luận văn thạc sĩ báo chí học chuyên ngành báo chí “Nâng cao chất lượng lời bình phim tài liệu chính luận của đài PT TH TP cần thơ” (khảo sát 2013 2014)

1. Tính cấp thiết của đề tàiPhim tài liệu xưa nay vốn là thế mạnh của truyền hình. Phim tài liệu truyền hình không chỉ đơn thuần là để thông tin sự thật, tiếp cận và phát hiện bản chất sự vật, bày tỏ thái độ, quan điểm của tác giả mà còn có thể là một sản phẩm nghệ thuật làm cho tâm hồn bay bổng, làm rung động lòng người, kích hoạt nguồn sáng tạo và trí tưởng tượng của con người, thi vị hóa cuộc sống. Phim tài liệu, đặc biệt là phim tài liệu chính luận có khả năng truyền đạt tư tưởng, nói rõ sự thật, vạch trần cái xấu, cái ác, biểu dương cái đẹp, cái tốt, tiếp cận sự vật và chuyển tải thông điệp sinh động, mạnh mẽ. Phim tài liệu có lịch sử phát triển từ rất lâu, nhưng nó chỉ thực sự rực rỡ từ khi truyền hình phát triển, với hai lý do: Thứ nhất, đội ngũ làm phim tài liệu truyền hình ngày càng đông đảo, chuyên nghiệp và các thiết bị truyền hình được đầu tư cải tiến hiện đại, đa chức năng, công nghệ tiên tiến giúp việc làm phim đễ dàng, nhanh chóng với số lượng nhiều, sinh động và hiệu quả hơn.

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU CHÍNH LUẬN

CỦA ĐÀI PHÁT THANH VÀ TRUYỀN HÌNH

THÀNH PHỐ CẦN THƠ (Khảo sát năm 2013 và 2014)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

CẦN THƠ - 2015

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU CHÍNH LUẬN

CỦA ĐÀI PHÁT THANH VÀ TRUYỀN HÌNH

THÀNH PHỐ CẦN THƠ (Khảo sát năm 2013 và 2014)

Ngành : Báo chí học

Mã số : 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Tôi xin cam đoan: Luận văn, với đề tài “Nâng cao chất lượng lời bình phim tài liệu chính luận của Đài PT-TH Thành phố Cần thơ (khảo sát

2013-2014), là kết quả công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đinh Thị Thúy Hằng Các số liệu và kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác Các thông tin trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc.

Tôi xin chịu trách nhiệm đối với luận văn của mình

Cần Thơ, ngày 2 tháng 7 năm 2015

Tác giả

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG LỜI BÌNH

PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH CHÍNH LUẬN 131.1 Các khái niệm liên quan đến đề tài nghiên cứu 131.2 Vị trí, vai trò và tiêu chí đánh giá lời bình phim tài liệu chính luận 261.3 Mối quan hệ lời bình với các yếu tố khác trong phim tài liệu

1.4 Phương thức tiếp cận viết lời bình phim tài liệu chính luận trên

Chương 2: THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU

CHÍNH LUẬN CỦA ĐÀI PHÁT THANH VÀ TRUYỀN

Chương 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO

CHẤT LƯỢNG LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU CHÍNH LUẬN

CỦA ĐÀI PHÁT THANH VÀ TRUYỀN HÌNH

ASEAN : Hiệp hội Quốc gia Đông Nam Á

AHLLVTND : Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân

Bộ TTTT : Bộ thông tin - truyền thông

DRT : Phát thanh - Truyền hình Đà Nẵng

ĐBSCL : Đồng bằng sông cửu long

HTV : Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh

LHTHTQ : Liên hoan truyền hình toàn quốc

PGS.TS : Phó Giáo sư Tiến sĩ

TrangBảng 1.1: Đánh giá nhà báo, cộng tác viên về vị trí của lời bình

Bảng 3.1: Giải pháp nâng cao chất lượng lời bình 95

Biểu đồ 1.1: Đánh giá của công chúng về vai trò của lời bình trong

Biểu đồ 1.2: Đánh giá công chúng về các yếu tố tác động đến chất

Biểu đồ 2.1: Chỉ số người xem phim tài liệu (TNS) 56Biểu đồ 2.2: Đánh giá nội dung các phim (Điểm càng tiến dần đến

Biểu đồ 2.3: Nhà báo, công chúng thích lời bình các phim 56Biểu đồ 2.4: Đánh giá của nhà báo về các yếu tố tác động đến chất

Biểu đồ 2.5: Đánh giá của nhà báo, công chúng về tác động của lời

Biểu đồ 3.2: Tỷ lệ công chúng quan tâm đến lời bình 110

Sơ đồ 1.1: Tiêu chí đánh giá chất lượng lời bình (lời bình hay) 30

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Phim tài liệu xưa nay vốn là thế mạnh của truyền hình Phim tài liệutruyền hình không chỉ đơn thuần là để thông tin sự thật, tiếp cận và phát hiệnbản chất sự vật, bày tỏ thái độ, quan điểm của tác giả mà còn có thể là mộtsản phẩm nghệ thuật làm cho tâm hồn bay bổng, làm rung động lòng người,kích hoạt nguồn sáng tạo và trí tưởng tượng của con người, thi vị hóa cuộcsống Phim tài liệu, đặc biệt là phim tài liệu chính luận có khả năng truyền đạt

tư tưởng, nói rõ sự thật, vạch trần cái xấu, cái ác, biểu dương cái đẹp, cái tốt,tiếp cận sự vật và chuyển tải thông điệp sinh động, mạnh mẽ Phim tài liệu cólịch sử phát triển từ rất lâu, nhưng nó chỉ thực sự rực rỡ từ khi truyền hìnhphát triển, với hai lý do: Thứ nhất, đội ngũ làm phim tài liệu truyền hình ngàycàng đông đảo, chuyên nghiệp và các thiết bị truyền hình được đầu tư cải tiếnhiện đại, đa chức năng, công nghệ tiên tiến giúp việc làm phim đễ dàng,nhanh chóng với số lượng nhiều, sinh động và hiệu quả hơn Thứ hai là đầu ra

dễ dàng tức được truyền bá rộng rãi trên sóng truyền hình cho hàng triệungười xem cùng lúc và có thể phát lại nhiều lần, tại nhiều kênh, nhiều nơihơn Điều đó cho thấy vai trò, vị trí của phim tài liệu truyền hình không nhỏchút nào trong cơ cấu chương trình của các Đài truyền hình, Đài Phát thanh-Truyền hình (PT-TH) trong cả nước Cho nên, cũng dễ hiểu vì sao trongnhững năm gần đây, Đài nào cũng khôi phục, phát triển trở lại phim tài liệu.Phim tài liệu còn được nhiều đài chọn làm một trong những khâu đột phá, đầu

tư, phát triển để trở thành thương hiệu của đơn vị mình, trong đó có Đài Phátthanh-Truyền hình Thành phố Cần thơ (THTPCT) Từ chổ sản xuất một nămchỉ 1 đến 2 phim tài liệu, chủ yếu là để mang tham dự Liên hoan truyền hìnhtoàn quốc (LHTHTQ), và mỗi tuần chỉ phát một phim, chủ yếu là phim củacác Đài bạn; thì từ năm 2013 trở đi, Đài chủ trương cho sản xuất nhiều lên vàphát sóng đều đặn mỗi ngày một phim (chính thức vào lúc 23h15 và phát lại

váo lúc 6h30 hôm sau) Hiện tại công chúng đã quen xem phim tài liệu củaĐài, thể hiện qua chỉ số người xem tăng dần, từ 0.2, 0.3 lên 0.9, thậm chí cólúc 1.5 theo số liệu điều tra của Công ty nghiên cứu thị trường (TNS).

Khi chọn phim tài liệu, đặc biệt là phim tài liệu chính luận để làm mộttrong những thể loại mở mũi xây dựng thương hiệu cho Đài, những người làmnghề ở THTPCT suy nghĩ rất cặn kẽ bởi thấy rằng phim tài liệu hội đủ điềukiện cần thiết để trở thành một trong những khâu đột phá; bởi nó có khả năngthể hiện được trình độ, tầm tư duy, sức sáng tạo và những giá trị nghệ thuậtcao cùng bản sắc tâm hồn mà người làm truyền thông cần biểu đạt Phim tàiliệu cũng có thể trở thành một trong những hình thức tuyên ngôn hữu hiệu

và tuyệt vời nhất của cơ quan truyền thông, một biểu hiện của đẳng cấp,bản lĩnh, tấm lòng và thiện chí trước cuộc sống, một công cụ sắc bén, đẹp

đẽ trong cuộc đấu tranh vì một xã hội tốt đẹp Song để khán giả chấp nhậnxem phim tài liệu của Đài, một trong những yếu tố hàng đầu là phải tínhđến việc nâng cao chất lượng phim Sức hấp dẫn của một bộ phim được tạodựng từ rất nhiều yếu tố như: đề tài, chủ đề tư tưởng, thể loại, kịch bản, bốcục, hình ảnh, âm thanh, kỹ thuật dàn dựng, lời bình, giọng đọc, kết cấu,màu sắc, phong cách của phim….Nhưng để nhìn một cách khái quát, ngườilàm nghề cũng như công chúng nói chung, quan tâm đầu tiên đến h ai yếutố: hình ảnh và lời bình

Lời bình có vị trí, vai trò rất là quan trọng, cùng với hình ảnh làm nênchất lượng bộ phim Lời bình không chỉ giải thích hình ảnh mà nó còn có tácdụng làm cho hình ảnh, ngôn ngữ đặc trưng nhất của tác phẩm truyền hìnhbọc lộ hết giá trị của nó, thể hiện chủ đề, tư tưởng của phim, làm cho ngườixem hiểu, tin và làm theo Lời bình đôi lúc chỉ là nét chấm phá nhưng có thểnâng cấp rõ rệt cho phim Tuy nhiên, lời bình cũng có thể hủy hoại sự hấp dẫncủa phim nếu bình không đầy đủ, thiếu chính xác và bình cho thấy sự địnhkiến của tác giả Lời bình là một trong những vấn đề cốt lõi của phim tài liệu,

là yếu tố không thể thiếu được trong phim tài liệu, không phân biệt đó là phimtài liệu nghệ thuật hay tài liệu chính luận Chính bởi vậy, nâng cao chất lượngphim tài liệu truyền hình, một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu là phảinâng cao chất lượng lời bình.

