị bệnh,

áo giáp, huy chương, các kiểu

và ý kiến về nghệ thuật, kĩthuật thương mại, kĩ nghệ, luật

và phương pháp hàng hải…Thơ ngụ ngôn và những chữ

số Ấn Độ cũng khoát một hìnhthức Ả Rập trước khi vô châu

Âu Khoa học Hồi giáo duy trì

và mạnh mẽ khai triển thêmmôn toán, lý, hoá, thiên văn, yhọc của Hy Lạp để sau truyềnlại cho châu Âu… Y học Hồigiáo đứng đầu thế giới trongnăm trăm năm Triết học Hồigiáo sửa đổi triết thuyết củaAristote để truyền lại cho châu

Âu theo Kitô giáo, Avicenne

và Averroès là những ngôi saosáng ở phương Đông soiđường cho các nhà thần học

phái kinh viện châu Âu, vàđược các nhà này coi là nhữngbậc thầy ngang hàng với cáctriết gia Hy Lạp thời cổ… Mộtphần văn minh rực rỡ ấy là disản của Hy Lạp; nhưng mộtphần lớn, nhất là về chính trị,thi ca và nghệ thuật là riêngcủa dân tộc Ả Rập và nó quí

vô cùng” Không chỉ riêng dântộc Ả Rập mà các dân tộckhác trong đế quốc Hồi giáocũng đóng góp một phần đáng

kể vào nền vinh Hồi giáo, đặcbiệt là dân tộc Ba Tư Ngoài

“ngôi sao sáng ở phươngĐông” Avicenne là người Ba

Tư kể trên, còn có thi hàoOmar Khayyam, nhà bác họcal-Biruni, nhà toán học Al-

Khwarizmi (tác giả cuốn “Đại

thời Trung cổ là do nhiều dântộc theo Hồi giáo đóng góp, batrung tâm văn hoá nổi tiếngnhất là Le Caire ở Ai Cập,Bagdad ở Mésopotamie vàCordoue ở Tây Ban Nha, còn

xứ Ả Rập, nơi khai sinh củaHồi giáo, từ năm 762, năm al-Mansur dời đô từ Médine đếnBagdad, không còn là trungtâm của đế quốc Hồi giáo nữa,nhưng nền văn minh trênnhững xứ bị dân tộc Ả Rập

chinh phục đó cũng được xem

là nền văn minh Ả Rập, và đế

quốc Hồi giáo cũng được gọi

là đế quốc Ả Rập Hai cụm từ

“văn minh Ả Rập” và “đế

cuốn Lịch sử văn minh Ả Rập,

cụ Nguyễn Hiến Lê đã dùng

trong cuốn Bán đảo Ả Rập

xuất bản năm 1969

Theo Danh mục sách của

Nguyễn Hiến Lê trong cuốn

Mười câu chuyện văn chương

thì cuốn Lịch sử văn minh Ả

Rập do nhà Phục Hưng xuất

bản lần đầu vào năm 1975 Ởđây tôi chép theo bản in củanhà Văn hóa Thông tin, xuất

quá trình chép lại, tôi tham

Civilization: 569-1258 nêu

trên để sửa những chỗ in sai

và chú thích, nếu như thấy cầnthiết Có nhiều đoạn sách in

thiếu, tôi phải dịch các đoạntương ứng trong nguyên táctiếng Anh (về sau gọi là bảntiếng Anh) để bổ sung, trong

số các đoạn dịch bổ sung đó

có vài đoạn tôi phải nhờ đến

sự trợ giúp của Quocsan Bạn

Islamic Civilization:

569-1258 trong tập Age of Faith

cho vào cuối ebook Ngoài ra,bạn Vvn cũng giúp tôi biếtthêm về âm lịch Hồi giáo Xin

chân thành cảm ơn hai bạn.

Goldfish

NIÊN BIỂU LỊCH SỬ Ả

RẬP

569-632Mahomet.

610 Linh giác của Mahomet.

622 Ông trốn qua La Médine.

630 Ông chiếm La Mecque

632-634 Abu Bekr làm calife[7].

634-644Omar làm calife.

635 Người Hồi giáo chiếm Damas.

637 Họ chiếm Jérusalem và Ctésiphon.

641 Họ chiếm Ba Tư và Ai Cập.

641 Họ thành lập thị trấn Le Caire (Fustat).

642 Dựng thánh thất[8] Amr ở Le Caire.

660-750Triều đại Omeyyade ở Damas.

662 Chữ số Ấn Độ truyền qua Syrie.

680 Husein bị giết ở Kerbela.

698 Hồi giáo chiếm Carthage.

705-715Walid đệ nhất làm calife.

705 Bắt đầu dựng đại thánh thất ở Damas.

711 Hồi giáo vô Y Pha Nho.

788 đốc[9] Cordoue.

757-847Các triết gia phái Mutazilite.

760 Giáo phái Ismailite xuất hiện.

827 Hồi giáo chiếm đảo Sicile.

830 “Toà Minh triết” ở Bagdad.

