1.Tính cấp thiết của đề tài Không gây sốc, không tạo sự ngỡ ngàng trước công chúng như lần đầu tiên bộ môn nghệ thuật thứ bảy được trình chiếu tại một quán cà phê trên đất Pháp mà Truyền hình ra đời như một sự phát triển tất yếu của xã hội Ra đời sau Điện ảnh gần nửa thế kỉ, nhưng nhìn vào bề nổi, truyền hình sớm vượt trội và chiếm ưu thế nhờ các thành tựu kỹ thuật phát sóng và thu sóng hình. Hơn nữa, Truyền hình đã thừa hưởng tinh hoa ngôn ngữ nghệ thuật, hình ảnh động của Điện ảnh…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gần như trọn vẹn các khía cạnh nghệ thuật của Điện ảnh. Với tất cả ưu thế của nghệ thuật Điện ảnh kết hợp với lợi thế của những ứng dụng khoa học tiên tiến, Truyền hình đã nhanh chóng có vị trí không thể thiếu trong đời sống văn hoá.
Trang 1Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.
TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Trang 2Lời cam đoan
Mục lục
Lời cảm ơn
Mở đầu 1
1.Tính cấp thiết của đề tài 1
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 5
3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 5
3.1 Mục đích 5
3.2 Nhiệm vụ 6
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6
4.1 Đối tượng nghiên cứu 6
4.2 Phạm vi nghiên cứu 6
5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 6
6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 7
7 Đóng góp mới về khoa học của đề tài 7
8 Kết cấu luận văn 8
Chương 1: Một số vấn đề lý luận về tính chính luận và phim truyện truyền hình 9
1.1 Đặc điểm tính chính luận 9
1.1.1.Các đặc điểm cơ bản của chính luận – nhìn từ góc độ lý luận 9
1.1.2.Tính chính luận trong các chương trình truyền hình 14
1.1.3 Dòng chính luận trong phim truyện truyền hình 16
1.2 Đặc điểm phim truyền hình Việt Nam 20
1.2.1 Sù h×nh thµnh cña phim truyÒn h×nh ViÖt Nam 20
1.2.2 Sù ph¸t triÓn cña phim truyện truyÒn h×nh hiÖn nay 22
1.2.3 Dòng phim truyện truyền hình chính luận 24
Trang 32.1 Tớnh chớnh luận trong kịch bản phim truyền hỡnh 29
2.1.1 Đề tài phim truyện truyền hỡnh mang tớnh chớnh luận 29
2.1.2 Chất liệu hiện thực và lăng kớnh chủ quan trong phim truyện truyền hỡnh mang tớnh chớnh luận 33
2.2 Kết cấu và ngụn ngữ thể hiện của phim truyện chớnh luận truyền hỡnh .36
2.2.1 Seri phim truyền hình 40
2.2.2 Loại phim có kết cấu chùm 40
2.2.3 Tiểu thuyết truyền hình 40
2.3 Nhõn vật trong phim truyện truyền hỡnh mang tớnh chớnh luận 42
2.3.1 Nhân vật trong phim truyện truyền hình với nhân vật trong tiểu thuyết và kịch 42
2.3.2 Nhõn vật, tính cách nhân vật trong phim truyện truyền hình mang tớnh chớnh luận 48
2.3.3 Các loại nhân vật trong phim truyện truyền hình chớnh luận 52
2.4 Những yếu tố để xõy dựng một nhõn vật trong phim truyện truyền hỡnh mang tớnh chớnh luận 55
2.4.1 Cách xây dựng nhân vật về quan điểm và thái độ 55
2.4.2 Xây dựng nhân vật hành động 56
2.4.3 Xây dựng nhân vật trong sự biến đổi 58
2.5 Cỏc phương thức, phương tiện và biện phỏp thể hiện nhõn vật trong phim truyện truyền hỡnh chớnh luận 59
2.5.1 Nhân vật thể hiện qua các chi tiết 59
2.5.2 Nhân vật thể hiện qua mâu thuẫn 60
2.5.3 Nhân vật thể hiện qua đối thoại và hành động 60
Chương 3: Phỏt triển và nõng cao chất lượng dũng phim truyện chớnh luận trờn súng truyền hỡnh 64
Trang 43.1.2 Nhu cầu của bản thân các cơ quan truyền thông 67
3.2 Phim truyện chính luận - một địa hạt hấp dẫn đối với các nhà làm phim truyền hình 69
3.3 Giải pháp để dòng phim truyện chính luận truyền hình phát triển .70
3.3.1.Sự hỗ trợ và khuyến khích của xã hội 70
3.3.2.Nguồn kịch bản cho phim truyện chính luận 73
3.3.3.Đa dạng hóa các hình thức thể hiện của phim 81
3.3.4.Vai trò của tổ chức và quản lý quá trình làm phim, công tác PR cho phim 83
Kết luận 87
Danh mục tài liệu tham khảo 91
Trang 5Em xin chân thành gửi lời cám ơn đến cô Trương Tuyết Nhung - người
đã cho em nghị lực để vươn lên trong cuộc sống
Em xin chân thành gửi lời cám ơn đến thầy Trần Đăng Tuấn - người
đã dạy em cách đối diện với hiện thực.
Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo đã tiếp sức cho em trong những năm tháng học tập chương trình cao học tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền.
Trang 6MỞ ĐẦU1.Tớnh cấp thiết của đề tài
Không gây "sốc", không tạo sự ngỡ ngàng trớc công chúng nh lần đầutiên bộ môn nghệ thuật thứ bảy đợc trình chiếu tại một quán cà phê trên đấtPháp mà Truyền hình ra đời nh một sự phát triển tất yếu của xã hội
Ra đời sau Điện ảnh gần nửa thế kỉ, nhng nhìn vào "bề nổi", truyềnhình sớm vợt trội và chiếm u thế nhờ các thành tựu kỹ thuật phát sóng và thusóng hình Hơn nữa, Truyền hình đã thừa hởng tinh hoa ngôn ngữ nghệ thuật,hình ảnh động của Điện ảnh…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầNói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gần nhtrọn vẹn các khía cạnh nghệ thuật của Điện ảnh Với tất cả u thế của nghệ thuật
Điện ảnh kết hợp với lợi thế của những ứng dụng khoa học tiên tiến, Truyền hình
đã nhanh chóng có vị trí không thể thiếu trong đời sống văn hoá
Với lợi thế về “sức mạnh của hình ảnh “ Truyền hình không chỉ có giátrị thông tin, giáo dục, nâng cao dân trí mà còn đáp ứng đợc nhu cầu giải trícủa mọi tầng lớp nhân dân Đời sống càng nâng cao thì nhu cầu giải trí củacông chúng càng lớn Từ năm 1976, khi Truyền hình phát sóng thờng nhật thìhơn 20 bộ phim nhựa Việt nam và khoảng 100 bộ phim nhập của các nớc Xãhội chủ nghĩa đã không còn đủ để đáp ứng nhu cầu thởng thức của khán giả.Ngời xem luôn có cảm giác “thòm thèm “ trớc những phim 1 tập mợn củaFafilm Việt Nam “Cơn khát “ phim ảnh đó chỉ đợc thoả mãn phần nào khi
Truyền hình bắt đầu chiếu hàng loạt phim truyện dài tập nh Trên từng cây“
số", M“ ời bảy khoảnh khắc mùa xuân , Tê hê răng 43 , Họng súng vô”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô “ ”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô “
hình”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầVào thập niên 80, việc phim truyền hình dài tập đợc phát sóng đã tạonên d luận sôi động trong xã hội Những bộ phim truyền hình dài tập đã khiếncho màn ảnh nhỏ hấp dẫn hẳn lên, thể hiện đặc trng của truyền hình là đápứng nhu cầu giải trí của nhân dân
Năm 1979, Trung tâm Nghe nhìn (tiền thân của Trung tâm SX phim TH
- Đài THVN) đợc thành lập Năm 1980, phim truyện video "Dới chân núi trắng" lần đầu tiên đợc trình chiếu – đánh dấu sự ra đời của phim truyện
Truyền hình Việt Nam
Bớc sang thập niên 90, cùng với sự xuất hiện của chơng trình "Vănnghệ chủ nhật", phim truyện truyền hình đã phần nào khẳng định đợc vị tríkhá quan trọng trong đời sống tinh thần của nhân dân Việt Nam Tờn tuổi cỏcdiễn viờn gắn liền với tờn nhõn vật, phục trang của diễn viờn trở thành mode,thậm chớ lời thoại của nhõn vật “biến” thành cõu cửa miệng của đụng đỏo
Trang 7khỏn giả….Cú thể núi, phim truyện truyền hỡnh gần như đó chiếm được vị trớđộc tụn về số lượng và cú ảnh hưởng rất lớn trong xó hội.