Phim tài liệu truyền hình nói chung, của THTPCT nói riêng, trongnhững năm gần đây có sự chuyển biến về chất, về mức độ hấp dẫn, nhưng đaphần vẫn còn hời hợt, ít gây chú ý, rất cần có một cú hích mạnh để tiến lênphía trước Cú hích đó chính là tạo điều kiện cho phim tài liệu phát triển vàđặc biệt là cho đội ngũ làm nghề thay đổi được nhận thức và thói quen cũ,vươn lên mạnh mẽ trong cách nghĩ, cách làm, tận dụng tốt nhất thể loại truyềnthông này để phục vụ cuộc sống, phụng sự đất nước, dần dần biến phim tàiliệu thành món ăn tinh thần không thể thiếu của xã hội

Trong 27 năm công tác tại THTPCT, tác giả có hai phần ba thời giancùng đồng nghiệp tác nghiệp trực tiếp, mà công việc chính là viết lời bình chocác tác phẩm truyền hình, trong đó có phim tài liệu Bằng tâm huyết của mộtngười làm nghề, luôn muốn cống hiến hết sức mình góp phần thúc đẩy sựphát triển chung của Đài, cho phim tài liệu chính luận chất lượng hơn, hấpdẫn hơn, có nhiều công chúng hơn Mà muốn vậy thì việc làm trước hết vàquan trọng hàng đầu là phải nâng cao chất lượng lời bình Vì lẽ đó mà tác giả

chọn đề tài “Nâng cao chất lượng lời bình phim tài liệu chính luận của Đài PT-TH TP Cần thơ” (khảo sát 2013-2014) để nghiên cứu

Nếu đề tài nghiên cứu thành công sẽ góp phần làm cơ sở lý luận vàthực tiễn cho việc cải thiện chất lượng nội dung, phương thức thể hiện lờibình; góp phần nâng cao chất lượng, tạo sức hấp dẫn cho phim tài liệu chínhluận của THTPCT; phát triển mạnh thể loại này trên sóng truyền hình, nhưmột hình thức tuyên ngôn, thể hiện đẳng cấp, bản lĩnh, tấm lòng và thiện chítrước cuộc sống của tập thể cán bộ, viên chức THTPCT

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trong quá trình khảo sát, tìm tài liệu để thực hiện luận văn, tác giả thấy

có một số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Năm 2002, Viện nghệ thuật và lưu trữ Điện ảnh Việt Nam ấn hành tài

liệu nghiệp vụ “Kỹ thuật làm phim tài liệu” do Nguyễn Văn Tuấn, dịch từ văn

bản tiếng Nga của nhà đạo diễn điện ảnh Khiu Bedli Sách gồm 335 trang,giới thiệu quy trình sản xuất phim tài liệu, từ chuẩn bị kịch bản, kịch bản phâncảnh, ý đồ bộ phim tương lai cho đến công đoạn quay phim, dàn dựng thành

bộ phim hoàn chỉnh Có thể nói, đây là tài liệu rất cần thiết cho đề tài nghiêncứu; bởi phim tài liệu điện ảnh hay truyền hình cũng là hai loại hình có mốiquan hệ gần nhau Phim tài liệu truyền hình ra đời trên nền tài liệu điện ảnh.Nhưng sách mới dừng lại ở quy trình sản xuất phim nói chung, chưa đề cậpsâu đến lời bình, nên tài liệu chỉ có tác dụng bổ sung kiến thức chung về phimtài liệu

Còn trong tài liệu dành cho các lớp tập huấn ngắn hạn ở một số Đài

PT-TH địa phương, năm 2003, nhà biên kịch Trần Đức Tuấn, Hãng phim TFS,Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (HTV), người viết chỉ riêng

Mekong ký sự đã là 85/92 tập, biên soạn tài liệu “Đôi nét về phim ký sự” Trong đó, có “Một cái nhìn về phim tài liệu”, nêu vai trò, vị trí của phim tài

liệu trong cơ cấu phát sóng của các Đài truyền hình, cũng như sự cần thiếtphải phát triển loại hình này trong tương lai Tập tài liệu cũng đã giúp cho tácgiả có một cái nhìn tổng quan về phim tài liệu, từ lịch sử ra đời, phát triểnphim; cùng các yếu tố tác động đến chất lượng phim tài liệu, đặc biệt là vaitrò của lời bình trong phim Nhưng do là tài liệu soạn thảo dành cho các lớptập huấn ngắn hạn và phần nói về phim tài liệu dưới dạng phụ lục, chưa đềcập sâu đến vấn đề tác giả nghiên cứu

Ba tài liệu khác, hai của nhà biên kịch Nguyễn Hậu, nguyên giảng viênHọc viện Báo chí và Tuyên truyền, đăng trên Website daotao.vtv.vn, có nhan

đề “Các thể phim tài liệu” (bài 3) và “Lời bình trong phim tài liệu” (bài 14).

Và một của tác giả Bùi Quang Huy, chủ tịch Hội nhà văn tỉnh Đồng Nai, mộtcộng sự của HTV hơn 10 năm qua, với bài viết “Lời bình trong phim tài liệutruyền hình” Bài viết của hai tác giả gần như đồng quan điểm một lần nửakhẳng định vị trí, vai trò và tác dụng của lời bình nhìn từ góc độ lý luận vàthực tiễn; cùng những yếu tố liên quan làm nên chất lượng bộ phim tài liệunhư: hình ảnh, giọng đọc, cách thể hiện lời bình Hai bài viết dù rất cần thiếtcho quá trình bổ sung kiến thức, gần sát với đề tài của tác giả nghiên cứu,nhưng do giới hạn của bài viết đăng trên trang thông tin điện tử và báo nênchưa đủ dung lượng, đi sâu vào vấn đề luận văn nghiên cứu

Năm 2004, Nhà xuất bản (Nxb) Thông tấn, Hà nội cho ấn hành quyển

sách, có tựa đề “Báo chí truyền hình”, tập 2, nằm trong bộ sách tham khảo

nghiệp vụ gồm 14 cuốn, do Đào Tấn Anh dịch từ nguyên bản tiếng Nga củanhóm tác giả G.V Cudơnhetxốp, X.L.Xvich, A.la.lurốpxki Tập 2 cuốn sáchgồm 5 chương, tập trung giới thiệu các thể loại báo chí truyền hình; cácnghiệp vụ nhà báo trong truyền hình; những nguyên tắc đạo đức trong báo chítruyền hình; các phương pháp nghiên cứu xã hội học về khán giả truyền hình

và nhà báo với chiếc camera ghi hình Trong đó, ở chương 1, phần nói về cácthể loại báo chí, tác giả dành riêng bảy trang để nói về phim tài liệu truyềnhình Đây cũng là một trong những nội dung rất cần thiết cho đề tài nghiêncứu của tác giả Nhưng tìm nội dung liên quan, sát hợp hơn với đề tài thì sáchvẫn chưa đề cập tới

Một công trình nghiên cứu khác mà tác giả đã tìm thấy, đó là luận văn

“Phong cách chính luận báo chí của Quang Lợi”, của học viên Nguyễn Văn

Bình, đã bảo vệ thành công tốt nghiệp Thạc sỹ, chuyên ngành Báo chí họcvào năm 2005 Trên cở sở lý luận và thực tiễn, cùng với khảo sát, phân tíchmột số tác phẩm của Quang Lợi, tác giả Nguyễn Văn Bình đã chỉ ra phongcách của nhà báo chuyên viết các tác phẩm chính luận Xét về mặt lý luận,

luận văn giúp tác giả có cái nhìn cận cảnh hơn của phong cách chính luận.Song, do đây là đề tài nghiên cứu phong cách viết báo của một nhà báo cụ thể

và chủ yếu phân tích phong cách nhà báo Quang Lợi qua các bài viết xã luận,phóng sự trên báo in, nên cũng cần, nhưng lại còn xa với đề tài mà tác giảnghiên cứu

Một học viên khác là Bùi Thị Thủy, năm 2006, cũng đã bảo vệ thànhcông luận văn tốt nghiệp Thạc Sĩ, chuyên ngành Báo chí học, với đề tài

“Phim tài liệu chân dung truyền hình” Luận văn đã cung cấp những vấn đề

lý luận, thực tiễn, những kinh nghiệm được đúc kết qua kết quả khảo sát cácphim tài liệu chân dung do Hãng phim TFS (HTV) thực hiện, từ đó đề xuấtcác giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, phát huy hiệu quả thể loại này trênsóng truyền hình của HTV Luận văn nghiên cứu một cách khái quát thể loạiphim tài liệu chân dung, một thể loại đi sâu hơn nữa của phim tài liệu, nêncũng chỉ có tác dụng tham khảo, bồi bổ kiến thức cho luận văn

Công trình nghiên cứu gần sát với đề tài của tác giả có “Dòng chính luận trong phim truyện truyền hình”, luận văn bảo vệ thành công trình độ

Thạc Sĩ, Chuyên ngành Báo chí học vào năm 2010 của học viên Nguyễn MaiLan Dù luận văn rất có giá trị về mặt lý luận và thực tiễn; bởi xét về góc độnào đó, hai loại hình phim có tính tương đồng; nhưng khác ở chổ, một bênxây dựng cốt truyện bằng hình tượng nghệ thuật hư cấu; còn một bên là conngười, sự kiện có thật; dù ít nhiều cũng kế thừa từ đây về mặt lý thuyết, cònthì để tham khảo