830 Cuốn “Đại số học” của al-Khwarizmi.

909 Bắt đầu có triều đại Fatimide ở Kairouan 912-

961 Abd-er-Rahman làm calife ở Cordoue.

1171 Triều đại Fatimide ở Le Caire.

970 Thánh thất El-Azhar ở Le Caire 973-

1031 Hồi giáo hết làm chủ Cordoue.

1038Quân Thổ Nhĩ Kỳ do Seljouk làm thủ lĩnh,xâm chiếm Ba Tư.

1038-1123Thi sĩ Omar Khayyam.

1040-1095al-Mutamid, thống đốc kiêm thi sĩ.

1058 Quân Seljouk chiếm Bagdad.

1058-1111 Nhà thần học al-Ghazali[10]

1059-1063 Tughril Beg làm chúa[11] Bagdad.

1060 Quân Seljouk chiếm Arménie.

1100-1166Địa lí gia al-Idrisi.

1106 Triết gia Ibn Bajja,

1211-1282 Nhà chuyên viết tiểu sử Ibn Khallikan.

1212Kitô giáo thắng quân Maure ở Las Navas

de Toledo.

1218-1238al-Kamil làm chúa ở Le Caire.

1219 Gengis Khan chiếm Transoxiane.

1245 Mông Cổ chiếm Jérusalem.

1248 Bắt đầu dựng cung điện Alhambra 1250-

CHƯƠNG I.

MAHOMET 569-632

I BÁN ĐẢO Ả RẬP

Năm năm sau, Mahomet sinhtrong một gia đình nghèo tạimột xứ ba phần tư là sa mạc,chỉ có lưa thưa ít bộ lạc dumục mà của cải, bảo vật gom

cả lại cũng không đầy chính

ngờ được rằng chưa đầy mộtthế kỉ sau, bọn dân du mục đó

chiếm được một nửa nhữngnước ở châu Á thuộc về đếquốc Byzantin, trọn Ba Tư và

Ai Cập, một phần lớn Bắc Phi

và đương tiến lên Y Pha Nhonữa Sự bộc phát của bán đảo

Ả Rập là biến cố lạ lùng nhấttrong lịch sử thời Trung cổ;hậu quả của nó là một nửa thếgiới ở chung quanh Địa TrungHải bị người Ả Rập xâmchiếm và cải giáo (biến đổi tínngưỡng)

Không có bán đảo nào lớnbằng bán đảo Ả Rập: chiều dàinhất được hai ngàn hai trămcây số Về phương diện địachất, bán đảo đó tiếp tục samạc Sahara, là một phần củađai cát đi ngang qua Ba Tư, tới

tận sa mạc Gobi Tiếng Arabe

(Ả Rập) có nghĩa là khô khan

Về phương diện địa lí nó làmột cao nguyên mênh môngthình lình dựng đứng lên tới bangàn thước ở cách Hồng Hải

năm chục cây số, rồi hạ lầnlần xuống về phía Đông, quanhững dãy núi hoang vu, tớivịnh Ba Tư Ở giữa bán đảonổi lên vài ốc đảo có cỏ, có

với những giếng nước khôngmấy sâu; chung quanh, tứ phíađều là cát mênh mông trải ratới mấy trăm cây số Bốn chụcnăm tuyết mới đổ một lần, banđêm lạnh tới không độ (0°);ban ngày ánh nắng làm cháy

da, máu muốn sôi lên; vìkhông khí đầy cát nên dânchúng phải bận áo dài vàquàng khăn để che da thịt vàtóc Trời như ngày nào cũngtrong sáng, không khí thì nhưthứ “rượu vang có bọt” Trên

bờ biển, thỉnh thoảng cónhững cơn mưa rào trútxuống, nên trồng trọt được,văn minh được: nhất là bờ biển

ở phía Tây, trong miềnHedjaz, nơi có những thị trấn

La Mecque và Médine; ở phíaTây Nam, trong miền Yemen,nơi có những vương quốc cổ

La Mecque và Médine (tức

Mecca và Medina) nay thuộc

(http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/04/Saudi_Arabia_map.png

Bên cạnh những tiểu quốc

ở Bắc và Nam, ngay cả trong

những tiểu quốc đó nữa, trước

thời Hồi giáo, tổ chức chính trị

là hậu duệ của Ghassan.Trước Mahomet, mặc dùngười Hy Lạp gọi tất cả dânchúng trong bán đảo là

sarakenoi (tức Sarrasin) – có

sharkiyum[17] (nghĩa làphương Đông) mà ra, nhưngthực sự những dân tộc đókhông thống nhất về chính trị

Vì sự giao thông khó khăn,cho nên các bộ lạc tất phải tựtrị về kinh tế, và giữ tính cách