Tuy xuất hiện đó hơn 20 năm nhưng phim truyện truyền hỡnh vẫn làmột “lĩnh vực” khỏ mới mẻ, luụn nhận được sự quan tõm, đúng gúp của đụngđảo cụng chỳng, đặc biệt là giới truyền thụng
Đặc trng của phim truyện truyền hình là phát trên sóng truyền hình Vỡvậy, phim truyện truyền hỡnh (PTTH) cũng được nhỡn nhận như là bỏo hỡnh -một thể loại của bỏo chớ Từ ngày đầu tiên PTTH Việt Nam lên sóng, hơn 20năm đã trôi qua, PTTH Việt Nam đã có những thành quả nhất định nhng vẫncha thực sự đáp ứng đợc nhu cầu thẩm mỹ ngày càng cao của công chúng.Những năm 2006, 2007 nhà nớc có chủ trơng xã hội hoá truyền hình CácHãng phim truyền hình mất đi thế độc quyền và buộc phải cạnh tranh bằngchất lợng Đây cũng chính là một thử thách mới đối với dòng phim truyệntruyền hình mang tính chính luận
Là biên tập viờn thuộc Trung tâm sản xuất phim truyền hỡnh, đồng thời
là một nhà bỏo, người viết nhận định rất rừ những đặc điểm của phim truyềnhỡnh núi chung và dũng phim chớnh luận núi riờng là một trong những thành
tố cấu thành nờn nền bỏo chớ chuyờn chớnh vụ sản Nếu truyền hỡnh là một tờbỏo, thỡ dũng phim chớmh luận là một dạng xó luận - chớnh luận Và nhữngđạo diễn, biờn tập viờn thể loại này là những nhà bỏo chớnh luận Họ cú chớnhkiến, cú bản lĩnh chớnh trị, cú trỡnh độ nhận thức sõu sắc và nghiệp vụ sắc bộn
Và khi ấy, cỏc tỏc phẩm truyền hỡnh mang tớnh chớnh luận cũng trở thành diễnđàn để người nghệ sỹ - nhà bỏo, bày tỏ thỏi độ nhõn sinh quan, thế giới quancũng như bỏo động về một hiện tượng, ca ngợi nhõn vật điển hỡnh hay phảnỏnh, cảnh bỏo một sự việc hiện tượng đó đang và sẽ tồn tại
Thực tế diễn ra hiện nay: dũng phim chớnh luận đó và đang đúng gúptớch cực cho nền văn húa Việt Nam, xó hội đó ghi nhận và đỏnh giỏ cao đúnggúp của phim truyện truyền hỡnh trong quỏ trỡnh phản ỏnh và thay đổi nhậnthức của đại bộ phận cụng chỳng
Trang 8Tuy nhiên, đầu tư cơ chế và tài chính, đầu tư chất xám để nuôi dưỡngmạch nguồn tư duy cho dòng phim chính luận đang còn nhiều hạn chế Đã cókhông ít nhà báo - đạo diễn dấn thân vào mảng đề tài chính luận nhưng rồi lại
e ngại và âm thầm lặng lẽ rút lui Biết là dòng phim chính luận đang rất cần
và rất thiếu, nhưng hầu hết, các nhà báo và đạo diễn đều cho rằng, cày xớilĩnh vực này là một sự dấn thân Chính vì xuất phát từ nhu cầu bức thiết củacuộc sống nói chung cũng như đời sống văn hóa, báo chí nói riêng, đang đòihỏi có nhiều hơn nữa các tác phẩm truyền hình mang tính chính luận, nên họcviên muốn bày tỏ những quan điểm, những tìm tòi, tổng hợp của mình vềdòng phim truyện truyền hình Việt Nam - phim chính luận Để hy vọng có thểgóp tiếng nói nhỏ bé của mình, một lần nữa khẳng định vị trí của dòng phimtruyện truyền hình mang tính chính luận, đồng thời góp phần nâng cao chấtlượng phim trong đời sống văn hóa nghệ thuật Việt Nam
Phim truyện truyền hình là một thể loại nghệ thuật nhưng lại đượcchuyển tài qua một kênh thông tin – đó là báo hình Phim truyện truyền hìnhphản ánh đầy đủ đời sống thực tiễn đã và đang diễn ra Trong phim truyệntruyền hình, công chúng tìm thấy thông tin của đời sống, tìm thấy những giátrị mang tính định hướng mà tác giả, đạo diễn muốn truyền tải Ở đó, ý nghĩagiáo dục mang tính nhân văn luôn chìm phía sau, phía dưới của tầng lớp ngữnghĩa, lời thoại, khuôn hình, ánh sáng và âm nhạc Hầu hết các phim truyềnhình đều phải đảm bảo tính giải trí, đưa đến cho công chúng những cảm giáchấp dẫn, thoả mãn sự tò mò, hiếu kỳ về đường dây của một vấn đề, của một
sự kiện, của một tuyến nhân vật hay một nhân vật cụ thể mang tính đặc trưng,
cá biệt mà ta bắt gặp đâu đó trong cuộc sống thường nhật
Phim truyện truyền hình là sự kết hợp của nhiều loại hình nghệ thuật,đặc biệt là điện ảnh Sau khoảng 15 năm xuất hiện tại Việt Nam, cho tới thờiđiểm này vẫn chưa có định nghĩa chính xác về thể loại phim truyện truyềnhình Dù thể loại này xuất hiện trong danh mục dự giải thưởng hàng năm của
cả báo chí lẫn điện ảnh
Trang 9Dưới góc độ văn bản, phim truyền hình là kết quả sáng tạo lần thứ hai
từ chất liệu văn học được bồi đắp thêm, mài giũa hơn, nâng chiều sâu, đẩy độlắng và được cụ thể hóa bằng hình ảnh, âm thanh, bằng sự diễn xuất của diễnviên, sắp xếp trong cấu trúc, chọn lọc thông tin của đạo diễn Thể loại phimtruyện truyền hình mang yếu tố tạo hình của điện ảnh
Thực tiễn đã khẳng định: phim truyện truyền hình là loại hình nghệthuật chịu chi phối mạnh mẽ các đặc trưng của truyền thông đại chúng Nóchuyển tải mọi nhu cầu thông tin của công chúng bằng cả góc độ báo chí vàgóc độ nghệ thuật Xu thế hiện nay chỉ rõ nhu cầu của công chúng muốn đượctiếp nhận thông tin một cách trung thực, chính xác mà không kém phần nghệthuật mang tính thuyết phục
Bắt đầu từ những năm 1994 đã hình thành lên một hiện tượng củaphim truyện truyền hình, phản ánh thân phận của những con người sau chiếntranh – đó cũng chính là đề tài của báo chí và văn học nghệ thuật Tiếp theo làcác sêri phim truyện truyền hình dài tập mang tính chính luận phản ánh cácvấn đề của đời sống đương đại mà công chúng quan tâm, đòi hỏi Sự gắn kếtgiữa báo chí và phim truyện truyền hình hình thành một cách rõ nét và có tínhtương tác Có không ít đề tài của báo chí xuất phát từ phim truyền hình vàngược lại, có không ít bài báo đã trở thành đề tài của phim truyền hình
Xu hướng tiếp cận giữa báo chí và phim truyện truyền hình đã hìnhthành trên truyền hình của nhiều quốc gia trên thế giới Xu hướng này đụngchạm tới tất cả các vấn đề của đời sống kinh tế - văn hóa – chính trị của từngquốc gia Tính báo chí trong phim truyền hình Trung Quốc đã khắc họa thànhcông cuộc chiến chống tham nhũng, cuộc chiến đấu giữa cái xấu và tốt, thiện
Trang 10Các công trình lý luận liên quan đến báo chí và phim truyền hình củachúng ta hiện nay đã có những thành công đáng kể Sự khoa học, mạch lạc vàtương đối nhất quán trong các công trình nghiên cứu đã khẳng định hệ thống
lý luận báo chí truyền thông của chúng ta xét ở góc độ chuyên nghiệp đã cónhững bước tiến nhất định Tuy nhiên, vấn đề tính chính luận trong phimtruyện truyền hình vẫn chưa được nhìn nhận như một luận điểm mang tínhnghề nghiệp, dù rằng trong thực tế, đặc điểm này đã và đang tham gia và cóchỗ đứng nhất định trong đời sống văn hóa tinh thần của công chúng
Sự chia sẻ mối quan tâm, chia sẻ đề tài hay đan cài các luận điểm, cácchi tiết của báo chí vào phim truyện truyền hình hay của phim truyện truyềnhình vào báo chí mới chỉ dừng ở mức độ một vài bài báo, một vài tham luậnnhỏ, ít được quan tâm với đúng những giá trị thực tế mà nó đang phát huy
3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích
Nghiên cứu tính CHÍNH LUẬN trong phim truyện truyền hình ViệtNam là người viết muốn đề cập tới nét đặc trưng rất lớn của phim truyệntruyền hình so với các thể loại điện ảnh nghệ thuật khác
Nghiên cứu tính CHÍNH LUẬN trong phim truyện truyền hình làchúng ta đang tìm kiếm một khuynh hướng văn hóa truyền thông khác biệt sovới các loại hình văn nghệ thông thường, qua lăng kính của người nghệ sỹcũng đồng thời là nhà báo
Nghiên cứu tính CHÍNH LUẬN trong phim truyện truyền hình là chúng
ta đang báo chí hóa một thể loại của nghệ thuật thứ bảy – đó là điện ảnh
3.2 Nhiệm vụ
Người viết không có tham vọng đặt ra một khuynh hướng của phimtruyện truyền hình mà chỉ xem xét tính chất CHÍNH LUẬN trong phimtruyện truyền hình như là chất liệu của đời sống Chất liệu ấy dày hay mỏng,đậm hay nhạt phụ thuộc vào tính chất của sự kiện, nhân vật, tùy vào khả năng
tư duy, tiếp cận của nhà biên kịch, đạo diễn, nghệ sỹ
Trang 11Dưới góc độ nghiên cứu lý luận, phải chứng minh được sự hiện diệncác vấn đề mang tính CHÍNH LUẬN trong phim truyện truyền hình hiện nay.
Nó đáp ứng đầy đủ những đặc điểm của báo chí đó là: thông tin, định hướng,giáo dục, giải trí
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Do những khó khăn rất lớn về tư liệu, tài liệu, căn cứ trên mục đíchnghiên cứu, người viết rất hạn chế khảo sát, đề cập đến các vấn đề của PTTHtrong các giai đoạn trước cũng như phim của điện ảnh mang tính chính luận.Với sự hiểu biết có giới hạn, trong khuôn khổ một luận văn báo chí, ngườiviết chỉ nghiên cứu những vấn đề cụ thể nhằm làm nổi bật nhận thức về tínhchính luận trong phim truyền hình ở thời điểm hiện tại
Mặt khác, người viết cũng mở rộng xem xét dẫn chứng từ một số tàiliệu, phim truyền hình nước ngoài, khảo sát thêm một số công trình, bài viếtcủa các đồng nghiệp khi bàn về tính chính luận trong phim THVN nhằm phục
vụ cho những luận cứ đã đưa ra trong đề tài nghiên cứu
4.2 Phạm vi nghiên cứu
Do thời gian và điều kiện khách quan, chủ quan, nên luận văn xin đượcnghiên cứu, xem xét tính chính luận trong các phim truyện truyền hình của Hãngphim truyền hình Việt Nam sản xuất trong 3 năm trở lại đây (2007-2009)
5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
Xét dưới góc độ lý luận, học viên muốn thông qua luận văn để 1 lầnnữa khẳng định dòng phim truyên truyền hình đã đóng góp vào hệ thống lýluận báo chí trong việc chứng minh những giá trị căn bản của triết học Mác -Lênin về các phương pháp tư duy nhận thức, lập luận để đấu tranh giữa cácmặt đối lập, giải quyết các mối quan hệ nguyên nhân và kết quả cũng như cácnguyên tắc về sự vận động và phát triển được nảy sinh, hình thành trongchuỗi các sự vận động khách quan và chủ quan
Trang 12Thực tiễn đó chứng minh, từ khi ra đời đến nay, dũng phim truyệntruyền hỡnh Việt Nam mang tớnh chớnh luận đó đúng gúp tớch cực trong quỏtrỡnh đấu tranh, xõy dựng và đổi mới của đất nước Đề tài sẽ gúp phần làmsỏng rừ hơn mối quan hệ giữa bỏo chớ chớnh luận với phim truyện truyền hỡnhmang tớnh chớnh luận để qua đú thấy được sự nhất quỏn trong tư duy của nềnbỏo chớ cỏch mạng Việt Nam cũng như sự lónh đạo thống nhất của ĐảngCộng sản Việt Nam về bỏo chớ
6 Cơ sở lý luận và phương phỏp nghiờn cứu
Trờn cơ sở phương phỏp luận duy vật biện chứng của triết học Mỏc –Lờnin, luận văn đặc biệt coi trọng việc sử dụng những phương phỏp kỹ năng
cụ thể như khảo sỏt, so sánh, đối chiếu, phân tích, hệ thống, tìm hiểu trực tiếp(phỏng vấn khán giả) lấy ý kiến của cỏc nhà bỏo lóo thành, cỏc nhà quản lý,cụng chỳng, đạo diễn, BTV để giải quyết những vấn đề mà luận văn đặt ra
7 Đúng gúp mới về khoa học của đề tài
Chớnh thức “lờn súng" chưa đầy 20 năm nhưng phim truyện truyềntruyền hỡnh Việt Nam đó đạt được những thành tựu nhất định
Trong lĩnh vực lý luận Điện ảnh, truyền hỡnh núi chung đó cú nhiều bàiviết, cụng trỡnh nghiờn cứu đề cập đến phim truyện truyền hỡnh Việt Nam.Nhưng đến nay vẫn chưa cú những cụng trỡnh nghiờn cứu, lý luận chuyờn sõumang tớnh hệ thống về tớnh chớnh luận trong phim truyền hỡnh Việt Nam Qua
đề tài nghiờn cứu của mỡnh, người viết tổng hợp lại những thành tựu, đúnggúp của dũng phim truyện mang tớnh chớnh luận trong hệ thống phim truyềnhỡnh Việt Nam Từ đú, đưa ra nhận thức,hệ thống về vai trũ của dũng phimnày trong đời sống xó hội Người viết hy vọng đề tài của luận văn khi hoànthiện sẽ là một tài liệu tham khảo cú ớch đối với đội ngũ những người làmphim truyện truyền hỡnh
8 Kết cấu luận văn
Gồm 3 phần:
Phần mở đầu
Trang 13Phần nội dung
Phần kết luận
Trang 14CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÍNH CHÍNH LUẬN VÀ PHIM
TRUYỆN TRUYỀN HÌNH
1.1 Đặc điểm tính chính luận
1.1.1.Các đặc điểm cơ bản của chính luận – nhìn từ góc độ lý luận
1.1.1.1 Chính luận
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam tập 1 (trung tâm biên soạn từ điển
bách khoa Việt Nam- Hà Nội 1995- trang 474): “Chính luận (báo) là thể văn nghị luận để phân tích, bình luận về các vấn đề chính trị- xã hội, văn hóa nổi bật trong từng thời gian nhất định.”
Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia:
Chính luận là một thể loại văn học đồng thời là một thể tài báo chí, có
nội dung phản ánh các vấn đề có tính thời sự về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, văn học, tư tưởng v.v.
Các tác phẩm chính luận hướng tới mục đích tác động đến dư luận xã hội đương thời, đến lối sống, các quyền lợi chính trị hiện hành; đề xuất việc củng cố hoặc thay đổi chúng cho phù hợp với quyền lợi giai cấp hoặc với lý tưởng xã hội, đạo đức.
Đối tượng phản ánh của chính luận là toàn bộ cuộc sống quá khứ và hiện tại, cuộc sống cá nhân cũng như đời sống xã hội, đời sống thực và đời sống được phản ánh trong báo chí, nghệ thuật.
Những bức tranh về thực tại, tính cách và số phận con người biểu hiện trong tác phẩm chính luận như những chứng cứ lấy từ chính đời sống, như một hệ thống những luận cứ, như đối tượng của sự phân tích hoặc được dùng làm cơ sở cho xúc cảm, làm tác nhân kích thích, làm nguyên cớ để lên án, tố cáo, hoặc chất vấn các giới hữu quan để khẳng định lý tưởng.
Chính luận luôn là hành vi tranh đấu (ngấm ngầm hoặc công nhiên) về chính trị,tôn giáo, xã hội, triết học, tư tưởng; nó luôn mang tính định hướng phe nhóm, đảng phái và ý thức hệ.
Trang 15Phong cách chính luận nổi bật tính khuynh hướng, tính luận chiến, tính cảm xúc, rất gần gũi với giọng điệu, kết cấu và chức năng của lời diễn thuyết hay hùng biện.
Chính luận có vai trò đặc biệt trong lịch sử văn hóa, trong các phong trào xã hội và là một trong những phong cách sáng tác tiêu biểu nhất thể hiện được giọng điệu, phong cách và ý thức hệ của người cầm bút.
Giáo sư Txvic V.L (Khoa báo chí-Đại học tổng hợp Lomonoxop – Liênbang Nga) Có quan niệm khác về chính luận nói chung, chính luận truyềnhình nói riêng Ông cho rằng:
- Có các loại hình thông báo khác nhau: chính luận; nghệ thuật; khoa
học.Trong đó Chính luận “ là phương pháp tổ chức và phổ biến các thông tin
xã hội, là loại tác phẩm chuyên dành cho các vấn đề và hiện tượng xã hội cấp thiết của cuộc sống hiện tại Chính luận bao giờ cũng hướng đến công chúng.
Tiếng latin chính luận là publicus, theo nghĩa gốc là xã hội (tính từ)
- Từ đó, ông cho rằng khái niệm Chính luận và khái niệm Báo chí làcác khái niệm đồng nghĩa, vì đều là các tác phẩm và hoạt động gắn với cáchiện tượng hoặc vấn đề của cuộc sống hàng ngày Nhưng tiếp đó, ông chorằng trong hoạt động báo chí có các loại hình khác nhau: Chính luận thôngtin; Chính luận nghệ thuật; Chính luận phân tích
- Trong mỗi loại hình chính luận (báo chí) khác nhau đó có các thể loạikhác nhau:
Chính luận thông tin: ghi nhanh, phỏng vấn, phóng sự sự kiện
Chính luận phân tích: Phóng sự về vấn đề, tọa đàm, tranh luận, bìnhluận, điểm tin
Chính luận nghệ thuật: ký sự, phác thảo, tùy bút, châm biếm
(V.L Txvic: Báo chí truyền hình - Lịch sử, Lý thuyết, Thực hành.NXBAspestpress,Maxcova 2004, trang 26 bản tiếng Nga)
Chúng tôi không có ý định đưa ra và trích dẫn thêm nhiều các địnhnghĩa về chính luận Ba cách định nghĩa trên là đủ để đưa ra các cách nhậndiện khác nhau về khái niệm chính luận:
Trang 16- Điểm trùng hợp là trong cả ba cách hiểu nêu trên, đối tượng của tácphẩm chính luận là các vấn đề thời sự, cấp thiết trong cuộc sống chính trị- xãhội, kinh tế, văn hóa Như vậy, đặc điểm quan trọng nhất của chính luậnchính là hướng tới các nội dung cấp bách của cuộc sống xã hội.
- Điểm thống nhất thứ hai (dù cách diễn đạt khác nhau) là tính tích cực,tính chiến đấu trong nhìn nhận, phân tích, đánh giá của tác giả trong tác phẩmchính luận Không có tác phẩm chính luận nếu không có cái tôi tích cực, lậptrường rõ ràng của tác giả
- Điểm khác nhau là: Có người cho rằng chính luận là tác phẩm báo chí(từ các thể loại thông tin phản ánh đến các thể loại nghệ thuật báo chí) Cóngười cho rằng chính luận là một phần của báo chí (như từ điển bách khoaViệt Nam) Có người lại cho rằng chính luận là thể loại văn học hoặc báo chí
Như vậy, có sự thống nhất trong khi xác định các dấu hiệu bản chất củachính luận, nhưng có những khác nhau rất lớn khi khoanh vùng địa hạt hoạtđộng của chính luận, tức là trong quan niệm về hình thức thể hiện của chínhluận
Chúng tôi cho rằng việc đánh đồng chính luận và báo chí là không thỏa
đáng Toàn bộ hoạt động báo chí mang tính chính luận – đó là điều không cần bàn cãi Nhưng điều đó không có nghĩa mọi thể loại báo chí đều là tác phẩm
chính luận Một tin ngắn ghi nhận sự việc có thể chưa bao hàm các yếu tốhình thành tác phẩm chính luận Tính phân tích, luận giải, đánh giá là các đặcđiểm mà thiếu chúng chưa thể có tác phẩm chính luận
Mặt khác, tác phẩm chính luận có thể được thực hiện bởi các phongcách và phương tiện thể hiện khác nhau Có phong cách nghiêng về phân tích,lập luận logic Có phong cách nghiêng về hình ảnh, ẩn dụ, tác động vào tìnhcảm của con người Thường xuyên hơn chúng ta thấy sự hòa trộn của cả haiphương thức trên Vì vậy chính luận là một loại hình tác phẩm liên thông giữahai địa hạt báo chí và văn học nghệ thuật
Trang 17Như vậy, tác phẩm chính luận là tác phẩm báo chí - văn nghệ phản ánh
và đánh giá các vấn đề thời sự, cấp thiết trong đời sống xã hội thông qua quanđiểm, lập luận, phân tích, lý giải của tác giả, được thể hiện bằng các phongcách khác nhau: từ phân tích logic đến hình ảnh, hình tượng khái quát
1.1.1.2.Tính chính luận trong báo chí và nghệ thuật
Nếu như việc khoanh vùng tác phẩm chính luận đã là khó, thì xác định
Tính chính luận còn khó khăn hơn.
Như trên đã đề cập, nếu không ở cấp độ định nghĩa, mà ở cấp độ nhậnbiết đặc điểm, chúng ta thấy chính luận gắn với các vấn đề có tính chất thời sự
về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tư tưởng Chính luận ra đời là nhu cầuchính đáng thể hiện tiếng nói, nguyện vọng của một tầng lớp, một giai cấp,một tổ chức, thậm chí là một con người cụ thể về những vấn đề xảy ra trongquá khứ, hiện tại và tương lai Các tác phẩm chính luận hướng tới mục đíchtác động đến dư luận xã hội đương thời, đến lối sống, các quyền lợi chính trịhiện hành, đề xuất hoặc củng cố hoặc thay đổi chúng cho phù hợp Đối tượngphản ánh của chính luận là toàn bộ cuộc sống quá khứ và hiện tại, cuộc sống
cá nhân cũng như đời sống xã hội, đời sống thực và đời sống được phản ánhtrong báo chí, nghệ thuật Chính luận là hành vi đấu tranh (ngầm hoặc côngkhai) về chính trị tôn giáo, xã hội, triết học, tư tưởng Phong cách chính luậnnổi bật tính khuynh hướng, tính chiến đấu, tính cảm xúc, rất gần gũi với giọngđiệu, kết cấu và chức năng của diễn thuyết hoặc hùng biện Chính luận có vaitrò đặc biệt quan trọng trong lịch sử văn hóa, trong các phong trào xã hội và làmột trong những phong cách sáng tác tiêu biểu nhất, thể hiện được giọngđiệu, phong cách và ý thức hệ của người cầm bút Đề tài thường gặp của thểloại chính luận báo chí đa dạng và phong phú như sự vận động của cuộc sống
Nó không bó hẹp bởi không gian hay thời gian, không khuôn cứng máy móc,xáo mòn như người ta vẫn áp đặt cho nó
Tính chất chính luận được khẳng định bằng hệ tư tưởng thông qua lăngkính của nhà báo, qua cách thể hiện, trình bày, cấu trúc và sử dụng ngôn ngữcủa người cầm bút
Trang 18Đề tài của chính luận báo chí không đơn giản xuất phát từ nhu cầu chủquan của nhà báo, mà nó còn hình thành từ nhu cầu khách quan của số đôngđộc giả - những tiếng nói có thể đồng điệu, có thể không nhưng có chung mộtđiểm nhìn.
Nhưng nếu căn cứ vào các dấu hiệu kể trên, thì ngay một tin ngắn báochí cũng đã mang rất nhiều trong số các dấu hiệu đó Một tin ngắn hoàn toàn
có thể được chọn lọc kỹ càng, có chủ đích, để nêu lên một hiện tượng, mộtvấn đề cần quan tâm, và qua cách đưa tin đó có thể trheer hiện lập trườngcủa người đưa tin Ở một cực khác, một tác phẩm văn học hoàn toàn mangtính hư cấu, không hướng đến những sự việc cụ thể, vấn đề cụ thể có thậttrong cuộc sống nhưng vẫn có thể chuyển tải một thông điệp, một khuynhhướng tư tưởng, cổ vũ cho các hành vi vì một tư tưởng, một tập hợp các lợiích xã hội Như vậy ít nhiều có sự hiện diện các dấu hiệu của sự chồng lấnvới chính luận
Vì vậy, nếu chỉ căn cứ vào các dấu hiệu, thì khó xác định thật rõ ràng đâu
là tác phẩm chính luận, đâu không phải Cần căn cứ vào mức độ thể hiện của các
dấu hiệu Ở đây chúng tôi xin đưa ra khái niệm Tính trực tiếp và Độ mờ.