Năm 2009, Nxb Thông tấn, Hà nội xuất bản giáo trình “Ngôn ngữ báo chí” của PGS.TS Vũ Quang Hào, cung cấp cho bạn đọc hiểu rõ hơn về những

vấn đề cần thiết, cơ bản nhất của nhiều phong cách ngôn ngữ khác nhau Tuynhiên, tác giả chỉ mới đề cập đến ngôn ngữ của báo in, báo phát thanh, chớchưa đề cập đến báo hình, là loại hình mà tác giả muốn nghiên cứu sâu, làm

cơ sở để thực hiện đề tài nghiên cứu

Cũng trong năm 2009, nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà nội đã cho ấn

hành Giáo trình “Báo chí truyền hình” của PGS.TS Dương Xuân Sơn, gồm 13

chương Trong đó, ở chương 13 nói về phim tài liệu truyền hình, gồm 13 tiểumục Trong đó, có lời bình trong phim tài liệu truyền hình Quá trình đi tìmtài liệu cho đề tài luận văn, tác giả thấy chỉ có đây là tài liệu chính thống inthành giáo trình, đề cập đầy đủ đến phim tài liệu; phân loại phim tài liệu; lờibình phim tài liệu truyền hình Tuy lời bình phim tài liệu chưa được đề cậpsâu trong giáo trình, nhưng tác giả sẽ khai thác, vận dụng những kiến thức từđây, cùng với tiến hành khảo sát, phỏng vấn sâu để thực hiện hoàn thành đềtài mức độ cao nhất

Đạo diễn Quách Nhị, trước đây công tác ở Đài Phát thanh-Truyền hìnhVĩnh long (THVL), hiện hợp đồng với THTPCT trong sản xuất phim tài liệu,

năm 2014, viết bài “Đôi nét về lời bình trong phim tài liệu chính luận” Như

tiêu đề của bài viết, Đạo diễn Quách Nhị đã đề cập đến vai trò của lời bìnhtrong phim tài liệu chính luận; cách khai thác chất liệu để viết lời bình cho phimtài liệu chính luận; nhưng bài viết còn chung chung, chưa rõ những khái niệm,nặng về mô tả và những đề xuất giải pháp, kiến nghị nêu ra cũng chỉ có tính chấttham khảo; nên dù tên bài viết nghe như rất sát với đề tài nhưng thực chất chưa

có cơ sở lý luận để ứng dụng vào trong đề tài mà tác giả nghiên cứu

Như vậy, cho tới nay, vẫn chưa có công trình, tài liệu nghiệp vụ viếtchuyên về lời bình trong phim tài liệu chính luận Tuy nhiên, tác giả sẽ kế thừa,tiếp thu kiến thức có được từ các bài viết, công trình nghiên cứu kể trên và quatrực tiếp làm nghề phân tích, đúc kết thành hệ thống lý luận và thực tiễn, gópphần có thêm kênh thông tin để những ai quan tâm đến phim tài liệu truyền hìnhnói chung, viết lời bình cho phim tài liệu truyền hình chính luận nói riêng, cóthêm nguồn tư liệu để nghiên cứu, ứng dụng vào thực tiễn làm nghề

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu, làm rõ cơ sở lý luận của lời bình và đánh giá đúngthực trạng chất lượng lời bình trong phim tài liệu truyền hình chính luận, luậnvăn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng lời bình của phim tài liệuchính luậnTHTPCT đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúngtrong thời kỳ hội nhập và hội tụ truyền thông

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nêu trên, tác giả luận văn thực hiện nhữngnhiệm vụ cụ thể như sau:

+ Luận văn tìm hiểu, phân tích cơ sở lý luận lời bình trong phim tài liệutruyền hình chính luận

+ Khảo sát thực trạng chất lượng lời bình trong phim tài liệu chính luậnphát trên sóng truyền hình của THTPCT (từ 2013-2014)

+ Đánh giá thành công, hạn chế nội dung, hình thức thể hiện lời bìnhtrong phim tài liệu chính luận của THTPCT

+ Đề xuất giải pháp; khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng lời bìnhtrong phim tài liệu chính luận của THTPCT

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận văn này là lời bình trong phim tàiliệu chính luận truyền hình

năm trực thuộc trung ương (TW)” và khảo sát văn bản hai phim “Hạt gạo đời người” và “Một nửa”.

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn dựa trên cơ sở nhận thức luận những vấn đề lý luận về Chủnghĩa Mác Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh; Quan điểm, đường lối của Đảng vànhà nước về báo chí; Cơ sở lý luận báo chí nói chung, lý luận về hệ thống thểloại báo chí nói riêng; về phim tài liệu, phim tài liệu chính luận truyền hình;

lý luận về lời bình phim tài liệu chính luận truyền hình

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp công cụ nghiên cứunhư sau:

+ Nghiên cứu tài liệu: giúp cho tác giả nắm được phương pháp của cácnghiên cứu đã thực hiện trước đây; có thêm kiến thức sâu, rộng về lĩnh vựcđang nghiên cứu và làm rõ hơn đề tài nghiên cứu của luận văn

+ Phương pháp phỏng vấn sâu: Phỏng vấn 10 người là Đạo diễn, nhà biênkịch, phóng viên, biên tập viên, cộng tác viên và lãnh đạo các Đài truyền hình

+ Phương pháp thảo luận nhóm, được tiến hành vào tháng 5/2015, tạiTHTPCT, với sự tham dự của 38 nhà báo đến từ các Đài PT-TH Cần thơ, Hậugiang, Sóc trăng và Vĩnh long; kết hợp với phương pháp phân tích, tổng hợp,thống kê

+ Phương pháp khảo sát: khảo sát nội dung, hình thức lời bình bằngcách trình chiếu 4/11 phim tài liệu chính luận của THTPCT sản xuất và phátsóng trong hai năm 2013 và 2014 Sở dĩ chỉ trình chiếu 4 phim ở ba cụmQuận, Huyện khác nhau, gồm: Huyện Vĩnh Thạnh, Huyện Thới Lai và PhongĐiền Thứ nhất, bởi đây là những địa phương đặc thù về công chúng, nhưVĩnh Thạnh là vùng tôn giáo, phát triển về giáo dục, y tế và rất quan tâm đếnbáo chí, văn học nghệ thuật; Thới Lai là huyện ngoại thành, độc canh cây lúa,

thu nhập thấp; Phong Điền nằm sát gần Quận trung tâm Ninh Kiều, là huyệnchuyên canh cây ăn trái, du lịch sinh thái phát triển, đời sống cao Thứ hai, đề tàitrong các phim trình chiếu gần gũi với cuộc sống người dân 3 cụm Quận, Huyện

và là đề tài, đại diện cho nhóm đề tài mà phần lớn các phim tài liệu chính luậncủa THTPCT chọn thực hiện Phương pháp khảo sát được tiến hành cụ thể:

- Trình chiếu các phim để công chúng xem, đánh giá thông điệp lờibình các phim tài liệu chính luận muốn chuyển tải đến công chúng, với thờilượng mỗi phim từ 22 đến 27 phút

- Sử dụng phương pháp bảng hỏi ankét Tác giả đã phát 299 bảng câuhỏi trưng cầu ý kiến công chúng, gồm nhiều đối tượng khác nhau, có độ tuổitrung bình 34 tuổi, nhằm mục đích đánh giá sự phản hồi của đối tượng tiếpnhận thông điệp về chất lượng phim tài liệu, về tác động của lời bình, vềphương thức thể hiện lời bình trong các phim tài liệu chính luận củaTHTPCT Sau đó, tác giả kiểm tra toàn bộ phiếu hỏi thu được xem có hoànchỉnh và đảm bảo chất lượng hay không nhằm tăng độ thận trọng và độ chínhxác

- Tiếp đến, nhập toàn bộ thông tin thu thập được từ bảng hỏi vào khung

dữ liệu đã tạo sẵn Cuối cùng, chỉnh lý thống kê đối với các cứ liệu cho báocáo; kiểm tra giả thuyết nghiên cứu, trình bày báo cáo Tất cả những dữ liệuthu thập được xử lý bằng phần mềm SPSS 20.0; là phần mềm chuyên xử lýthống kê xã hội

+ Ngoài ra, tác giả còn khảo sát chỉ số người xem (raiting) truyền hìnhnói chung, phim tài liệu nói riêng, thông qua số liệu của công ty nghiên cứuthị trường (TNS)

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của vấn dề nghiên cứu

6.1 Ý nghĩa khoa học

Luận văn hệ thống lại một số cơ sở lý luận, thực tiễn có liên quan đếnlời bình trong phim tài liệu chính luận, các yếu tố làm nên chất lượng lời bình;

đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng lời bình, góp phần nângcao chất lượng phim tài liệu chính luận trên truyền hình.