địa phương hoặc tính cáchriêng của bộ lạc Người Ả Rậpchỉ trung thành và có bổn phậnđối với bộ lạc của họ thôi, mà

bộ lạc càng nhỏ thì lòng hysinh đối với bộ lạc càng lớn;

họ làm cho bộ lạc tất cả những

gì mà hạng người văn minhlàm cho tổ quốc, tôn giáo hoặc

“nòi giống” của mình – nghĩa

là nói dối, ăn cắp, giết ngườihoặc chết cho bộ lạc, với mộtlương tâm trong sạch Mỗi bộ

lạc hoặc thị tộc do một sheik

thống trị, vị này được các đầumục bầu trong một gia đình đãnhiều đời giàu có hơn, tài tríhơn hoặc chiến đấu anh dũnghơn các gia đình khác

Nơi nào có làng thì dânchúng trồng trên các khu đấtkhô cằn được ít lúa và rau,nuôi ít gia súc và con ngựađẹp; nhưng họ thấy trồng chà

là, đào, hạnh, lựu, chanh,cam, chuối, vải… có lợi hơn

nhiều; một số người trồngnhững hương thảo, như câylài, cây oải hương (lavande),cây bách lí hương (thym); có

kẻ nấu dầu hoa hồng mọc trênnúi; có kẻ rạch thân vào loạicây để lấy nhựa mộc dược(myrrhe) hoặc nhựa thơmkhác Có thể một phần haimươi dân chúng sống trongcác thị trấn ở gần hoặc trên bờbiển phía Tây Tại đó có nhiềuhải cảng và chợ cho các

thương thuyền trên Hồng Hải,còn ở phía trong nội địa, lànhững con đường lớn chonhững thương đội muốn tớiSyrie Tương truyền từ năm

2743 trước T.L, Ả Rập đãbuôn bán với Ai Cập, mànhững thông thương hàng nămvới Ấn Độ chắc cũng đã xảy

ra từ hồi đó Mỗi năm cónhững chợ phiên họp khi ở thịtrấn này, khi ở thị trấn khác;chợ phiên lớn ở Ukaz gần La

Mecque năm nào cũng thu hútmấy trăm con buôn, kép hát,nhà truyền giáo, con bạc, thi sĩ

và gái điếm

Năm phần sáu dân chúng làngười Bédouin du mục dichuyển với đàn gia súc từđồng cỏ này tới đồng cỏ khác,tuỳ mùa và tuỳ các trận mưamùa đông Người Bédouin yêungựa lắm, nhưng trong sa mạc,lạc đà là con vật họ quí nhất.Loài lạc đà chỉ đi được mười

hai cây số một giờ, điệu bộ lắc

lư một cách trịnh trọng màuyển chuyển, nhưng có thểnhịn nước năm ngày mùa hè

và hai mươi ngày mùa đông;sửa nó uống được, nước tiểu

phân nó có thể phơi khô đểđốt; thịt nó mềm, ngon; ngườiBédouin vừa kiên nhẫn và daisức như lạc đà, vừa dễ cảm vàhăng hái như ngựa, có thểđương đầu với sa mạc được

Nhỏ con, mảnh khảnh, mạnh

và bền sức, họ có thể sốngmấy ngày với vài trái chà là vàmột ít sữa; rượu chà là làmcho họ quên tình cảnh của họ

và kích thích trí tưởng tượngcủa họ Để cuộc đời khỏi đềuđều buồn chán, họ kiếm ngườiyêu hoặc gây lộn; họ cũngnóng nảy như người Y PhaNho đã được di truyền huyếtthống hoặc thị tộc của họ trảthù liền kẻ nào nhục mạ hoặc

làm hại họ hoặc thị tộc họ Giànửa đời cuộc họ là chiến tranhgiữa các bộ lạc với nhau; vàkhi họ chiếm được Syrie, Ba

Tư, Ai Cập, Y Pha Nho rồi thì

họ chinh phạt liên miên, tha hồphóng túng cướp bóc, nhưngmỗi năm họ cũng bỏ ra vài thì

kì “hưu chiến thiêng liêng” để

đi hành hương hoặc buôn bán

Họ cho sa mạc là của riêng; ai

đi ngang qua – ngoài nhữngthời hưu chiến – mà không

nộp tiền “mãi lộ” thì họ cho là

kẻ ngoại nhân xâm nhập, nhưvậy họ có ăn cắp của kẻ đó thìcũng như một cách thu thuếrất lương thiện vậy thôi Họkhinh thị trấn vì ở đó phải theoluật lệ, phải buôn bán, chứkhông thể ăn cắp được; samạc tuy tàn nhẫn mà họ lạiyêu vì họ được tự do Khả ái

mà lại khác khao, rộng rãi màlại hà tiện, bất lương mà lạitrung tín, người Bédouin dù

nghèo tới đâu cũng vậy, hiênngang nhìn đời, tự hào về dòngmáu không pha của mình, vui

vẻ mang dòng họ mình

Nhất là có một điểm aicũng nhận: phụ nữ của họ đẹp

vô song, một sắc đẹp tối (vìnước da của họ), dữ tợn, bừngbừng tình dục, đáng cho cảngàn thi sĩ ngâm vịnh, nhưngmau tàn một cách bi thảm vìkhí hậu quá nóng TrướcMahomet – mà sau ông cũng