Tính trực tiếp: Ta đã nói ở trên rằng tác phẩm chính luận có thể được
nhận biết qua hai yếu tố lớn nhất là hướng đến các vấn đề, hiện tượng cấpthiết, thời sự của cuộc sống xã hội và thể hiện lăng kính quan điểm, đánh giá,phân tích của tác giả Ta có thể nói rằng tác phẩm chính luận khác tác phẩmkhông chính luận không phải ở chỗ hai yếu tố trên CÓ và KHÔNG CÓ ở tácphẩm này hay tác phẩm kia Sự phân biệt ở chỗ hai yếu tố đó có mặt ở mức độtrực tiếp nào Một tiểu thuyết hay một phim truyện có thể đề cập đến các vấn
đề và hiện tượng cấp bách của cuộc sống xã hội và bộc lộ lập trường tác giả.Tuy nhiên điều dễ thấy là không thể nói nó trực tiếp nói về các vấn đề, hiệntượng xã hội cụ thể, có thực, và cũng không phải lập trường, lập luận, lý giảicủa tác giả thể hiện một cách trực tiếp Một tin ngắn có thể nêu rất trực tiếp vềhiện tượng có thật, sự việc có thật Nhưng nó không đủ dung lượng để chứa
Trang 19đựng lý giải, phân tích trực tiếp của người làm tin về sự vật, hiện tượng, sựviệc đó, đánh giá về bản chất sự việc đó Gián tiếp thì có: Bản thân việc lựachọn và đưa sự việc này, không đưa sự việc kia đã thể hiện lập trường Nhưng
để trực tiếp đưa ra lập trường, quan điểm thì cần phải nhìn nhận, phân tíchkhông chỉ hiện tượng riêng lẻ nữa, mà trong các liên hệ với nhiều hiện tượngkhác Khi đó sẽ vượt khỏi khuôn khổ một tin báo chí, và đã là thể loại báo chíkhác, mà trong các trường hợp cụ thể có thể được nhận biết là thể loại chínhluận, chứ không còn là thể loại thông tin đơn thuần
Độ mờ: Cũng như vậy, ở tác phẩm chính luận, tính thời sự, cấp thiết
của nội dung cũng như chính kiến của tác giả sắc nét, rõ ràng nhất Ở các tácphẩm khác các yếu tố trên vẫn tồn tại, nhưng với các độ mờ khác nhau Khi
độ mờ đó lớn, sợi dây liên hệ với yếu tố chính luận càng yếu đi, và ở điểmnào đó không thể còn gợi cho ta nghĩ đến khái niệm chính luận nữa, cho dùkhông thể nói rằng tác phẩm đó không mang tính thời sự hay không thể hiện
lập trường tác giả Độ mờ ở đây không bao hàm ý đánh giá sự không rõ rang của nội dung hay quan điểm, mà chỉ là cách diễn đạt khác của tính trực tiếp
Như vậy, tác phẩm chính luận là tác phẩm hướng đến các vấn đề xã hộihiện tại một cách trực tiếp nhất và thể hiện phân tích, lý giải, đánh giá của tácgiả một cách trực tiếp nhất Khi tính trực tiếp nói trên ở các cung bậc thấp hơn
(không có nghĩa là ở chất lượng thấp hơn), ta sẽ nói về tính chính luận của
các tác phẩm đó (tác phẩm báo chí, khoa học hay nghệ thuật)
1.1.2 Tính chính luận trong các chương trình truyền hình
Truyền hình là một phương tiện truyền thông quan trọng bậc nhất trong
xã hội Phải nhấn mạnh rằng đó là một phương tiện đa chức năng (cách nóitruyền hình là “tờ báo hình” dễ giới hạn cách hiểu về truyền hình của côngchúng và dẫn đến những lẫn lộn không đáng có khi phân tích các sản phẩmtruyền hình)
Truyền hình, theo một cách hiểu đơn giản, bao gồm: Báo chí truyềnhình; Văn nghệ, giải trí; Khoa học, giáo dục; Các dịch vụ thông tin Rõ ràng
Trang 20có rất nhiều loại chương trình truyền hình Chúng ta hiện chỉ xem xét từ gócđộ: Nếu lấy báo chí truyền hình làm trung tâm, cụ thể hơn là nếu lấy chínhluận truyền hình làm trung tâm, thì các thể loại, các chương trình truyền hìnhkhác có chịu ảnh hưởng qua lại nào với chính luận truyền hình
Ta có thể nêu ra hai hiện tượng:
Các chương trình về tư vấn sức khỏe, tư vấn y tế trên sóng truyền hình
dĩ nhiên không thể nào coi là chính luận được Đó là các chương trình phổbiến kiến thức khoa học Nhưng có gì khác giữa một quyển sách,mộtcuốnphim hướng dẫn các vấn đề bảo vệ sức khỏe với chương trình truyền hình sứckhỏe phát hàng tuần? Điểm khác lớn nhất là chương trình truyền hình định kỳ
đó sẽ bám sát các vấn đề nảy sinh trong lĩnh vực y tế Một người làm truyềnhình chuyên nghiệp sẽ không phát chương trình giải đáp về bệnh tim mạchchẳng hạn, nếu như đang diễn ra dịch sốt xuất huyết Chương trình giải đápcách phòng và chống dịch sẽ được ưu tiên hơn trong thời điểm đó.nói mộtcách khác, nếu nằm trong một tổng thể các nội dung phát sóng, thì nhiềuchương trình (dĩ nhiên, không phải là tất cả) vốn chẳng có liên quan nhiều đếnchương trình truyền hình chính luận, vẫn sẽ chịu ảnh hưởng nào đó của tínhcấp thiết, cập nhật, tính thời sự của nội dung
Điều thứ hai: Truyền hình nói riêng, báo chí nói chung, hoạt động liêntục, hàng ngày, và các sản phẩm của nó hầu hết được cung cấp định kỳ.Tínhđịnh kỳ trong việc công bố, truyền tải sản phẩm khiến bản thân sản phẩm sẽrất dễ dàng mang hơi thở của các sự kiện đang diễn ra trong cuộc sống, cho
dù sản phẩm đó là ca nhạc, phổ biến kiến thức, hay phim truyện…
Như vậy, ta hãy ghi nhận rằng: Trên sóng truyền hình, các thể loạikhông phải là báo chí, không phải là chính luận cũng chịu ảnh hưởng sâu sắccủa cuộc sống hàng ngày, và ít nhiều sẽ phải đáp ứng các yêu cầu mang tínhthời sự Trong đó, nhiều sản phẩm sẽ mang tính chính luận, mặc dù - xin nhấnmạnh lần nữa - bản thân các sản phẩm đó không phải là tác phẩm báo chí,chính luận
Trang 211.1.3 Dũng chớnh luận trong phim truyện truyền hỡnh
Phim truyện truyền hỡnh: Là phim sản xuất để phỏt trờn súng truyềnhỡnh, phim truyện truyền hỡnh cú những đặc điểm khỏc biệt so với phimtruyện nhựa Chỳng cú thể được thu hỡnh trờn băng từ, đĩa kỹ thuật số hoặc cảtrờn phim nhựa 16 ly Đặc điểm chung là khuụn hỡnh thường hẹp, cỡ cảnhthường lớn hơn phim điện ảnh chiếu rạp, do hạn chế đỏng kể về độ lớn và cảchiều sõu cũng như độ nột của ảnh tivi Vỡ vậy, phim truyền hỡnh cũng cúnhững hạn chế nghệ thuật thẩm mỹ nhất định so với phim điện ảnh
Giỏ thành của phim truyện truyền hỡnh rẻ hơn phim điện ảnh chiếu rạpnhiều lần do cụng nghệ - kỹ thuật chế tỏc đơn giản gọn nhẹ và nhanh hơn
So với phim truyện nhựa, phim truyền hình thu hút phần lớn lợng khán giả.Vì phim truyền hình miễn phí và không phải đi lại phức tạp Hơn nữa ngời ta cóthể vừa làm việc vừa nghe phim, vừa nấu nớng vừa liếc mắt xem phim…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầ
Đất nớc chuyển sang thời kỳ đổi mới và hội nhập với thế giới, đời sốngnhân dân ta ngày càng đợc nâng lên Không những ở thành thị mà ở nông thônhầu nh các gia đình đều mua sắm đợc ti vi Họ có thể thỏa thích với các chơngtrình của Đài truyền hình Việt Nam, Đài truyền hình địa phơng…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầ nhất là đợcxem phim truyện Khụng cần đến rạp, xem phim truyền hình, khán giả cũngvẫn đợc thởng thức cái đẹp của nghệ thuật Điện ảnh, cái hay của câu chuyệnphim và còn nhận thức đợc cái tốt, cái xấu trong cuộc sống
Tuy nhiờn để làm được phim truyện truyền hỡnh hay, nhiều người xemvẫn cũn là cụng việc khú khăn khụng kộm so với điện ảnh
Hiện nay, ở Việt Nam, hàng năm mới chỉ sản xuất khoảng hơn tỏm chớntrăm đầu phim truyện truyền hỡnh, mới đảm bảo khoảng vài chục phần trămthời lượng phỏt súng phim truyện cho cả nước Số phim truyện truyền hỡnhcũn lại được chiếu thường là của Trung Quốc, Hàn Quốc
Tất nhiờn, trong cơ cấu cỏc thể loại bỏo chớ và chớnh luận truyền hỡnhthỡ phim truyện truyền hỡnh khụng thể cú mặt, do đõy là thể loại sản phẩmnghệ thuật hư cấu Nhưng do phim truyện truyền hỡnh được phỏt định kỳ, và
về nguyờn tắc là phim nhiều tập, do vậy cú khả năng rất lớn trong việc phản
Trang 22ỏnh cỏc vấn đề, đề tài thời sự nhất Nhiều phim hoàn toàn cú thể dựa trờn cỏc
sự việc cú thật trong cuộc sống xó hội Và do vậy, khụng phải tất cả, nhưngnhiều phim sẽ mang tớnh chớnh luận cao Việc hỡnh thành dũng phim truyệntruyền hỡnh mang tớnh chớnh luận đậm nột là một thực tế
NSND Nguyễn Khải Hưng đó từng vớ von: Nếu coi bỏo chớ là cha thỡđiện ảnh là mẹ, cuộc hụn phối này, đó sản sinh ra phim truyện truyền hỡnh.Chớnh vỡ lẽ đú, chất chớnh luận trong bỏo chớ cũng là một trong những đặcđiểm của phim truyện truyền hỡnh Cú chăng, người xem ớt nhận định về chấtchớnh luận trong phim truyện truyền hỡnh vỡ thường tư duy nú dưới gúc độnghệ thuật thứ bảy
Từ khi hình thành và phát triển đến nay, phim truyền hình luôn là món
ăn tinh thần bổ ích của nhân dân Qua phơng thức giải trí, phim truyền hìnhnúi chung v phim à phim truyền hỡnh Việt Nam núi riờng đó gúp phần khơi sõu trớtuệ, tiếp thờm ý chớ, nghị lực cho con người trong cuộc sống Nhiều phimtruyền hình đã giúp cho khán giả hiểu biết, khám phá thờm cuộc sống hiệnthực, đồng thời rút ra những bài học về cách sống, cách đối nhõn xử thế
Khán giả xem phim đã biết thờm về bức tranh cuộc sống của từngvùng, phong tục tập quán sinh hoạt ở những địa phơng và của các tộc ngời ctrú trờn mọi miền đất nước Đồng thời, những biến cố lịch sử, những sự kiệnxã hội của một quốc gia, một thời đại cũng được thể hiện trờn phim Các chitiết, các hình ảnh cụ thể về thế giới bên ngoài thờng bộc lộ phong phú trênphim Khỏn giả khụng những được thỏa món nhu cầu thẩm mỹ mà cũn cú thểkhảo sỏt sự tỏc động của hoàn cảnh đối với con người và ngược lại (cảnhngộ) Trong phim, tớnh cỏch nhõn vật bộc lộ qua diện mạo, lời thoại, cử chỉcủa nhõn vật đó tạo cho người xem cảm giỏc chõn thật, gần gũi Bờn cạnh đú,thiờn nhiờn, phong cảnh, thạm chớ là từng đồ vật cũng được đưa lờn màn ảnhmột cỏch sinh động, chi tiết Chỉ cú điều, với phim truyền hỡnh, chi tiết baogiờ cũng được đặt cạnh tớnh cỏch và hoàn cảnh