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Như trình bày ở phần trên, các chuyên gia, nhà nghiên cứu, đặc biệt làcác nhà Biên kịch, Đạo diễn trong và ngoài nước rất tâm huyết, dành thờigian, tri thức và kinh nghiệm để nghiên cứu cho ra đời những công trình khoahọc, bài viết liên quan đến đề tài Tuy nhiên, các nghiên cứu vẫn còn mangtính tổng quát cho các thể loại mà chưa đi sâu nghiên cứu các yếu tố làm nênphim tài liệu, đặc biệt là lời bình phim tài liệu chính luận truyền hình Trongkhi, luận văn nghiên cứu và hệ thống hóa được những vấn đề lý luận và thựctiễn về lời bình phim tài liệu; đặc biệt là lời bình phim tài liệu chính luậntruyền hình

+ Cũng qua khảo sát, phân tích, làm rõ về mặt lý luận và thực tiễn giúpcác nhà quản lý, lãnh đạo các cơ quan truyền thông, mà trước hết là THTPCT;nhìn nhận một cách đúng đắn hơn vai trò của lời bình trong phim tài liệu vàsức mạnh của thể tài này hơn hẳn các thể loại báo chí khác; từ đó, có sự đầu

tư, trước hết là đầu tư, phát triển đội ngũ viết lời bình cho phim tài liệu chínhluận truyền hình

+ Luận văn nghiên cứu thành công có tác dụng làm phong phú thêm tưliệu để vừa phục vụ công tác giảng dạy; vừa giúp Đài Phát thanh - Truyềnhình các địa phương, trước hết là THTPCT ứng dụng, nhằm nâng cao chấtlượng lời bình, góp phần nâng cao chất lượng phim tài liệu chính luận; cũng

là giúp thể loại này có vị thế hơn trong cơ cấu phát sóng của Đài; quan trọnghơn là có vị thế, tình cảm trong lòng công chúng

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận vănđược kết cấu thành 3 chương, 10 tiết, cụ thể như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận về chất lượng lời bình phim tài liệu truyền

hình chính luận

Chương 2: Thực trạng chất lượng lời bình phim tài liệu chính luận của

Đài PT-TH TP Cần Thơ

Chương 3: Giải pháp và khuyến nghị nâng cao chất lượng lời bình

phim tài liệu chính luận của Đài PT-TH TP Cần Thơ

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH CHÍNH LUẬN

1.1 Các khái niệm liên quan đến đề tài nghiên cứu

1.1.1 Phim tài liệu

Nếu vào cuối những năm 20, thuật ngữ phim tài liệu được nhà làmphim người Nga J… Grixon áp dụng cho một thể loại điện ảnh; hoặc trước

đó, thuật ngữ này xuất hiện ở Pháp cho những phim làm từ tư liệu quay trongthời gian đi tham quan thì sau đó, Grixon chính thức dùng thuật ngữ phim tàiliệu để “ký hiệu cho các tác phẩm điện ảnh có tính sự thật” [11, tr.11] Đó làkhi lần đầu tiên ông sử dụng thuật ngữ phim tài liệu để nói về phim của Đạodiễn Robetta Flaheti Moand kể về các sự kiện xảy ra trong cuộc sống của mộtchú bé từ Polinedi Ở Việt Nam, thuật ngữ Phim tài liệu xuất hiện trước Cáchmạng tháng Tám, khi những thước phim đầu tiên ra đời như hình ảnh về ngàyđộc lập 2/9/1945, cuộc mittinh khổng lồ tại vườn hoa Ba Đình, Chủ tịch HồChí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập…nhưng cũng do những người làm phimnước ngoài quay Ngày nay, thuật ngữ phim tài liệu không còn xa lạ mà đã trởnên quen thuộc và thông dụng với mọi người Tuy nhiên, để định nghĩa mộtcách chính xác thuật ngữ phim tài liệu thì không đơn giản

Nhà báo Vương Trung Nghĩa - Biên tập viên Truyền hình Việt Nam, tạiThành phố Cần thơ (VTV Cần thơ); trước đó, khi còn là BTV Đài PT-THThành phố Cần thơ (THTPCT), người viết lời bình cho không ít phim tài liệu

và đã nhận được nhiều huy chương vàng, huy chương bạc tại các kỳ Liênhoan Truyền hình tòan quốc định nghĩa: “Phim tài liệu - đó là sự tái hiện vàphản ánh chân thật bức tranh hiện thực khách quan, diện mạo phong phú và

đa dạng của đời sống xã hội, của từng số phận nhân vật… thông qua chínhkiến và góc nhìn cảm xúc của tác giả và được thể hiện bằng thủ pháp hìnhảnh, kết cấu và ngôn ngữ nghệ thuật đặc trưng” (phụ lục 2.5) Đạo diễn -

NSUT Huỳnh Văn Hùng (Huỳnh Hùng), Giám đốc Đài Phát thanh - Truyềnhình Đà Nẳng (DRT) cũng cho rằng: “Phim tài liệu là tác phẩm phản ánhcuộc sống một cách chân thực, có chiều sâu tư tưởng và có giá trị nghệ thuật(phụ lục 2.2)

Đồng quan điểm với nhà báo Vương Trung Nghĩa và Nhà báo - NSUTHuỳnh Hùng, nhưng nhà biên kịch Trần Đức Tuấn, Hãng phim TFS (HTV),người viết lời bình chỉ riêng “Mekong ký sự”, đã là 85/92 tập, phát triển thêmmột bước về khái niệm: “Phim tài liệu (PTL) là phương tiện đa năng tronglĩnh vực truyền thông để phản ánh thực tế cuộc sống, để truyền bá kiến thức,

tư tưởng, quan điểm, là diễn đàn của tư duy, là tấm gương phản ánh thời đại,soi rọi quá khứ và lưu dấu tương lai” (phụ lục 2.7)

Còn nhà làm phim người Mỹ Don North, cùng với Đạo diễn người

Canada Michael Maclear thực hiện bộ phim tài liệu, gồm 13 tập, có tên: “Việt Nam - cuộc chiến mười ngàn ngày” trong trả lời phỏng vấn khi ông trở lại

Việt Nam vào dịp 30/4/2015 cho rằng: “Phim tài liệu là phim điện ảnh không

hư cấu nhằm vào việc ghi thành tư liệu một phương diện nào đó của thực tế,trước hết nhằm mục đích giáo dục hoặc lưu giữ tài liệu lịch sử” (phụ lục 2.9).Cũng đến từ Mỹ, Đạo diễn - nhà sản xuất phim Larry Hott (Hãng phim tàiliệu Florentine Films) gần như đồng quan điểm với Đạo diễn Don North,nhưng nói rõ hơn: “Phim tài liệu không phải là một chương trình truyền hìnhthực tế, không phải là phim thương mại dài, hay một phim được tài trợ đểquảng bá sản phẩm, ca ngợi một nhân vật, hay một công ty nào đó, cũng khôngphải một câu chuyện mang tính thời sự Nó là phim dựa vào sự thật, mô tả conngười và câu chuyện có thật” (phụ lục 2.10)

Còn trong giáo trình “Báo chí truyền hình” do PGS.TS Dương XuânSơn biên soạn thì định nghĩa:

Phim tài liệu truyền hình là một thể loại báo chí truyền hình nằmtrong nhóm thể loại chính luận nghệ thuật Nó nói lên tư tưởng chủ

đề, tức là tính chính luận của báo chí, thông qua việc xây dựng hìnhtượng từ những sự kiện, hiện tượng, con người cụ thể có thật trongđời sống xã hội Nói cách khác, phim tài liệu truyền hình dùng sựthật để xây dựng hình tượng nghệ thuật, qua đó làm nhiệm vụ giáodục thẩm mỹ và định hướng cách nhận thức sự thật đó cho côngchúng [38, tr.243]

Dù tiếp cận theo góc độ nào thì đối tượng của phim tài liệu là conngười, vấn đề, sự kiện có thật, xảy ra trong cuộc sống; được nhà làm phimphát hiện, khai thác, đưa vào phim để phân tích, diễn giải bằng lập luận logic,chặt chẽ, làm rõ vấn đề; từ đó truyền thông điệp, nhằm định hướng cho ngườixem về một vấn đề nào đó Điều đó cũng có nghĩa, tính chất đặc thù của phimtài liệu là “một loại hình phim có thể dự liệu hiệu quả thông tin khi nó đượchòa vào chương trình truyền hình” [47, tr.112]

Tóm lại, phim tài liệu là một loại tác phẩm phim không hư cấu, phảnánh, khám phá sự kiện, hiện tượng, con người trong đời sống hiện thực mộtcách xác thực, khách quan, đầy đủ, không định kiến; bằng luận cứ, luậnchứng rõ ràng, nhằm mục đích định hướng khán giả về một vấn đề nào đó đặt

ra trong phim

1.1.2 Phim tài liệu chính luận

Chính luận (từ Latinh publicus có nghĩa là mang tính xã hội, nhân dân)

là loại hình tác phẩm đề cập những vấn đề và sự kiện nóng hổi của đời sốngđương đại; nó đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng đến hoạt động chính trị - xãhội và hoạt động sáng tạo đòi hỏi phải có một trình độ tài năng nghề nghiệpcần thiết [47, tr.12] Như vậy, đối tượng trong tác phẩm chính luận theo địnhnghĩa trên là những vấn đề nóng của xã hội; những thông tin mà đại đa sốcông chúng quan tâm, tập trung nhất là về chính tri - xã hội Điều đó cũng cónghĩa, một tác phẩm báo chí chính luận, cụ thể là phim tài liệu chính luận có

thể được nhận biết qua hai yếu tố lớn nhất là hướng đến con người, sự kiện,vấn đề nóng, thời sự và thể hiện quan điểm, chính kiến của người viết.

