Nguyễn Thị Lan Hằng - THCS Đồng Than - Yên Mỹ: Phát triển t duy lí luậncủa học sinh THCS bằng phơng pháp giải thích trong dạy học lịch sử bài 18.ĐCSVN ra đời Lớp 9Họ xem những môn khoa h
Trang 1Nguyễn Thị Lan Hằng - THCS Đồng Than - Yên Mỹ: Phát triển t duy lí luậncủa học sinh THCS bằng phơng pháp giải thích trong dạy học lịch sử bài 18.ĐCSVN ra đời (Lớp 9
Họ xem những môn khoa học tự nhiên, khoa học ứng dụng như: Toán, Lí,Hóa…mới phát triển tư duy, bộ môn Lịnh sử chỉ là môn học thuộc, đòi hỏi trínhớ
Thực ra không phải như vậy, bởi vì: bản chất quá trình học tập của họcsinh là quá trình nhận thức, là quá trình mà người học phải thông qua các thaotác của tư duy để nhận thức Cho dù chỉ có học thuộc, chỉ tái hiện những kiếnthức mà loài người đã tích lũy được thì cũng là một quá trình của nhận thức
Nó đòi hỏi một quá trình tư duy thì, mới chiếm lĩnh được nhận thức, cho nên,trong quá trình học tập kiến thức lịch sử cũng đòi hỏi học sinh phải trải quanhều thao tác tư duy, nhờ đó mà tư duy của học sinh phát triển Hơn nữa, kiếnthức lịch sử không chỉ là học thuộc một cách máy móc, không chỉ biết lịch sửdiễn ra như thế nào thông qua sự kiện mà còn đòi hỏi phải hiểu bản chất, mốiliên hệ bên trong của các sự vật hiện tượng, tức là biết giải thích, đánh giá,bình luận, nhận xét các sự kiện lịch sử
Lịch sử là tất cả những gì đã xảy ra trong xã hội loài người, nó tồn tạiđộc lập với ý muốn chủ quan của con người với những đặc tính riêng của nónhư: tính không lặp lại, tính quá khứ, tính cụ thể Chính vì vậy để hiểu đượclịch sử học sinh phải trải qua một quá trình thao tác tư duy như: phân tích,tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa…Nhờ những thao tác đó màkhả năng hoạt động tư duy độc lập, tư duy sáng tạo, trí thông minh của học
Trang 2sinh phát triển Để đạt được điều đó, dạy học lịch sử cần đảm bảo đúngphương pháp đặc trưng bộ môn.
Trong hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử: phương pháp thôngtin – tái hiện, phương pháp nhận thức lịch sử & phương pháp tìm tòi nghiêncứu thì phương pháp thông tin - tái hiện được dùng rộng rãi hơn cả ở trườngphổ thông Việc thông tin tái hiện được thực hiện bằng trình bày miệng với hệthống dạy học tương ứng: tường thuật, miêu tả, kể chuyện, giải thích…& sử
dụng đồ dùng trực quan, sử dụng tài liệu văn bản… Phương pháp giải thích trong dạy học lịch sử là phương pháp quan trọng để phát triển tư duy lí luận của học sinh THCS nhưng ít được sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường phổ
thông
Bài 18 Đảng cộng sản Việt Nam (ĐCSVN) ra đời là bài có nhiều đơn
vị kiến thức mới mà chỉ được dạy – học trong một tiết vì vậy cần phải vậndụng phương pháp dạy học sao cho phù hợp để đạt yêu cầu bài học
A I 2 Lí do thực tiễn
Bộ môn Lịch sử đã đựơc thừa nhận có vị trí, ý nghĩa quan trọng đối vớiviệc giáo dục thế hệ trẻ Nội dung và phương pháp dạy học mang tính chấtthời đại và giai cấp rõ rệt Việc nhận thức vị trí, chương trình, sách giáo khoa(SGK) Lịch sử nước ta từ sau Cách mạng tháng Tám 1945, nhất là sau nhữngcải cách giáo dục là việc cần thiết
Thực hiện đại trà chương trình và SGK Trung học cơ sở (THCS) mới,môn Lịch sử với sự chuyển đổi SGK theo hướng giảm kênh chữ, tăng kênhhình, cho học sinh tiếp cận cận nguồn sử liệu gốc, giảm bớt phần lịch sử quân
sự, tăng phần lịch kinh tế - văn hóa…đã đặt ra yêu cầu phải đổi mới phươngpháp dạy học bộ môn từ “thầy nói, trò nghe” (phương pháp thuyết trình) sangphương pháp trầy và trò cùng làm việc, đa dạng hóa loại hình dạy học, đòi hỏibắt buộc phải có đồ dùng học tập và bổ sung, nâng cao kiến thức khoa học,kinh tế - văn hóa Tuy vậy, một số hiện tượng phức tạp, những khái niệm,những qui luật lịch sử không thể không cần đến phương pháp giải thích Bởigiải thích phù hợp với trình độ & yêu cầu học tập lịch sử ở trường phổ thông