Đời sống xã hội và các hoạt động của nhân vật trên màn ảnh là kháchquan Nhng sự “khách quan”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô này do nghệ sĩ sáng tạo ra nên bao giờ cũng thể
Trang 23hiện ý tởng của tác giả, mang dấu ấn của tác giả Khán giả thởng thức cái đẹpcủa hiện thực khách quan có sự “hỗ trợ”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô của nhạc, họa, nghệ thuật biểu diễncủa diễn viên nên có sự rung động, xúc cảm, suy tởng về chiều sâu của phim.Hiệu quả của phim đến với khán giả một cách tự nhiên Khán giả vừa thỏamãn nhu cầu giải trí, nhu cầu thẩm mỹ,vừa nâng cao năng lực nhận thức vàphẩm cách của mình Khán giả “hiểu”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô đợc điều tác giả muốn nói qua quátrình tác động của câu chuyện phim Tác phẩm truyền hình không phải nh ng-
ời thầy thuyết giáo mà nh ngời đồng hành tõm sự, tỉ tờ…cú lỳc lại là ngời đốithoại với khán giả Sự đối thoại đó cũng chính là sự đối thoại bên trong ở mỗingời khi tiếp nhận bộ phim Đối thoại giữa mình với mình qua phần thiện vàphần ác, phần lòng tốt, phần tội lỗi, giữa lý trí cao cả và dục vọng thấp hèntrong mỗi con ngời
Phim truyện truyền hình bao giờ cũng nhằm khơi dậy cuộc đấu tranh,
sự vật lộn bên trong ấy Bộ phim với câu chuyện chân chính là tấm gơng đểcon ngời tự soi mình, tự đối chiếu và tự phán xét về ngời khác cũng nh vềchính bản thân mình Nh vậy xem phim cũng là việc được giỏo dục trực tiếp
và tự giáo dục mình Tuy nhiờn, tớnh giỏo dục cũn tựy vào quá trình nhận thức
và khả năng tự đấu tranh ở mỗi khỏn giả Phim góp phần biến cải đợc con ngời
là vì phim là nghệ thuật tổng hợp của bao chi, tiểu thuyết, sân khấu, nhạc,họa…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầrất vui tơi và hấp dẫn Vấn đề trong phim được giải quyết cú tỡnh cú lý,đụi khi lại rất bất ngờ, thỳ vị nờn ngấm vào người xem khỏ sõu sắc và tựnguyện Trong phim thỡ giải trí, vui chơi, định hướng và giáo dục là một.Thậm trí những pha hài hớc “thiếu nghiêm chỉnh”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô lại đặt ra vấn đề giáo dục
đạo đức một cách rất nghiêm tỳc
Xem phim truyền hình, cảm thụ đặc sắc của phim tùy thuộc đối tợngkhán giả Ngời trí thức không có chung cảm nghĩ nh nhà doanh nghiệp Bộphim tác động vào tầng lớp nông dân khác với công nhân…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầNhng có cáichung là sự nắm bắt cuộc sống xã hội, đời sống tình cảm của các nhân vật.Khán giả sẽ thâm nhập vào thế giới bên trong, vào quá trình suy nghĩ và diễnbiến tâm lý của nhân vật Con ngời vẫn luôn luôn là một vũ trụ bí ẩn Phimtruyện truyền hình là sự giải phẫu tâm hồn nhân vật Thế giới nội tâm nhân vậtvốn là một cái gì vô hình đã đợc vật chất hóa bằng âm thanh, màu sắc, hình
Trang 24ảnh và trở nên cụ thể trong nghệ thuật Điện ảnh Hỡnh tượng phim đụi khi trởthành hỡnh mẫu, thành tấm gương cả tốt lẫn xấu cho người ta nhỡn vào màchiờm nghiệm.
Phim truyền hình đến với khán giả bằng hình ảnh cho nên cuộc sống vàcon ngời trên màn hình cứ nh “thật”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô ở ngoài đời Vỡ vậy, khụng ớt người cúthỳ vui “cói nhau" với ti vi Họ đó thật sự yờu, ghột, thớch thỳ, giận hờn vớicỏc nhõn vật, qua cỏc chi tiết, tỡnh huống trong phim Khụng ớt những cụ gỏi
đi tỡm người yờu của mỡnh phải giống hệt chàng Romeo, hay như anh chàng
bỏc sĩ đẹp trai Jangdonggun (trong “Anh em nhà bỏc sĩ” – phim TH Hàn quốc), như Bi Rain (Trong “Ngụi nhà hạnh phỳc” – Phim TH Hàn quốc), Giống chàng giỏm đốc hào hoa, đa tỡnh, rất galang An Đụng (Trong “Cụ gỏi xấu xớ” – Phim THVN)… và cũn rất nhiều, rất nhiều cỏc nhõn vật khỏc trong
phim truyền hỡnh đó trở thành thần tượng của giới trẻ Khụng chỉ vậy, quần
ỏo, đầu túc, trang phục của cỏc diễn viờn trong phim cũng nhanh chúng trở
thành làn súng “mode” Đó cú một thời, khi bộ phim "Bài ca khụng quờn"
được cụng chiếu, đó tạo nờn một làn súng, khắp nơi, cỏc thiếu nữ Hà thành tựhào và hónh diện với mỏi đầu của ca sĩ Cẩm Võn Phục trang của cỏc nhõn vật
nữ trong bộ phim dài 169 tập “Cụ gỏi xấu xớ” sau khi phỏt súng đó xuất hiện nhan nhản trờn đường và càng làm thương hiệu của hóng thời trang “Nem” –
cụng ty tài trợ trang phục cho phim thờm nổi tiếng
Cú thể núi, phim truyện núi chung và phim truyện truyền hỡnh núi riờng
có tác dụng rất lớn đến đời sống con ngời – nú gõy ra dư luận xó hội, chốo lỏi
dư luận đú
Ngày nay không hiếm phim nh thời trớc nữa mà hầu nh tối nào, sau mộtngày lao động, mọi ngời có thể ngồi trớc ti vi xem phim truyền hình Chúng takhông cần “thảo luận”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô để rút ra bài học nh ngày trớc, mà bài học cứ tự nhiênthấm vào chúng ta Ví dụ: Cùng ngồi xem một bộ phim nhng không phải aicũng nhận thức nh nhau Mỗi thành phần khán giả thởng thức một kiểu phùhợp với thị hiếu, với tâm sinh lý, lứa tuổi và trình độ của mình Tác dụng củaphim truyền hình đến với mỗi thành phần khán giả một khác
Trang 251.2 Đặc điểm phim truyền hỡnh Việt Nam
1.2.1 Sự hình thành của phim truyền hình Việt Nam
Năm 1986, đất nước bắt đầu cụng cuộc đổi mới Nền kinh tế từ bao cấp
đợc chuyển sang vận hành theo cơ chế thị trường cú định hướng của nhànước Truyền hỡnh VN không đứng ngoài những thay đổi đó
Trong sự nghiệp đổi mới, việc chuyển đổi từ cơ chế tập trung bao cấpsang cơ thế thị trờng là cơ hội, nhng cũng là thách thức với truyền hỡnh ở thời
kỳ mở cửa hội nhập với thế giới, việc mở rộng hợp tác quốc tế và giao lu vănhóa đã mang đến cho ta một sinh khí mới Nhiều đoàn làm phim nớc ngoài đã
đến Việt Nam, làm phim về Việt Nam Việc hợp tác với họ đã mang đến chotruyền hỡnh những kinh nghiệm quý báu trong hoạt động làm phim Bằng cáccon đờng và nhiều phơng thức tác phẩm phim truyền hình nhiều tập nổi tiếngtrên thế giới đã đến với khán giả Việt Nam Giờ đây những bộ phim của chúng
ta có thể đợc làm không chỉ bằng tiền của nhà nớc mà còn bằng cả tiền của cánhân, tiền của các tổ chức, các quỹ tài trợ nớc ngoài Đề tài cũng phong phú,
đa dạng hơn, có khả năng thỏa mãn nhu cầu thị hiếu của các thành phần khángiả Các nhà làm phim có điều kiện thể hiện ý tởng sáng tạo của mình nhiềuhơn Nhà nớc chủ trơng xã hội hóa điện ảnh đã tạo thêm nguồn lực mới chohoạt động truyền hỡnh
Cơ hội mở cửa cho phim Việt Nam rất nhiều nhng thách thức cũngkhông nhỏ Nhiều phim nhiều tập hay của nớc ngoài nh Trung Quốc, HànQuốc, Pháp, Mỹ, Braxin, Mêxicô đã cuốn hút khán giả Việt Nam
Nh vậy, chúng ta không chỉ cạnh tranh với các loại hình giải trí khác
mà trớc hết là cạnh tranh với phim nớc ngoài
Trên sóng truyền hình, thời lợng phát sóng của phim truyền hình ViệtNam là 30%, còn phim nớc ngoài đợc chiếu 70% thời gian ở các kênh truyềnhình trung ơng và truyền hình các địa phơng Không ít các nhà làm phimkhông có khả năng thích ứng với hoàn cảnh mới Thói quen cũ, thói quen đợcbao cấp trong làm phim, những quan niệm sơ cứng về nghệ thuật điện ảnhchậm đợc khắc phục ở họ Hơn nữa về trình độ sáng tác của các nhà biên kịch,
đạo diễn, hội họa, âm nhạc và công nghệ sản xuất phim của nớc ta còn cónhững hạn chế Phần lớn các nhà làm phim của chúng ta đợc đào tạo ở trờng
Đại học sân khấu – Điện ảnh Hà Nội, trờng Cao đẳng Sân khấu – Điện ảnhThành phố Hồ Chí minh chỉ mới học làm phim điện ảnh nên rất khó khăn khi
Trang 26xây dựng một bộ phim truyện truyền hỡnh nhiều tập Đạo diễn - NSƯT TrọngTrinh đã ví việc làm phim với việc xây nhà Họ cho rằng các nhà làm phim n-
ớc ta mới học Xây “ biệt thự một tầng”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô (phim điện ảnh), bây giờ “Xây nhà
nhiều tầng”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô (phim truyện truyền hỡnh) thì gặp phải khó khăn chồng chất
Kinh nghiệm làm phim của các nhà làm phim đi trớc là phải tự học Họ
đã tự học và đã làm phim thành công Về điều này, NSND - đạo diễn kiêmbiên kịch Đặng Nhật Minh đã nói: ở Việt Nam có câu tục ngữ “Không thầy
đố mày làm nên”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô Thầy của tôi là tác giả những phim mà tôi yêu thích là tácgiả những cuốn sách mà tôi say mê Do vậy, tôi có rất nhiều thầy! Và ôngkhuyên các bạn trẻ biên kịch cần phải học nhiều, nhng “Đừng bắt chớc nhữngngời đi trớc, dù bắt chớc cái hay của họ”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô
Trớc nhu cầu của khán giả truyền hình, các nhà làm phim không thểchờ để đợc đào tạo chính quy rồi mới bắt tay vào biên kịch, làm phim Họ đãrút ra những bài học của ngời đi trớc vừa học vừa làm Ban đầu, làm phim
nhiều tập rất khó đợc nh mong muốn Nhà biên kịch Đoàn Lờ dự kiến “Ngời
đàn bà bị săn đuổi”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô là 8 tập, nhng cố gắng lắm cũng chỉ làm đợc 4 tập mà thôi Khán giả xem “Ngời đàn bà bị săn đuổi”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô nhận ra bộ phim này cũng là hình bóng của phim điện ảnh (nhựa) Sau “Ngời đàn bà bị săn đuổi”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô, h ngà phim loạt biờn kịch cũng bắt tay vào viết kịch bản phim truyền hỡnh dài tập như
12A 4H, Hoàng Lê nhất thống chí, Mẹ chồng tôi…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầ
Các phim này còn bộc lộ những điểm yếu nh cấu trúc của toàn bộ câutruyện trong phim, nhân vật còn mờ nhạt…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầTác phẩm Hoàng Lê nhất thốngchí, đợc chuyển từ tiểu thuyết chơng hồi của nhóm tác giả Ngô Gia Văn Pháikhông đạt yêu cầu.Thực ra đõy là kịch truyền hỡnh nhiều tập, nhưng vỡ đượcgiới thiệu là phim nờn đó gõy nờn cỏc phờ bỡnh về thể hiện
Từ những thập niờn đầu của thế kỷ XXI, phim truyện truyền hình d ià phim tập của nớc ta đã hình thành và hiện đang trên đà phát triển Với sự phong phỳ
về đề tài, đa dạng về thể loại và cú phần “mạnh mẽ” hơn trong khuynh hướngsỏc tỏc, cựng với sự phỏt triển “chúng mặt” của khoa học cụng nghệ, phimtruyền hỡnh Việt Nam đó khẳng định được vị trớ của mỡnh với hàng loạt tỏc
phẩm như “Của để dành”,“Những người sống bờn tụi” “Mựa lỏ rụng”,
Trang 27“Đất và người”, “Dũng sụng phẳng lặng”, “Chuyện phố phường”, “Phớa trước là bầu trời”, “Luật đời”, “Ma làng”
1.2.2 Sự phát triển của phim truyện truyền hình hiện nay
Chủ trơng xã hội hóa điện ảnh của nhà nớc nh một luồng gió mới thổivào ngành Điện ảnh và truyền hỡnh Việt Nam Nếu nh những năm 90 của thế
kỷ XX, ngoài Trung tâm nghe nhìn (tiền thân của VFC) không có thêm mộtcơ sở nào sản xuất phim truyền hình thì bớc sang những năm 2000 của thế kỷXXI, các hãng phim mọc lên nh nấm Phim truyền hình trở thành mảnh đấtmàu mỡ cho các nhà đầu t Ngoại trừ VFC, TFS, chơng trình Điện ảnh chiềuthứ bảy,Văn nghệ chủ nhật còn các hãng phim khác đều là của t nhân nhưThiờn Nõn, BHD, Kiết Tường, Đụng A, FPT… Hàng ngàn tập phim đợchoàn thành và phát sóng trong một năm hiện nay là “tín hiệu”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô đáng mừng củaphim truyền hình Việt Nam
Tuy nhiên, so với nớc ngoài thì số lợng phim điện ảnh Việt Nam cònquá ít ở Mỹ, hàng năm sản xuất tới 300 bộ phim điện ảnh, trong số đó cómấy chục bộ phim hay Còn ở nớc ta hiện nay đang là thời kỳ ăn khách, nhiềuhãng phim đang chạy đua sản xuất, hàng năm cũng chỉ ra đợc dới 10 bộ phimđiện ảnh
Với thời lợng phát sóng phim Việt Nam nh hiện nay, yêu cầu sản xuấtphim rất lớn, nhng mỗi năm Trung tâm Sản xuất Phim truyền hình chỉ thựchiện đợc khoảng 150 – 200 tập phim Thông thờng các biên tập của VFC chỉviết đợc 1 – 2 bộ kịch bản trong một năm Số còn lại, phần lớn trông cậy vào
đội ngũ cộng tác viên là các nhà văn, nh bao chuyển tay ngang sang viết kịchà phim bản phim Khoảng 70% kịch bản đợc đa vào sản xuất ở VFC là do tổ chức, đặthàng ở ngoài Các nhà văn Trung Trung Đỉnh, Đặng Minh Châu, nh baoà phim Nguyễn Nh Phong, Nguyễn Thành Phong, Nguyễn Thanh Hoàng, KhuấtQuang Thụy…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầ ợc coi nh ngời ở VFC, lúc nào cũng có đơn đặt hàng gửi tới.đChớnh vi lý do đú mà một lần nữa, những yếu tố, những sự kiện, những hơithở hay cỏch hành văn của bỏo chớ lại càng cú cơ hội được cụ thể húa mộtcỏch sống động trong phim truyền hỡnh, chất liệu bỏo chớ, kết cấu bỏo chớ hiệndiện khỏ rừ nột trong cỏc phim truyện mang tớnh chớnh luận, gõy hiệu ứng tứcthời khụng khỏc gỡ một tỏc phẩm bỏo chớ
Trang 28Những năm 2000, phim truyện truyền hình cả nớc đều có những gặt háithành công, tạo được thương hiệu V bắt đầu thoát khỏi cái “bóng”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô của phimà phim
Điện ảnh ngày trớc
Hãng phim VFC đã có những thành công đáng khích lệ với sêri phimCảnh sát hình sự, các bộ phim nhiều tập chiếu vào giờ vàng trên VTV1, Vănnghệ chủ nhật và Điện ảnh chiều thứ bảy
Những phim Đất và ng“ ời , Ma làng , Gió làng Kình”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô “ ”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô “ ”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô viết về đề tàinông thôn nhng không phải đơn thuần phản ánh cuộc sống mới, con ngời mới
nh phim Điện ảnh trớc kia mà đi sâu khám phá ra những cái “ung nhọt”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô ẩn
chứa ở làng quê Việt Nam bên cạnh sự đổi mới, nếu nh trởng thôn trong Ng“
-ời thổi tù và hàng tổng”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô năng nổ, hoạt bát, cống hiến hết mình cho dân làng thì trởng thôn Khuyếnh trong “Gió làng kình”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô lại nh một “vật cản trở những
hoạt động của dân làng bởi t tởng cá nhân chủ nghĩa và hống hách, nhiều thủ
đoạn “cai trị”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô nh lý trởng ngày xa
Nhỡn vào số doanh thu quảng cỏo trờn mỗi tập phim, căn cứ trờn sốlượng phim được sản xuất hàng năm sẽ thấy được tốc độ phỏt triển “ chúngmặt” của phim truyền hỡnh nhưng trờn cỏc mặt bỏo vẫn khụng ớt tiếng khenchờ Bỏo “Đại đoàn kết” số ra ngày 25/10/2008 đó tổng kết 10 điểm dở nhấtcủa phim truyền hỡnh Việt Nam như Cười gượng, khúc gượng – miờu tả tỡnhyờu quỏ sượng – Diễn viờn nhớ vào vai kộm – Diễn xuất gượng gạo – Tờnphim kỳ khụi – Nhiều chi tiết “rập khuụn” – Nhạc quỏ nhiều – Nhiều lời thoạingụ nghờ, sỏo rỗng - Sử dụng phim tư liệu khụng khộo – Người xem cú thểđoỏn trước được phim…
Dự đó đạt được những thành tựu nhất định nhưng qua ý kiến đúng gúpcủa khỏn giả cũng cú thể dễ dàng nhận thấy phim truyền hỡnh Việt Nam cũnnhiều điểm yếu, cần khỏc phục
1.2.3 Dũng phim truyện truyền hỡnh chớnh luận
Cú thể núi, phim truyền hỡnh rất đa dạng về đề tài và cú ảnh hưởng rấtlớn đến khỏn giả Cac thụng điệp về
+
- Đạo lý làm ngời, luật nhân quả
- Học theo cái tốt
Trang 29- Phê phán cái xấu
(Nổi lờn cỏc phim như “ Đất và người”, “Chuyện phố phường”, “Mựa
lỏ rụng”, “Luật đời”, “Ngừ lỗ thủng”……) được cụng chỳng đún nhận như
những bài học chia sẻ rất thuyờt phục
Con số bình chọn dành cho phim đợc khán giả yêu thích nhất tăng lênvùn vụt, chứng tỏ số lợng ngời quan tâm tới phim Việt Nam ngày càng nhiều
Hơn 60 tập phim “Chạy án”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô, 26 tập phim “Luật đời”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô, hàng trăm tập
“Cảnh sát hình sự”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô gần đây nhất là những phim nh “Vòng nguyệt quê”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô,
“Phóng viên thử việc”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô đã tạo ra khá nhiều cuộc tranh luận Nhiều luồng ý kiến
trái ngợc nhau nhng không thể phủ nhận: Phim Việt Nam đã bắt đầu “đáng”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô
để báo giới và khán giả quan tâm Một bộ phận lớp trẻ đã bắt đầu tìm đợc thầntợng của mình qua các bộ phim, từ đú cú tớnh định hướng cho tương lai Mặtkhác những tiêu cực của xã hội cũng đợc phơi bày Phim truyền hình khiếncuộc sống tơi mới hơn, giúp con ngời sống nhân hậu, bao dung hơn và xa rờicái xấu, cái lỗi thời, cỏi hốn mạt, ti tiện
Trớc sự yêu mến của khán giả, trớc tiêu chí liên tục nâng cao chất lợngphim truyền hình Việt Nam đã và sẽ mãi là “Món ăn tinh thần”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô không thểthiếu đợc của nhân dân ta
Trong những năm gần đõy, việc lụi kộo cỏc thành phần làm phim ngoàiđài truyền hỡnh đó khiến nguồn cung ứng phim phỏt súng đó được đa dạng lờnnhiều.Số lượng phim Việt trước nay luụn là bài toỏn khú, nay dường như đógiải được.Hàng chục đơn vị sản xuất phim (kể cả cỏc hóng phim nhà nước vàcỏc hóng tư nhõn) đó và đang liờn tục sản xuất cỏc phim nhiều tập theo đặthàng của cỏc đài Để cú nguồn kinh phớ làm phim, cỏc tổ chức trờn thườngđược cỏc đài truyền hỡnh trả tiền hoặc cho hưởng quyền sử dụng một thờilượng nhất định quảng cỏo vào phim Đương nhiờn, số lượng người xem càngcao (rating cao), thỡ đơn vị làm phim càng cú nhiều khả năng bự đắp chi phớ
và lói Vỡ vậy,cỏc đơn vị này cú xu hướng (ớt ra trong thời gian đầu) làm cỏcphim tõm lý xó hội để dễ hỳt khỏch Bờn cạnh cỏc phim hay, hấp dẫn, vừa lụicuốn người xem, vừa phản ỏnh được cuộc sống của một bộ phận người trong
xó hội, nhiều phim nội dung khụng cú gỡ đặc sắc, nhưng lấy những hấp dẫn
Trang 30mang tính thỏa mãn thị hiếu để lôi kéo người xem.