Nhà báo Dương Hồng Kỳ, nguyên Phó giám đốc Đài truyền hình ViệtNam tại Cần thơ (VTV Cần thơ), cho rằng: “Phim tài liệu chính luận là mộthệ thống hình ảnh rõ ràng, chính xác, chặt chẽ cùng với lời bình sâu sắc, giàuchất nghị luận và đậm chất văn học” (phụ lục 2.4)

Nhà biên kịch Trần Đức Tuấn (HTV) và Đạo diễn - NSUT Huỳnh vănHùng (DRT) cũng đồng quan điểm với nhà báo Dương Hồng kỳ, nhưng haiông cho rằng lập trường, quan điểm là yếu tố quan trọng, chi phối toàn bộ tácphẩm chính luận: “Phim tài liệu chính luận là phim thể hiện chính kiến củangười làm phim với bất kỳ đối tượng nào, đề tài nào chứ không nhất thiết phải

là chính trị” Đạo diễn Chu Hòa, Cục trưởng Cục xuất bản, in và phát hành,

Bộ Thông tin truyền thông (Bộ TTTT) trong trả lời phỏng vấn cho rằng căn

cứ vào đề tài, nội dung và mục đích của từng bộ phim, mà người ta phân racác nhóm thể loại phim tài liệu, gồm phim tài liệu chính luận và phim tài liệunghệ thuật Chia sâu hơn nữa có phim tài liệu chân dung; phim tài liệu sựkiện; phim tài liệu vấn đề Và theo Đạo diễn, “Phim tài liệu chính luận lànhững phim đề cập đến vấn đề lý luận, chính trị - xã hội” (phụ lục 2.3)

Hay “Phim tài liệu chính luận là tác phẩm phản ánh những vấn đề thời

sự - chính trị; vấn đề nóng, bức xúc của xã hội Trong đó, người làm phim bộc

lộ quan điểm, chính kiến của mình một cách trực tiếp nhất” (phụ lục 3)

Kết quả nghiên cứu cho thấy, dù tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau,nhưng quan điểm của các nhà làm phim thống nhất nhau trên nhiều phươngdiện:

+ Thứ nhất, đối tượng phim tài liệu chính luận không chỉ có những vấn

đề chính trị - xã hội; mà còn là các vấn đề thời sự, cấp thiết trong mọi mặt đờisống xã hội Như vậy, đặc điểm quan trọng nhất của chính luận là hướng tớinội dung cấp bách của cuộc sống xã hội

+ Thứ hai, trong tác phẩm chính luận, lập trường rõ ràng của tác giả

được thể hiện một cách trực tiếp nhất, thông qua đánh giá, phân tích bằngnhững luận cứ, luận chứng xác thực nhất: “Tính phân tích, luận giải, đánh giá

là các đặc điểm mà thiếu chúng chưa thể có tác phẩm chính luận Thông tin

có chức năng giải đáp các câu hỏi: “điều gì đang xảy ra” và “điều đó đang xảy

ra như thế nào?” thì chính luận phân tích lại đề cập đến những câu hỏi tạisao?” và “điều gì có thể xảy ra vào ngày mai?” [4, tr.218] Nghĩa là trongtrường hợp thứ nhất thì sự vật, sự kiện không chỉ là đối tượng, mà còn là mụcđích; còn trong trường hợp thứ hai thì những sự việc còn trở thành phươngtiện luận chứng cho lập trường nhà báo, là những luận cứ trong một chuỗinhững bằng chứng mà nhà báo ấy đưa ra “Người làm phim tài liệu không thể

có thái độ như nhau đối với những kẻ vi phạm pháp luật, và những người bảovệ pháp luật […] Khi có sự đụng độ giữa sự thương cảm và sự tàn bạo, giữachính nghĩa và ý đồ xấu xa, giữa thái độ dung chấp và không dung chấp thìlập trường của nhà báo tuyệt nhiên không được thờ ơ” [4, tr.222]

Tác phẩm chính luận khác tác phẩm không chính luận không phải ởchỗ có và không có trong tác phẩm này hay tác phẩm kia Mà sự phân biệtchính ở hai yếu tố đó có mặt ở mức độ trực tiếp nào Một tiểu phẩm hài hayphim truyện có thể đề cập đến những vấn đề nóng, cấp bách của xã hội vàcũng bộc lộ lập trường chính trị, quan điểm của tác giả Song, điều dễ thấy làkhông thể nói trực tiếp những vấn đề được đề cập trong tác phẩm, cũng khôngthể hiện lập trường, quan điểm một cách trực tiếp Một tin ngắn cũng có thểnêu rất trực tiếp về hiện tượng, sự việc có thật, nhưng nó không đủ dunglượng để chứa đựng lý giải, phân tích, đánh giá về bản chất sự kiện đó Chonên, để trực tiếp đưa ra lập trường, quan điểm thì cần phải nhìn nhận, phântích không chỉ hiện tượng riêng lẻ nữa, mà trong các liên hệ với nhiều hiệntượng khác Khi đó, trong nhiều trường hợp cụ thể chúng ta sẽ nhận biết là thểloại chính luận, chứ không còn là thể loại thông tin đơn thuần

Phim tài liệu là một trong những thể loại báo chí nằm trong nhómchính luận nghệ thuật, nên tất nhiên phải mang những đặc trưng đầy đủ của thểloại báo chí Nhưng điều đó không có nghĩa mọi thể loại báo chí đều là tác phẩmchính luận PGS.TS Lê Xuân Thại, trong bài “Đặc điểm của phong cách ngônngữ văn bản chính luận, đã viết: “Chính luận là loại văn bản trình bày ý kiến vềnhững vấn đề thời sự nóng hổi trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội.Chức năng của chính luận là thông tin, tuyên truyền cổ động […] Tuyên truyền

và cổ động là tác động vào trí tuệ và tình cảm của người đọc, người nghe để mọingười hiểu, tin và làm theo” [17, tr.62] Nghĩa là phong cách chính luận có bachức năng: thông báo, tác động và chứng minh Tuy nhiên, chính chức năngchứng minh làm khu biệt giữa phong cách chính luận với phong cách ngôn ngữbáo chí Ngay cả chức năng tác động của hai phong cách cũng khác “Báo chí làtác động vào nhu cầu muốn biết thông tin, qua đó định hướng dư luận, tác độngvào nhận thức người nghe, người đọc, còn chính luận là tác động vào tư tưởng,tình cảm, là thuyết phục, động viên người đọc, người nghe tin theo những quanđiểm, lập trường tư tưởng, chính kiến của mình” [32, tr.77]

Từ sự phân tích trên, tác giả xin được đưa ra khái niệm: Phim tài liệuchính luận là một loại tác phẩm phim không hư cấu, mà ở đó người làm phimbày tỏ chính kiến, bộc lộ công khai quan điểm chính trị, tư tưởng, sự đánh giácủa mình một cách trực tiếp nhất đối với những vấn đề thời sự nóng hổi củađời sống xã hội về tất cả các mặt như: Văn hóa, giáo dục, khoa học, y tế, quốcphòng - an ninh, kinh tế, trật tự xã hội, môi trường và hòa bình trên thế giới

1.1.3 Phim tài liệu chính luận trên truyền hình.

Phim tài liệu chính luận trên truyền hình hiểu đơn giản là câu chuyện

kể bằng hình, phát trên sóng truyền hình, ở đó, người làm phim bộc lộ côngkhai quan điểm, chính kiến của mình một cách trực tiếp nhất

Kết quả nghiên cứu cho thấy, phim tài liệu là thể loại đầu tiên của điệnảnh Nó chính là một thứ phim tài liệu điện ảnh nên từ khi mới ra đời nó được

kế thừa hệ thống ngôn ngữ hình ảnh, nhưng vì là phim tài liệu phát trên truyềnhình nên nó được cải biến đi cho phù hợp với những đặc tính kỹ thuật và đặcđiểm tiếp nhận của truyền hình để sử dụng trên loại hình báo chí này Đạodiễn Chu Hòa, Cục trưởng Cục xuất bản, in và phát hành (Bộ TTTT) nhấnmạnh: “Phim tài liệu chính luận truyền hình về căn bản khác với phim tài liệuđiện ảnh về công chúng, thiết bị thể hiện và về đặc trưng phương tiện truyềntải” (phụ lục 2.3)

+ Về công chúng:

Công chúng tiếp nhận tác phẩm điện ảnh trong rạp chiếu, với lượngcông chúng nhỏ Họ luôn sẵn sàng và tập trung cao độ cho việc tiếpthu nội dung tác phẩm và không hề bị chi phối bởi bất cứ tác động nàocủa môi trường bên ngoài Trong khi đó tác phẩm truyền hình đến vớicông chúng trong môi trường quen thuộc của họ, luôn phải đối phónhững tác động bên ngoài đến công chúng, cản trở quá trình tiếp nhậntác phẩm Đồng thời một tác phẩm truyền hình cụ thể luôn bị đặt trongtình trạng phải cạnh tranh với các tác phẩm khác, các chương trìnhtruyền hình khác để giữa khán giả lại với mình [40, tr.249]

Nghĩa là công chúng thưởng thức điện ảnh là công chúng chọn lọc.Chọn lọc ở đây có nghĩa là họ chỉ xem tác phẩm mình thích, trong rạp, trongkhông gian rất ít người, hình ảnh đi thẳng vào thị giác trên một màn hình lớnnên họ tập trung cao độ và thông tin tới họ được trọn vẹn

Trong khi đó, công chúng của truyền hình là quảng đại quần chúng,[…] Nhưng với tác phẩm truyền hình phải đối phó những tác động

từ bên ngoài đến tâm lý tiếp nhận của người xem, tạo ra nhữngchuỗi đứt đoạn trong quá trình tiếp thu thông tin Chính vì vậy màtác phẩm truyền hình đòi hỏi phải rất dễ hiểu, và cụ thể trong từngkhuôn hình, đồng thời phải có một độ dư thông tin nhất định để

người xem có thể hiểu được những đoạn họ không tập trung nhờlogic phát triển của sự kiện [40, tr.250]

Nhà báo Mỹ Larry Hott (Florentine Films) cho rằng: “Sự khác nhauquan trọng và cơ bản là phim tài liệu truyền hình thường bị giới hạn về thờilượng phát sóng như 30 phút, 60 phút hay 90’ Thể loại phim tài liệu cho điệnảnh thường có nhiều vấn đề tranh luận, sáng tạo và thời gian dài hơn, tối thiểu

là 90 phút” (phụ lục 2.10) Nghĩa là người làm phim tài liệu truyền hình lưu ý,nếu vấn đề không chuyển tải hết được trong phim chỉ có duy nhất một tập, có

độ dài 30 đến 40 phút; thì nhà làm phim thực hiện bộ phim gồm nhiều tập vàtận dụng cận cảnh, cận cảnh chi tiết nhằm đặc tả, tránh tối đa sử dụng toàncảnh, đại toàn cảnh

+ Về thiết bị thể hiện

- Thiết bị của phim tài liệu điện ảnh thường là phim nhựa, từ phim đentrắng đến phim màu, chất lượng âm thanh, hình ảnh có độ nét hơn Trong khi,thiết bị làm phim tài liệu truyền hình là phim video băng từ, phim số, vì vậy

mà không tránh khỏi sự bất lợi về mặt chất lượng hình ảnh, âm thanh Nhưng

bù lại, truyền hình có lợi thế tác nghiệp gọn nhẹ, kịp thời, đi sát cuộc sống.Đặc biệt, hoạt động trong điều kiện công nghệ thông tin phát triển, thiết bịlàm phim tài liệu truyền hình tiến lên một bước mới Đó là, “có máy quay trênkhông, máy quay dưới nước, máy quay đêm, thậm chí có máy quay vũ trụ,máy quay tốc độ nhanh, tốc độ chậm, máy quay đặt cả trong người vận độngviên mô tô” (phụ lục 2.3), cho người xem nhiều góc nhìn, cách tiếp cận phongphú, đa dạng, kịp thời, đầy đủ, hấp dẫn, đăc biệt là rất thời sự, là đặc tính quantrọng nhất của phim tài liệu

+ Về đặc trưng phương tiện truyền tải

- Hình ảnh và âm thanh của tác phẩm truyền hình được đưa đến vớingười xem thông qua sóng điện từ Trước hết, tín hiệu hình ảnh và âm thanhđược mã hoá thành dạng tín hiệu điện từ, sau đó được đưa vào máy phát, gửilên không trung bằng làn sóng vô tuyến điện Trong điện ảnh, tín hiệu hình

ảnh và âm thanh được ghi đồng bộ trên phim Sau đó được tái tạo lại bằngmáy chiếu, màn ảnh và hệ thống hoá.

- Khác biệt đáng kể thứ hai giữa phim nhựa và video là độ tương phản

“Độ tương phản cao của hình ảnh cho phép phim nhựa tạo ra những khuônhình có chiều sâu bối cảnh lớn Do đó, phim nhựa có được những cảnh toàn vàviễn cảnh vô cùng hoành tráng mà hình ảnh video không thể tạo ra Sự vượt trội

về khả năng tạo cảm giác không gian của điện ảnh là hơn tuyệt đối so với truyềnhình” (40, tr 251)

- Hình ảnh video của truyền hình kém hơn hình ảnh của điện ảnh về độphân giải, độ tương phản Ngoài ra, truyền thông truyền hình còn vấp phải rấtnhiều rào cản do các yếu tố kỹ thuật, cơ học, xã hội, tự nhiên, gây nên Điềunày khiến cho truyền hình không thể thừa hưởng nguyên vẹn ngôn ngữ hìnhảnh của điện ảnh mà nó chỉ có thể trên cơ sở kế thừa hệ thống ngôn ngữ đó đểxây dựng cho mình một hệ thống ngôn ngữ hình ảnh phù hợp với những đặctrưng kỹ thuật là sóng truyền hình

1.1.4 Lời bình phim tài liệu chính luận trên truyền hình

1.1.4.1 Lời bình phim tài liệu trên truyền hình

Trong trả lời phỏng vấn, nhà Biên kịch - Nguyễn Sỹ Chung, Hãngphim tài liệu - khoa học Tw, người đã viết lời bình cho khoảng 100 phim tàiliệu cho rằng “một phim tài liệu tốt cộng hưởng nhiều yếu tố tốt” Trong đó,

có lời bình (phụ lục 2.1)

“Lời bình là lời kể câu chuyện đặt ra trong phim” (phụ lục 2.2) Trongkhi đó, Biên tập viên Trung Nghĩa (VTV Cần thơ) định nghĩa: “Lời bìnhkhông đơn thuần chỉ là những ký tự ngôn ngữ Lời bình chứa đựng cả cảmxúc, sự phân tích, bình luận và đánh giá của người viết; giúp người nghekhông chỉ hiểu mà còn rung cảm với những tầng sâu ý nghĩa ẩn chứa trongtừng con chữ, từng dòng ký tự văn bản” “Lời bình một trong hai thành phầncấu trúc cốt lõi của phim […] Lời bình phim tài liệu là hệ thống thông tin

gắn với hình ảnh nhưng ngoài hình ảnh; nó làm rõ không gian, thời gian, sốliệu, ý nghĩa mà tự hình ảnh không nói được hoặc thông tin chưa đầy đủ […].Lời bình dẫn dắt người xem đến với nghĩa xác thực hơn của hình ảnh, nóđóng vai trò tạo lập ý nghĩa của từng đoạn phim và toàn bộ chủ đề chính củaphim” (phụ lục 2.4) Nghĩa là, lời bình theo quan điểm của nhà báo DươngHồng Kỳ và Biên tập viên Trung Nghĩa là phải gắn kết với hình ảnh, là thành

tố quan trọng không thể thiếu; nó không những là thành phần gắn kết các yếu

tố với nhau, từ hình ảnh, phát biểu, âm thanh, tiếng động và đồ họa; mà trên

cơ sở những luận cứ, luận chứng, truyền thông điệp cũng là tư tưởng, chủ đềtác phẩm đến người xem một cách trực tiếp nhất

NSUT Nguyễn Sỹ Chung, gần như đồng quan điểm với nhà Biên kịchTrần Đức Tuấn; Đạo diễn Chu Hòa; Nhà biên kịch Nguyễn Hậu; tác giả BùiQuang Huy, đó là: “lời bình chỉ là yếu tố phụ trợ, nhưng là phụ trợ quantrọng, không thể thiếu trong phim tài liệu” (phụ lục 2.1), thể hiện dưới cácgóc độ:

+ Lời bình là thuyết minh Thuyết minh có nghĩa là nói rõ nội dung vàgiải thích hình ảnh; góp phần phát hiện bản chất vấn đề, thể hiện ý đồ tưtưởng - nghệ thuật của Đạo diễn

+ Lời bình giúp hình ảnh, ngôn ngữ đặc trưng nhất của của tác phẩm,được bọc lộ hết giá trị của nó

+ Lời bình bổ sung cho hình ảnh, âm thanh và các yếu tố khác trongtrường hợp không đầy đủ hoặc không có được Lời bình “có giá trị tương đốiđộc lập so với kịch bản và phim; dùng để chuyển cảnh, xâu chuỗi, gắn kết cácnhân vật, sự việc, sự kiện…tạo ra mạch chuyện và câu chuyện; thể hiện thái

độ, lập trường tác giả” [40, tr.264] Còn trong tài liệu “Một số nội dung cơbản về nghiệp vụ báo chí, xuất bản” của nhiều tác giả, do Nxb Thông tin vàtruyền thông ấn hành năm 2011 thì “Lời bình thường giải thích cho ngườixem biết cái gì đang diễn ra trên màn hình, lời bình cung cấp thêm thông tin

mà hình ảnh chưa nói được […] lời bình còn góp phần định hướng thông tin

mà mình muốn truyền đạt” [30, tr.191] Lời bình theo các quan điểm nêu trênkhông đơn thuần là giải thích hình ảnh, mà còn truyền cho người xem mộtthông điệp bằng những luận cứ, luận chứng xác thực, cũng là đặc trưng củalời bình mang phong cách chính luận Đó là tính bình giá, tính lập luận và tínhtruyền cảm

“Lời bình phim tài liệu chính luận tuy không mang hình thức liên tục

về mặt kết cấu văn bản, nhưng nhìn tổng thể nó là một bài luận chặt chẽ vềmặt nội dung, cung cấp nhiều thông tin, lấy nghị luận làm trung tâm” (phụ lục2.4); “Lời bình phim tài liệu chính luận phải làm cho người ta hiểu, người tatin, sau đó họ bị thuyết phục” (phụ lục 2.3); “ …Lời bình bao giờ cũng là gợimở; Lời bình đừng bao giờ áp đặt Anh hãy tạo cho người xem một cáikhoảng tự do phát huy năng lực sáng tạo của họ cộng hưởng với cái gợi mởcủa anh; thành ra cái nhận thức của họ là tốt nhất” (phụ lục 2.1) Điều đó cũng

có nghĩa lời bình trong phim tài liệu chính luận phải xác thực, khách quan;thông tin đầy đủ; không định kiến

Tóm lại, lời bình theo tác giả luận văn là văn bản viết ra, kết hợp vớibình luận để diễn giải, làm sáng tỏ nội dung, chủ đề tư tưởng phim, làm chohình ảnh bọc lộ hết giá trị của nó, để truyền đến người xem một thông điệp rõràng bằng lập luận tư duy logic

1.1.4.2 Lời bình phim tài liệu chính luận trên truyền hình

Chúng ta đều biết, phim tài liệu chính luận là loại hình hoạt động sángtạo của nhà làm phim nói riêng, nhà báo nói chung, cho nên, nó hiển nhiênmang đặc trưng cơ bản của báo chí Trong đó, hai yếu tố thiết yếu tạo nên đặctrưng của loại tác phẩm này, nhằm phân biệt với các tác phẩm thuộc thể loạikhác, đó là:

+ “Chính luận báo chí trước tiên phải mang phong cách chính luận”

+ “Chính luận báo chí phải thỏa mãn các yêu cầu của tính chất báochí” [2, tr.13]