Trong bối cảnh đó, các Đài truyền hình cần có sự định hướng với phimđặt hàng, đồng thời các phim do Đài tự sản xuất phải có khuôn mặt khác biệt.Với VFC (thuộc VTV), dòng phim phản ánh các vấn đề cấp thiết của cuộcsống xã hội, có khi dựa trên các diễn biến, sự việc, nhân vật có thật là dòngsản phẩm chính yếu của đơn vị
Nên hiểu khái niệm "dòng phim chính luận" này theo nghĩa tương đối.Không theo nghĩa các phim này luôn phải trực tiếp đề cập đến các sự việc,vấn đề có trong xã hội vào đúng thời điểm đó, như các tác phẩm chính luận.Cũng không phải trong các phim này việc đưa vào phim các nguyên mẫu từđời thực là dấu hiệu quan trọng nhất Cái quyết định thành công của tác phẩmnghệ thuật là sức lay động của hình tượng, là sự khái quát hóa nghệ thuật.Nhưng nếu như người xem thấy trong phim những chuyện rất gần, rất đúngvới đời thường đang diễn ra, các gay gắt trong phim đang là gay gắt thật ngoàiđời, các trăn trở trong phim là trăn trở của số đông người trong xã hội, chứkhông phải những bi kịch cá nhân chỉ liên quan đến một số ít người Nếu cácvấn đề bức xúc trong cuộc sống hôm nay được cụ thể hóa khá nhanh vào cácnhân vật, câu chuyện của phim thì rõ ràng phim truyện truyền hình cũng đãphần nào chung vai thực hiện chức năng của các thể loại chính luận truyềnhình trong các thời điểm nhất định (với độ lùi xa hơn điều này là dễ hiểu)
Trong nhiều trường hợp khoảng cách thời gian giữa chuyện trong phim
và chuyện ngoài đời là không xa Phim “Chạy án” là một ví dụ Chuyện phim
dựa trên chuyện có thực trong một vụ án đã xảy ra Mặt khác, bản thân vấn đềchạy án là một hiện tượng nhức nhối có thật, khiến đông đảo mọi người phảiquan tâm, lo lắng Có thể nói đây là trường hợp tính chính luận thể hiện khátrực tiếp, từ cốt chuyện, nhân vật, chi tiết cụ thể, đến vấn đề và các thông điệpnghệ thuật
Nhưng nhiều phim khác không dựa vào chuyện cuộc sống hôm nay, mà
đề cập chuyện của ngày đã xa, nhưng vẫn thuộc dòng phim chính luận "Bí
Trang 31thư Tỉnh ủy" dài 50 tập là phim dựa trên hình mẫu và câu chuyện có thật tại
Vĩnh Phúc gần nửa thế kỷ trước Nhân vật chính dựa trên nguyên mẫu là bíthư Tỉnh ủy Vĩnh Phúc Hoàng Kim Ngọc Nhiều chi tiết trong phim là chuyệntừng xảy ra Yếu tố thời gian không ảnh hưởng đến tính cấp thiết của thôngđiệp nghệ thuật Chuyện của ông Kim Ngọc còn mang nguyên vẹn tính thời
sự trong bối cảnh hôm nay Những người như ông Hoàng Kim (trong phim) làđiển hình của ý chí, sáng tạo, dám chịu trách nhiệm là hình mẫu người lãnhđạo rất cần cho xã hội bây giờ
Như vậy, khi đề cập đến dòng phim chính luận trong phim truyệntruyền hình, chúng ta muốn nói đến những phim truyện truyền hình thông quacác hình tượng nghệ thuật hư cấu (ở các mức độ khác nhau, và cho dù cónguyên mẫu ngoài đời thật thì trong phim vẫn là các hình tượng nghệ thuật hưcấu) phản ánh trúng các vấn đề, các hiện tượng xã hội mang tính nổi bật nhất,cấp thiết nhất, được sự quan tâm của đại đa số người xem; bộc lộ tính khuynhhướng mạnh mẽ, chuyển tải tới người xem thông điệp hướng đến giải quyếtcác vấn đề, hiện tượng đã được đặt ra trong cuộc sống xã hội; xây dựng cácnhân vật mang tính khái quát nghệ thuật nhưng rất sát với những mẫu ngườiđang có thật trong xã hội
Những tác phẩm đó, xin nhắc lại, là tác phẩm nghệ thuật, không phảitác phẩm báo chí - chính luận, nhưng với các đặc điểm kể trên, đã thực hiệnmột phần chức năng của các tác phẩm chính luận Đặt trong tác động chungcủa tất cả các sản phẩm truyền hình, phim truyền hình giàu tính chính luận cótác động trực tiếp vào tính tích cực xã hội của công chúng, có khi còn tácđộng trực tiếp cả vào quá trình giải quyết các vấn đề xã hội cấp bách với hiệuquả không thua kém gì sự tác động của các sản phẩm chính luận truyền hìnhxuất sắc nhất
Trang 33Tiểu kết chương 1
Trong chương 1 này, sau khi đã giải thích một số khái niệm, định nghĩa
có liên quan đến đề tài nghiên cứu, chúng tôi đã bước đầu dựng lên bức tranhkhái lược về quá trình hình thành và phát triển của dòng phim truyện truyềnhình Việt Nam, trong đó có phim chính luận Mặc dù xuất hiện muộn mằntrên thế giới cũng như ở Việt Nam, phim truyền hình mang tính chính luận đã
có vị trí đáng kể trong đời sống tinh thần của công chúng, thu hút số lượnglớn khán giả theo dõi và cập nhật thường xuyên
Những kết quả đã đạt được của chương 1 sẽ tạo tiền đề lý luận và thực tiễn cho chương 2 của luận văn này.
Trang 34CHƯƠNG 2 KHẢO SÁT TÍNH CHÍNH LUẬN TRONG PHIM TRUYỆN TRUYỀN HÌNH
2.1 Tính chính luận trong kịch bản phim truyền hình
2.1.1 Đề tài phim truyện truyền hình mang tính chính luận
Kịch bản không chỉ là điểm bắt đầu mà còn góp phần không nhỏ vàothành bại của một bộ phim Tuy nhiên, cùng là phim nhưng mỗi thể loại lại cócách xây dựng kịch bản khác nhau.Kịch bản phim chính luận sẽ khác kịch bảnphim giải trí,phim hành động hay tâm lý xã hội Trong báo chí, chính luận làmột loại hình sản phẩm có nội dung phản ánh những vấn đề có tính thời sự vềchính trị, tư tưởng, kinh tế, văn hóa, xã hội Các tác phẩm chính luận hướngtới mục đích tác động đến dư luận xã hội đương thời, đến lối sống, các quyềnlợi chính trị hiện hành, đề xuất việc củng cố hoặc thay đổi chúng cho phù hợpvới quyền lợi giai cấp hoặc với lý tưởng xã hội, đạo đức
Đây cũng là nét tương đồng khi xây dựng một tác phẩm báo chí vớikịch bản phim truyền hình mang đậm tính chính luận Trong trường hợp nàybáo chí và phim truyện truyền hình là những phương tiện để truyền tải thôngtin, phản ánh các vấn đề được nhiều người quan tâm, xem xét, bày tỏ quanđiểm đối với một mảng hiện thực cuộc sống Đồng thời, dù có những điểmtương đồng như vậy, phim truyện truyền hình vẫn là một món ăn nghệ thuật,
là sản phẩm của hư cấu
Đề tài của báo chí và phim truyện truyền hình dòng chính luận đều xuấtphát từ hiện thực nóng bỏng của cuộc sống Phim truyện truyền hình mangđậm chất chính luận không đi vào các đề tài mang tính “muôn thuở, vĩnh cửu”(Mặc dù, thông điệp cuối cùng của tác phẩm nghệ thuật có lẽ đều động chạmđến các giá trị vĩnh hằng của cuộc sống tinh thần) đề tài của các phim nàythường bắt nguồn từ:
Trang 35- Sự kiện, chuỗi sự kiện, câu chuyện có thật trong cuộc sống xã hội, đãtừng (hoặc đang) lôi kéo sự chú ý của đông đảo mọi người.
- Từ một vấn đề có thật, bức xúc hoặc nổi bật trong xã hội, sau đó đượcthể hiện bằng các chi tiết hư cấu, không trực tiếp lấy từ cuộc sống thật, nhưngthể hiện vấn đề có thực nói trên
Tính chính luận trong báo chí ra đời hình thành và phát triển cùng với
sự xuất hiện của nền truyền thông đại chúng Nó là đặc thù không thể thiếucủa bất kỳ loại hình báo chí nào Là thể loại nghệ thuật, đề tài phim truyệnmang tính khái quát cao hơn so với đề tài của các tác phẩm báo chí, nhưngkhông vì thế mà trong nhiều trường hợp đề tài của phim lại không rất gần gũivới cuộc sống thường
Ở VTV hiện nay, các dòng phim chính được phân bổ như sau: phimchính luận, xã hội và phim giải trí được phát vào 20h hàng ngày trên VTV1;phim giải trí, phim xã hội hoá được phát vào 21h hàng ngày trên VTV3; phimgiải trí cuối tuần 14h30 chiều thứ Bảy và Chủ nhật phù hợp với nhiều tầng lớpkhán giả
Dòng phim chính luận dường như là “đặc sản” của Trung tâm sản xuấtphim truyền hình Đài Truyền hình Việt Nam Có thể hiểu phim về đề tàichính luận là những bộ phim đề cập trực tiếp đến các vấn đề thời sự chính trị -
xã hội đang được quan tâm Phim giải trí cũng có thể phản ánh một số nộidung như phim chính luận, nhưng không tập trung và đó cũng không phảimục đích của dòng phim này Những bộ phim chính luận về đề tài nông thôn
đương đại như: Chuyện làng Nhô, Đất và người, Đường đời, Hương đất, Ma làng, Gió làng Kình…; về đề tài thành thị như Mùa lá rụng, Chuyện phố phường, Những ngọn nến trong đêm, Đèn vàng, Của để dành, Những giấc mơ dài, Luật đời, Cảnh sát hình sự (Cổ cồn trắng, Chạy án), Ngõ lỗ thủng đã
thu hút được sự quan tâm của người xem và chú ý của dư luận, của cácphương tiện thông tin đại chúng, đã chiếm cảm tình của khán giả truyền hình
và nhận được những phản hồi tích cực
Trang 36Những bộ phim truyện dòng chính luận ngày càng đề cập đúng và trúngmột cách thẳng thắn, chân thực những vấn đề người xem quan tâm Xã hộicủa chúng ta hiện nay còn có quá nhiều vấn đề tạo nên sự bức xúc, lo lắngtrong lòng người dân như nạn tham nhũng, lạm phát, khoảng cách giàu nghèongày càng rõ rệt, sự xuống cấp của các giá trị đạo đức xã hội, môi trườngsống bị ô nhiễm Tính chính luận và sự thành công nghệ thuật của mỗi bộphim chắc chắn khác nhau nhưng cùng mang âm hưởng chung là các nhà làmphim đã dũng cảm nói thẳng, nói thật và không né tránh cả những khuyếtđiểm, sai lầm của hôm qua và cả hôm nay, những mặt trái của xã hội Rấtnhiều vấn đề bức xúc, gai góc của đời sống xã hội đã được phim truyền hình
đề cập đến, từ chuyện đất đai bị xâm phạm đến học hành thi cử, chuyện kinhdoanh, xây dựng, thị trường chứng khoán đến vấn đề hội nhập toàn cầu, cảnhững tệ nạn xã hội: tham ô, hối lộ, buôn lậu, tội phạm ma túy, buôn người,những chuyện tranh giành đất đai, quyền lực ở nông thôn… Thời gian qua,những bộ phim thuộc dòng phim chính luận đã bám sát thực tế cuộc sống vàphản ánh những vấn đề được nhiều người quan tâm, làm thỏa mãn sự mongđợi của nhân dân là được nói sự thật, chỉ ra những cái được và chưa được ởmột cơ quan, địa phương, những tiêu cực, bất cập trong cơ chế hành chínhhay trong một bộ phận cán bộ, quan chức ở cả thành phố và nông thôn
Nhưng cũng phải nhìn nhận một cách khách quan rằng không phải bộphim nào đụng đến đề tài này đều thành công khi phát sóng Chuyển tảinhững vấn đề nhạy cảm, có ý nghĩa xã hội sâu sắc nhưng cách thể hiện saocho thuyết phục, hiệu quả còn là một bài toán khó Để thể hiện được chủ đề