Theo đó, lời bình cũng phải theo phong cách mà bản thân thể loại phimquy định Nhà báo Dương Hồng Kỳ, nguyên Phó Giám đốc VTV Cần thơđồng quan điểm với Nhà biên kịch Nguyễn Hậu, đó là “Phim tài liệu nào sẽphải có lời bình ấy Nghĩa là lời bình phù hợp với phong cách và thể loạiphim” [20, tr.3], cụ thể: “Phim tài liệu chính luận tập hợp những dữ kiệnchính thức đã được công bố, đã được khoa học xác nhận, được thực tế đờisống xác minh Phim tài liệu chính luận là một hệ thống hình ảnh rõ ràng,chính xác, chặt chẽ cùng với lời bình sâu sắc, giàu chất nghị luận và đậm chấtvăn học” (phụ lục 2.4) Như vậy, lời bình phim tài liệu chính luận theo quanđiểm của nhà báo Dương Hồng Kỳ là ngoài các tiêu chí về nội dung thì vănphong phải “giàu chất nghị luận và đậm chất văn học” Điều đó cũng có nghĩachính luận báo chí nói chung, phim tài liệu nói riêng thuộc phạm trù nghịluận Khác với việc xây dựng tư duy hình tượng trong tác phẩm văn học nghệthuật, văn nghị luận xây dựng trên tư duy logic

Nếu như tác phẩm văn học nghệ thuật, những cảm xúc của ngườiviết và sự mô tả bức tranh của đời sống hiện thực chiếm vai trò quantrọng nhất thì trong văn nghị luận lại chính là những luận điểm, luận

cứ, luận chứng Văn nghị luận không làm nhiệm vụ mô tả đời sống

mà nhằm mục đích nhận thức và phân tích đời sống bằng tư duylogic [33, tr.25]

Chính yếu tố này chi phối kết cấu, văn phong trong tác phẩm Lờibình của phim tài liệu chính luận đòi hỏi phải có những lập luận chặt chẽ

để khẳng định một quan điểm, một nhận định về một sự kiện, một vấn đề

mà trước đó còn có những nhận thức khác nhau Đây là những khác biệt rõnhất, cơ bản nhất

Xét về mặt chức năng như GS Cù Đình Tú nói: “Phong cách chính luận

có hai chức năng: chức năng truyền đạt các loại tin tức (thông báo, thông tin),chức năng tuyên truyền giáo dục, cổ vũ, động viên (tác động) Đặc điểm nổibật của phong cách này như PGS.TS Vũ Quang Hào viết trong giáo trình

“Ngôn ngữ Báo chí” về phương diện từ ngữ, đó là sự có mặt của lớp từ chínhtrị Điều đó có nghĩa, ngôn ngữ sử dụng trong tác phẩm phải luôn thể hiện lậptrường, quan điểm của người viết về vấn đề đề cập trong phim “chính luậnđem đến cho người đọc, người nghe không phải chỉ có sự thật mà còn mangtheo thái độ, tâm huyết của tác giả” (17, tr.63) Đây là đặc trưng bình giá củachính luận PGS.TS Vũ Quang Hào cũng khẳng định: “Tính bình giá là đặctrưng quan trọng của phong cách chính luận, phân biệt phong cách này vớicác phong cách khác như phong cách khoa học và phong cách văn chương”(17, tr.63) Nhưng điều đó không có nghĩa lời bình theo phong cách chínhluận khô khan, đơn điệu, trùng lặp, mà trái lại chính điều này làm cho ngườiviết lời bình phim tài liệu chính luận diễn đạt sự bình giá, cảm xúc, sự suy tưvới đề tài một cách trực tiếp, thẳng thắn gây hiệu quả có khi còn vượt cả tácphẩm văn học

“Sự súc tích, ngắn gọn và biểu cảm vẫn là yêu cầu hàng đầu đối với lờibình trong phim tài liệu chính luận” (phụ lục 2.5) Điều đó, có nghĩa nếu nhưphim tài liệu nghệ thuật hướng đến những câu chữ mượt mà, giàu cảm xúc vàsuy tưởng thì lời bình trong phim tài liệu chính luận chọn lựa sự chắc chắn,đanh gọn và tỉnh táo của lý trí Song, sự khác biệt này không rạch ròi và cứngnhắc; mà vẫn có sự giao thoa và giao hòa giữa cảm xúc và lý trí trong ngônngữ bình của phim tài liệu chính luận

Về hình thức thể hiện lời bình, “lời bình thể hiện bằng hình thức hoặcnhân danh tác giả, nói thẳng với người xem; hoặc dưới hình thức “vô nhânxưng”; hoặc dưới dạng lời của nhân vật” [41, tr.266]

Từ sự phân tích trên, tác giả đưa ra định nghĩa: Lời bình trong phim tàiliệu chính luận là loại văn bản sử dụng ngôn ngữ nói, diễn giải và bổ sungthêm cho hình ảnh Thông qua lời bình, tác giả thể hiện lập trường, quanđiểm, chính kiến một cách rõ ràng, trực tiếp nhất trong giải thích hình ảnh,làm rõ chủ đề tưởng của phim, dẫn dắt người xem đến bản chất vấn đề bằngvăn phong giàu chất nghị luận và đậm chất văn học.

1.2 Vị trí, vai trò và tiêu chí đánh giá chất lượng lời bình phim tài liệu chính luận

1.2.1 Vị trí, vai trò

Như các nhà làm phim tài liệu đã chia sẻ ở trên, một bộ phim tài liệuthành công có nhiều yếu tố bắt đầu từ một đề tài tốt, một cốt chuyện tốt,vàviệc kể lại câu chuyện đó một cách sinh động, hấp dẫn thông qua hình ảnh vàlời bình Chính vì vậy, lời bình có một vị trí đặc biệt quan trọng Biểu bảngdưới đây cho thấy, có 78,3% nhà báo cho rằng lời bình có vai trò, vị trí quantrọng, thể hiện tư tưởng, chủ đề của phim Khảo sát đối với công chúng cũngcho kết quả tương tự, với 70% ý kiến cho rằng lời bình làm cho người xemhiểu hơn về những hình ảnh trong phim; Lời bình truyền tải ý tưởng của ngườilàm phim, tức thông điệp đến khán giả (47,1%); Lời bình làm cho người xemhứng thú, hấp dẫn hơn (tổng hợp hai yếu tố có tỷ lệ 76,6%) Nghĩa là, lời bình

có vai trò, vị trí quan trong, không thể thiếu trong phim tài liệu chính luận

Bảng 1.1: Đánh giá nhà báo, cộng tác viên về vị trí của lời bình

trong phim tài liệu

Vị trí của lời bình trong phim tài liệu Số lượng Tỷ lệ (%)

Có vị trí quan trọng- công cụ thể hiện chủ đề, tư tưởng

Đứng vị trí thứ 2, sau hình ảnh 20 29.0

Biểu đồ 1.1: Đánh giá công chúng về vai trò của lời bình

trong phim tài liệu

Kết quả khảo sát thông qua thảo luận nhóm, với sự tham gia của 38phóng viên, biên tập viên Đài PT-TH Cần thơ; Đài PT-TH Vĩnh long, Đài PT-

TH Sóc trăng và Đài PT-TH Hậu giang, được tổ chức vào tháng 5/2015, tạiTHTPCT cũng đồng quan điểm với các ý kiến trên, nhưng phát triển thêm,

“lời bình và hình ảnh đều quan trọng và tương hỗ lẫn nhau không thể thiếumột trong hai nhân tố” (phụ lục 3)

Phim tài liệu chính luận truyền hình là câu chuyện kể bằng hình với lờidiễn giải Và nó chuyển tải một lượng thông tin lớn, được chắt lọc qua thờigian, được chọn lọc kỹ trong dòng chảy sự kiện bao la để nắm bắt những gìcốt lõi nhất nhằm làm rõ thông điệp, ý tưởng mà tác giả muốn gởi đến ngườixem Cũng bởi nhiều lý do, phim tài liệu truyền hình thường chưa có được hệthống hình ảnh chặt chẽ, súc tích và đủ sức đảm nhận vai trò của mình trongviệc thể hiện chủ đề phim Và lời bình giữ vai trò xâu chuổi, gắn kết các nhânvật, sự kiện, làm rõ “bối cảnh, không gian, thời gian, đưa ra các yếu tố dữliệu, dữ kiện, thể hiện thái độ của tác giả, trình bày những ý ngầm, dẫn dắtcâu chuyên phát triển; tạo ra các xung đột và mâu thuẫn […], nhấn mạnh ýnghĩa của vấn đề, thay cho đối thoại” [20, tr.1]; giải thích hình ảnh, làm chongôn ngữ hình ảnh hoàn thiện sắc nét, làm rõ thông điệp, định hướng người

xem tiếp cận ngôn ngữ hình ảnh một cách đúng đắn, đầy đủ và không địnhkiến “Lời bình trong phim tài liệu truyền hình luôn giữ vai trò xác định rõràng chủ đề đích thực của phim, dẫn dắt người xem suốt quá trình tiếp cậnhình ảnh, giúp họ hiểu rõ thông tin của chính bản thân lời bình” (phụ lục 2.4)

Ở góc nhìn nào đó, có thể nói phim tài liệu là thể loại “quý tộc” và rấtsang trọng của truyền hình ví như nhạc giao hưởng trong âm nhạc Nói nhưtác giả Bùi Quang Huy: “Như nhiều tác phẩm truyền hình khác, phim tài liệu,công chúng không chỉ xem mà còn nghe nữa Vấn đề là nghe có ý nghĩa, nghethấy hay, nghe mà xúc động Trong sự nghe ấy, có lời bình Như vậy lời bình

là một thành tố quan trọng của tác phẩm phim tài liệu truyền hình” [22, tr.3];Lời bình là một trong những thành tố giúp phim tài liệu “khắc phục, sửa chửanhững sai sót khiếm khuyết (nếu có) từ các khâu khác” [40, tr.264]

Thế nên, hoàn toàn có thể khẳng định lời bình có vị trí và giữ vai tròcực kỳ quan trọng trong phim tài liệu; càng quan trọng hơn đối với phim tàiliệu chính luận

1.2.2 Tiêu chí đánh giá chất lượng lời bình phim tài liệu chính luận truyền hình

Các yếu tố nào tạo nên chất lượng lời bình, làm nên lời bình hay cho phimtài liệu chính luận? Theo nhà báo - luật sư Trần Thanh Phong: “Chất lượng lờibình được tạo nên bởi các yếu tố nội tại của chính bản thân lời bình như: đề tài củaphim, nội dung lời bình, mối quan hệ giữa lời bình với hình ảnh, văn phong, hìnhthức thể hiện ngôn ngữ trong việc thể hiện nội dung lời bình” (Phụ lục 2.6) Chitiết hơn, nhà báo Dương Hồng Kỳ cho rằng: “Lời bình hay phải thể hiện được tưtưởng chủ đề của phim một cách rõ ràng, gắn kết với hình ảnh một cách hợp lý ởtất cả các phân đoạn, có khi là từng cảnh phim” (phụ lục 2.4)

Đồng quan điểm trên, NSƯT Nguyễn Sỹ Chung nhấn mạnh: Lời bìnhhay bao giờ cũng phải có “định hướng về tư duy”, chuyển tải một “thông điệp

tư tưởng” cụ thể đến người xem Về mặt văn phong, ông lý giải thêm: “Trong

lời bình văn phong dung dị, dễ hiểu là tốt nhất Lời bình bao giờ cũng là gợimở; đừng bao giờ áp đặt.” (phụ lục 2.1).

Như vậy, điểm đồng thuận đầu tiên trong đánh giá của nhà làm phim, nhàbáo và nhà nghiên cứu, trước hết là: muốn có chất lượng thì lời bình trong phimtài liệu chính luận nhất thiết phải thể hiện được quan điểm, chính kiến của tác giả.Quan điểm chính kiến ấy thể hiện qua việc lựa chọn đề tài, chủ đề phim mà nóinhư nhà báo - Luật sư Trần Thanh Phong: “Lời bình hay trước hết phải xuất phát

từ một “tiêu chuẩn điều kiện” đầu tiên là đề tài hay” (phụ lục 2.6)

Về mặt ngôn từ, lời bình cần sắc, gọn; phải đúng đắn và chính xác.

Nghĩa là phải chuyển tải tốt nội dung lô – gic - ngữ - nghĩa đến người xem,giúp người xem nắm bắt được vấn đề, hiểu rõ nội dung câu chuyện phản ánhnhưng đồng thời còn phải có một sức gợi mạnh mẽ: “Gợi cảm xúc và sự liêntưởng, óc tưởng tượng cho người xem, người nghe Nó như là sự ám ảnh;buộc người xem, người nghe phải tiếp tục trăn trở và suy nghĩ ngay khi câuchữ và hình ảnh khép lại; khi bộ phim kết thúc” (phụ lục 2.5)

Kết quả của cuộc khảo sát 230 ý kiến công chúng và 69 nhà báo đã chothấy những nhận định trên là đúng, với 67,8% người được hỏi cho rằng cáchlựa chọn đề tài, chủ đề của phim được coi là yếu tố “ tiêu chuẩn điều kiện”đầu tiên.Tiếp đến 54,6% đánh giá trải nghiệm của đội ngũ người viết là cầnthiết Cách thể hiện của người đọc lời bình 50,7%; cách sử dụng ngôn ngữ đểdiễn đạt 49,8%; lựa chọn âm thanh và nhạc phù hợp với lời bình 39,2% Khảosát đối với nhà báo cũng cho kết quả tương tự

Biểu đồ 1.2: Đánh giá công chúng về các yếu tố tác động

đến chất lượng lời bình

Tổng hợp kết quả khảo sát và nội dung trả lời phỏng vấn của các nhà báo,nhà nghiên cứu, tác giả cho rằng những tiêu chí đánh giá chất lượng lời bìnhtrong phim tài liệu chính luận bao gồm 4 yếu tố chính Đó là: đề tài hay; lờibình đảm bảo thông tin xác thực, khách quan và thể hiện chính kiến của tácgiả; lời bình hòa nhập vào hình ảnh; lời bình súc tích, dễ hiểu, hấp dẫn và

có sức gợi (xem sơ đồ1.1).

Sơ đồ 1.1: Tiêu chí đánh giá chất lượng lời bình (lời bình hay)

1.2.2.1 Lời bình chất lượng xuất phát từ đề tài hay

Cho dù lời bình xử lý tuyệt vời mối quan hệ giữa hình ảnh và tiếng nói,nội dung và giọng đọc, nhưng để nói về một đề tài không có gì mới hoặcngười xem không quan tâm thì lời bình cũng không mang lại ý nghĩa gì chophim Nhà báo - Luật sư Trần Thanh Phong trong trả lời phỏng vấn sâu đãtrích ý kiến của Đạo diễn người Anh Col Spector: “Việc không chọn được đềtài sáng giá, việc không đặt câu hỏi nghiêm túc và không chọn được chủ đềquan trọng nhất là hai trong số những sai lầm lớn nhất mà nhà làm phim tàiliệu có thể mắc phải” Ông nói: “Trước khi làm phim, hãy tự hỏi, vấn đề tôi

đang đặt ra là gì và làm thế nào để phim này diễn đạt được cái nhìn của tôi vềthế giới chung quanh” (phụ lục 2.6)

Đề tài là một phạm vi hiện thực, trong đó, hàm chứa sự kiện, vấn đềđược phản ánh vào tác phẩm báo chí Đề tài hay là đề tài ấy phải nằm trongdòng thời sự chủ lưu, có tính phát hiện, được đại đa số công chúng quan tâm.Người làm phim không thể sáng tạo ra đề tài, mà chỉ phát hiện ra đề tài Khảnăng phát hiện đề tài hay còn tùy thuộc vào năng lực của người làm phim.Như vậy, đề tài tồn tại khách quan trong đời sống xã hội, còn việc phát hiện

và đưa đề tài ấy vào phim là yếu tố chủ quan của nhà làm phim

Không giống như các thể loại báo chí khác, đề tài phim tài liệu chínhluận kén chọn hơn, bởi đề tài của phim thường là có vấn đề Chẳng hạn, vớicấp độ quốc gia, hay của Thành phố Cần thơ, đó là vấn đề thuộc về xóa đóigiảm nghèo; biến đổi khí hậu; thu nhập của người trồng lúa; bảo vệ môitrường; phòng chống tham nhũng; cải cách giáo dục Cao hơn, là hiểm họachiến tranh; vấn đề tranh chấp lãnh hải Biển Đông; sự nóng lên của toàn cầu.Như vậy chúng ta đã thấy, trong các sự kiện mà phim tài liệu chọn phản ánh,

tự nó thường đã có vấn đề; ngược lại, mỗi vấn đề có thể chứa nhiều sự kiện.Nhiệm vụ của người làm phim, người viết lời bình là tìm ra các mối quan hệ,liên kết và tác động qua lại giữa các sự kiện và vấn đề ấy, cùng với bản chấtthực sự của chúng là gì

Tuy nhiên, khi tìm được đề tài, khi nói đến đề tài thì điều trước tiên cầnphải cân nhắc là đối tượng xem phim, nói cách khác là “đối tượng mục tiêu”

Có phim chỉ làm cho một số đối tượng cụ thể như nông dân, học sinh, nhàquản trị hành chính hay nhà chính trị… nên phim chỉ có đối tượng đó quantâm và xem Có phim cũng được tất cả mọi người quan tâm như phim

“Mekong Ký sự” Về phương diện này, cũng tương tự như trong kinh doanh,doanh nghiệp luôn quan tâm đến “khúc thị trường” (market segment) Trongnhững trường hợp nhất định việc xác định khúc thị trường là một trong nhữngvấn đề sống còn của doanh nghiệp

Khi xác định được đối tượng xem phim, nhà làm phim cân nhắc đượcngôn ngữ và nội dung phim nhằm đáp ứng đúng sự quan tâm của “đối tượngmục tiêu” nên đối tượng đó cũng quan tâm lắng nghe lời bình, làm cho phimthành công.

1.2.2.2 Nội dung lời bình đảm bảo thông tin xác thực, khách quan và thể hiện chính kiến của tác giả

Việc xác định nhiệm vụ đặt ra trước lời bình của phim hiển nhiên chính

là nội dung của nó Nhiệm vụ của lời bình là thúc đẩy và cắt nghĩa cho hìnhảnh Nếu tự bản thân hình ảnh đã dễ hiểu thì không cần phải có một lời nàohết Trước hết nói về tính xác thực nội dung lời bình

Theo thông lệ của truyền hình quốc tế, “nếu tại nơi xảy ra sự kiện,phóng viên của bản đài không có mặt hoặc phóng viên ấy không có trong taynhững dữ liệu đã được kiểm tra thì cần có sự xác nhận ít nhất là của haingười” [4, tr.214] Nghĩa là, người làm phim tài liệu chính luận, người viết lờibình cho phim, nhất thiết phải viện dẫn các nguồn thông tin Trong nhiềutrường hợp, khán giả muốn biết nhiều hơn những gì những người làm phimcho họ thấy “Sự kiện này xảy ra ở đâu, những người nhìn thấy trên màn ảnh làai? Sự kiện này xảy ra khi nào? Kỹ thuật thể hiện hành động này như thế nào?”[11, tr.272] Đó là những câu hỏi mà lời bình cần phải trả lời một cách chínhxác, khách quan; đầy đủ; không định kiến “Tư tưởng cơ bản của tài liệu phảiđược thể hiện rõ ràng […] những lời khẳng định và những kết luận phải chứngminh được” [11, tr.204]; cả “khi bị quy tội là xuyên tạc thông tin thì nhà báocũng có thể khẳng định mình đúng về mặt pháp lý” [11, tr.214]

Ở góc độ khác, thông tin đầy đủ là một trong những yếu tố tác động đếnchất lượng lời bình

Lấy ví dụ, khi làm phim tài liệu “Y đức không ranh giới”, sẽ không đầy

đủ nếu tác giả chỉ đưa ra những mặt không hay của ngành y; mà không nóimặt tốt của ngành này; bởi trong thực tế mặt tốt vẫn nhiều hơn Viết lời bình