và ý tưởng của phim một cách hiệu quả còn phụ thuộc rất nhiều vào các khâutrong quá trình làm phim Nhà biên kịch Thùy Linh - Phó GĐ Trung tâm sảnxuất phim Truyền hình Việt Nam cho rằng: Làm phim chính luận, để nóiđược những vấn đề nhạy cảm mà không gây phản ứng tiêu cực và để không
bị cắt xén khi duyệt phim, chúng tôi phải dò từng chữ để điều chỉnh nội dungkịch bản cho phù hợp, nhất là lời thoại của các nhân vật
Trang 37Dòng phim chính luận của VTV đã tạo được “thương hiệu”, đã phầnnào “định hình” nhưng thời gian gần đây đã bị chìm lắng, thay vào đó là phimgiải trí với sự tham gia của các hãng phim tư nhân Hiện nay, sự ra đời vàhoạt động của nhiều hãng phim tư nhân đã tạo sự cạnh tranh lành mạnh tronghoạt động sản xuất phim Hiện tượng này đã diễn ra cả trong báo chí, khi vôhình, có một dòng báo chí tư nhân đang len lỏi vào đời sống báo chí chuyênnghiệp, tạo nên một luồng gió mới trong đời sống cạnh tranh truyền thông,
mà ở đó, hạn chế và tích cực đan xen lẫn nhau, tạo nên nhiều luồng tư tưởngchưa thực sự nhất quán trong các nhìn nhận, đánh giá
Xã hội hóa truyền hình nói chung và xã hội hóa sản xuất phim truyềnhình nói riêng là một xu thế tất yếu của một xã hội phát triển Mặt khác, việcquy định thời lượng phim Việt Nam trên sóng buộc các Đài truyền hình phải
mở rộng sự hợp tác làm phim theo hướng xã hội hóa Sự tham gia của cáchãng phim tư nhân làm cho các hãng phim Nhà nước không còn ở thế “độctôn”, đem đến luồng sinh khí mới cho đời sống phim truyền hình cả nước, tạo
ra cuộc cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy việc nâng cao chất lượng phim, côngchúng có nhiều điều kiện để chọn cho mình món ăn tinh thần ưa thích bởi cácphim được sản xuất đa dạng về đề tài, phong phú về cách thể hiện Nhưng cómột thực tế là các hãng phim tư nhân chưa mặn mà với đề tài chính luận vìnhiều lý do Việc đầu tư sản xuất phim giải trí nhẹ nhàng hay các chươngtrình giải trí vừa dễ làm hơn và vừa dễ thu hút quảng cáo Hơn nữa, đặt hàngkịch bản về đề tài chính luận cũng không đơn giản Nhiều hang tin tư nhân đãnhận thức sức hấp dẫn của dòng phim này và đang cố gắng vào cuộc nhưng rõrang đây là việc khó nên kết quả vẫn ở phía trước Diện mạo mới, sức sốngmới, cạnh tranh mạnh mẽ, đa dạng thể loại, cách thể hiện… là những điều màphim xã hội hóa mang lại cho đời sống văn hóa của đông đảo các tầng lớpkhán giả Hy vọng, không chỉ các hãng phim nhà nước làm phim chính luận,
sẽ có nhiều hãng phim tư nhân cùng chung tay, góp sức vào mảng đề tài khó
và không kém phần hấp dẫn này
Trang 38Điều tiết, định hướng trong lĩnh vực truyền hỡnh là trỏch nhiệm của cỏc
cơ quan quản lý Nhà nước nhưng cũng cần quan tõm, tạo mọi điều kiện đểcỏc hóng phim chủ động, cú điều kiện phỏt triển phự hợp với năng lực sảnxuất, đỏp ứng được nhu cầu xem phim ngày càng cao của khỏn giả Làm thếnào để cú phim hay là cỏi đớch mà cỏc nhà làm phim hướng tới Điều nàykhụng phụ thuộc vào đú là phim của cỏc hóng nhà nước hay tư nhõn, phimchớnh luận, nghệ thuật hay phim giải trớ, dài tập hay ngắn tập, phim thu hỳtđược nhiều quảng cỏo hay khụng Được khỏn giả đún nhận là giỏ trị cuối cựng
mà mỗi bộ phim và cỏc tỏc giả trụng đợi Sắp tới, bộ phim Bớ thư tỉnh ủy sẽ
phỏt súng, đề cập đến những vấn đề nhức nhối của một thời và dĩ nhiờn đúkhụng chỉ là cõu chuyện của một con người hay chuyện trong quỏ khứ.Những bài học cho ngày hụm nay là thụng điệp mà những người làm phimmuốn gửi gắm Cụng chỳng đang chờ đợi những bộ phim mới về những vấn
đề xó hội đương đại, những bộ phim chuyển tải được những trăn trở, nghĩ suytrước thời cuộc, vừa mang tớnh thời sự lại chứa đựng tớnh nhõn văn sõu sắc vàcỏch thể hiện chõn thực, hấp dẫn
2.1.2 Chất liệu hiện thực và lăng kớnh chủ quan trong phim truyện truyền hỡnh mang tớnh chớnh luận
Trong tiếng Việt, cỏc bài bỏo thường gọi là "tỏc phẩm", mà ở đú cuộcsống là chất liệu, là điểm khởi đầu, là hồn cốt để tạo dựng nờn một tỏc phẩmbỏo chớ Phim truyện truyền hỡnh cũng là tỏc phẩm xột ở cả gúc độ nghệ thuậtcũng như gúc độ bỏo chớ Nội dung đều phản ỏnh hiện thực đời sống xó hội
Vì nghệ thuật là một hình thái ý thức, một hình thức của nhận thức, do
đó đời sống là mảnh đất mầu mỡ nuôi dỡng nghệ thuật đồng thời là cái chìakhóa giải thích đợc những hiện tợng phức tạp của nghệ thuật T tởng toát lên
từ phim truyện truyền hình đều bắt nguồn từ hiện thực, bởi quan điểm của conngời bao giờ cũng xuất phát từ một môi trờng xã hội nhất định, từ một hoàncảnh nhất định Cho nên bao chi hay phim truyện truyền hình đều hình thànhtrên một cơ sở hiện thực nhất định Bất kỳ một nhà bao hay biên kịch nàocũng phải đi sâu vào cuộc sống, tìm hiểu cuộc sống để làm bỏo và làm phim
Trang 39Bất kỳ một bộ phim hay một tỏc phẩm bỏo chớ nào cũng là sự khúc xạ từnhững vấn đề trong cuộc sống Không kể những bộ phim trực tiếp phản ánhhiện thực đời sống mà cả những phim viễn tưởng diễn tả cái “mộng”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô của conngời suy cho cùng cũng là phản ánh một kiểu tiếp nhận hiện thực.
Hiện thực cuộc sống hiện lên trên bao chi đều thông qua “lăng kính”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vôchủ quan của nhà báo
Thế giới chủ quan của các nhà biên kịch đều bắt nguồn từ hiện thực.Biên kịch không đơn thuần chỉ là hoạt động phản ánh mà là hoạt động sángtạo mang tính cá nhân trực tiếp, mà kết quả là tác phẩm Sự lý giải, đánh giáhiện thực, chiều hớng giải quyết những vấn đề hiện thực phụ thuộc nhiều vàothái độ, phơng pháp nhận thức đúng đắn của nhà biên kịch nghĩa là một thái
độ thừa nhận hay phờ phỏn hiện thực khách quan và phản ánh hiện thực kháchquan trong tính quy luật của nó
Cú ý kiến cho rằng: Nếu cho rằng phim truyền hình chỉ là phản ánhhiện thực khách quan thì đó là siêu hình Nhng nếu cho rằng phim truyệntruyền hình chỉ thuần túy biểu hiện tinh thần chủ quan của nhà biên kịch thì làduy tâm Cái chủ quan của nhà biên kịch bắt nguồn từ hiện thực khách quan.Hơn nữa ý đồ sáng tác cũng đợc gợi ý từ hiện thực
Nhng mặt khác phải thấy rằng hiện thực không đi thẳng lên màn ảnh
mà phải đợc chuyển hóa qua thế giới tinh thần của nhà biên kịch Tác phẩmphim truyện truyền hình do đó đối với hiện thực chỉ có quan hệ gián tiếp và nó
là hình tợng tinh thần trực tiếp Tác phẩm phim truyện truyền hình là sự
“khách thể hóa”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô, “vật chất hóa”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô, “cỏch điệu húa” các hình tợng hay hệ thốnghình tợng trong tinh thần của nhà biên kịch
Trong một số tỏc phẩm bỏo chớ chớnh luận, cỏc vấn đề của đời sốnghiện thực khỏch quan cũng được nhà bỏo hỡnh tượng húa bằng cỏc nhõn vậtkhụng cú thực Ở đú chỉ đọng lại sự núng hổi của vấn đề, tớnh thời sự của sựkiện mà vỡ lý do nào đú, ngũi bỳt của nhà bỏo phải sử dụng phương phỏp ẩn
dụ Vớ dụ: cỏc nhõn vật của Lý Sinh Sự
Bỏo chớ hay phim truyện truyền hình đều là nghệ thuật nên đều mangchức năng của nghệ thuật: nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ, giải trí, thương mại,thụng tin, dự bỏo, giao tiếp…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầ
Trang 40Khỏn giả xem phim truyện truyền hình trớc hết là để giải trí và thởngthức cái hay, cái đẹp của nghệ thuật Khi xem, những vấn đề xã hội và con ng-
ời trong phim đã tác động đến tâm hồn họ một cách tự nhiên Ngời xem khámphá đợc đặc điểm của con ngời trong các thời kỳ lịch sử, những vấn đề lịch sử
và tự rỳt ra bài học cho mỡnh
Phim truyện truyền hỡnh đã vật chất hóa nội tâm con ngời bằng hình
ảnh, âm thanh, màu sắc, và những biểu hiện trên diện mạo lời nói và hành
động của diễn viên Chính vì vậy mà khán giả thờng xúc cảm trớc những tìnhcảm diễn ra trên màn hình ý tởng của nhà biên kịch toát ra từ bộ phim thấmvào khán giả một cách tự nhiên Khán giả tự “giáo dục”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô, tự bồi đắp cho mìnhquan điểm, t tởng, đạo đức tiến bộ của xã hội
Bằng cỏc phương thức chuyển tải khỏc nhau, nhưng bỏo chớ và phimtruyện truyền hỡnh chớnh luận luụn cố gắng bỏm sỏt tớnh thời sự của cuộcsống Giỏ trị thời sự ở đõy khụng bú hẹp trong phạm vi khụng gian và thờigian mà nú nằm trong tư tưởng nhận thức Cú những vấn đề, sự việc, conngười đó đi vào dĩ vóng, nhưng giỏ trị và bài học mà nú để lại luụn mang tớnhthời sự.Vớ dụ: Bớ thư tỉnh ủy
Bỏo chớ v phim truyện truyền hình đều có tác dụng “cải biến”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô khánà phim giả bằng cái đẹp của nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
Bỏo chớ và phim truyện truyền hình không chỉ tơng đồng với nhau ởquy luật phản ánh hiện thực, ở chức năng của nghệ thuật mà còn giống nhau ởchỗ có thể cùng đợc hình thành trên nguyên lý cơ bản: đề tài, chủ đề, cốtchuyện, hệ thống nhân vật, chi tiết, bố cục…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầ
Đề tài là phạm vi cuộc sống hiện thực hiện trong một bộ phim, một bàibáoo Phạm vi thể hiện trong phim truyện truyền hình rất đa dạng: đề tài sảnxuất, đề tài chiến đấu, đề tài lịch sử v.v…Nói cách khác, Truyền hình tiếp nhận gầ vấn đề là qua những đề tài cụ thể,
bộ phim muốn giải quyết một phạm vi hiện thực đời sống nhất định có ý nghĩasâu rộng hơn v chi tiết Giới hạn phạm vi đề tài có thể rộng hẹp khác nhau.à phim
Đó là phạm vi bên ngoài của hiện thực tác phẩm.Ví dụ: phan anh về đề tài
chiến tranh, về người phụ nữ, nhng phạm vi cuộc sống trong phim Mẹ chồng“
tôi”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô rộng hơn phim Bến không chồng“ ”, “Tê hê răng 43”, “ Họng súng vô
Chủ đề là vấn đề cơ bản của tác phẩm, là phơng diện chính yếu của đề tài