Trang 3sẽ góp phần vào việc phát triển tư duy lí luận của học sinh, giúp học sinh hiểu
rõ bản chất, ý nghĩa của các hiện tượng, khái niệm, qui luật lịch phức tạp ấy
Năm 2010 là năm kỉ niệm 70 năm ngày thành lập Đảng, năm tiến hànhĐại hội Đảng các cấp Chính vì vậy mỗi giáo viên chúng ta cần thấy rõ tầmquan trọng cũng như ý nghĩa lịch sử của việc ĐCSVN ra đời đối với lịch sửdân tộc để từ đó nâng cao chất lượng giáo dục nói chung mà cụ thể là nângcao chất lượng giảng dạy lịch sử nói riêng
Trong Chương trình Lịch sử 9 ở Bài 18 Đảng cộng sản Việt Nam ra đời có ba đơn vị kiến thức mới mà chỉ được dạy – học trong một tiết vì vậy
nhiều giáo viên không biết làm thế nào để học sinh ghi nhớ sự kiện một cáchtốt nhất, không biết làm thế nào để có thể giúp học sinh hiểu rõ vì sao nóiĐCSVN ra đời là “bước ngoặt” vĩ đại trong lịch sử của giai cấp công nhân &cách mạng Việt Nam mà vẫn đảm bảo thời lượng của chương trình
Để công tác thực hiện chương trình, SGK THCS mới nói chung cũngnhư việc đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử ở bậc THCS nói riêng đi vàothuận lợi và có kết quả tốt, đặc biệt làm cho học sinh THCS không chỉ “biết”
mà còn “hiểu” sâu sắc lịch sử dân tộc nhất là lịch sử về sự ra đời, ý nghĩa sự
ra đời của Đảng cộng sản Việt Nam đối với công cuộc chiến đấu bảo vệ xâydựng đất nước, mặt khác để góp phần phát triển tư duy lí luận của học sinh
THCS tôi đã chọn nội dung “Phát triển tư duy lí luận của học sinh THCS bằng phương pháp giải thích trong dạy học lịch sử bài 18 ĐCSVN ra đời (Lớp 9)” - thực trạng và giải pháp để nghiên cứu.
A II LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
Từ năm học 2005 - 2006 Bộ giáo dục và Đào tạo (BGD & ĐT) đã tổchức thực hiện đại trà SGK môn Lịch sử 9 THCS mới Hè năm 2006 hầu hếtcác Phòng giáo dục, các Sở giáo dục - Đào tạo trong cả nước đã tiến hànhtổng kết công tác thực hiện bồi dưỡng thay sách và giảng dạy theo SGK mới
ở các trường THCS và độ ngũ giáo viên bộ môn Song các vấn đề nêu ra cònmang tính chung chung, chưa sát thực, cụ thể với từng bộ môn, từng nội dung
Trang 4lịch sử cụ thể trong môn Lịch sử, chưa đề cập đến tất cả những thuận lợi cầnphát huy và khó khăn cần giải quyết của bộ môn Lịch sử do thời gian có hạn.
Trên thực tế, thực trạng và giải pháp về việc vận dụng hệ thống cácphương dạy học trong bộ môn lịch sử đã được nhiều thầy cô đề cập, nghiên
cứu, nhưng việc “Phát triển tư duy lí luận của học sinh THCS bằng phương pháp giải thích trong dạy học lịch sử Bài 18 Đảng cộng sản Việt Nam ra đời - Lớp 9 ” mới nói riêng thì chưa có một tác giả nào nghiên cứu để phục
vụ tốt cho giáo viên và học sinh trong việc dạy - học lịch sử phần ĐCS VN ra
đời
Trang 5Đưa ra một số phương pháp để góp phần đổi mới phương pháp dạy
-học và thay SGK môn Lịch sử có hiệu quả: Phương pháp giải thích trong dạy
học lịch sử
A IV NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN GIẢI QUYẾT
- Nghiên cứu vấn đề “Phát triển tư duy lí luận của học sinh THCS bằng phương pháp giải thích trong dạy học lịch sử Bài 18 Đảng cộng sản Việt Nam ra đời - Lớp 9” - lí luận và thực tiễn.
- Phương pháp sử dụng “Sử dụng phương pháp giải thích trong dạy
học lịch sử Bài 18 Đảng cộng sản Việt Nam ra đời - Lớp 9”
A V ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
A V.1 Đối tượng
- SGK, SGV, Chương trình lịch sử THCS lớp 9 mới
- Giáo viên lịch sử, học sinh THCS Đồng Than, Yên Mỹ, Hưng Yên
A V 2 Phạm vi
SGK, SGV, Chương trình lịch sử THCS, lớp 9 mới Bài 18 Đảng cộng
sản Việt Nam ra đời
A VI PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH
Để giải quyết được vấn đề, đề tài đã kết hợp rất nhiều các phương phápnghiên cứu như:
Trang 6- Phương pháp điều tra khảo sát: Để thấy được thực trạng vấn đề vàgiải pháp.
- Phương pháp so sánh, đối chiếu: Để thấy được sự khác nhau giữa cáclớp có và không áp dụng đề tài, từ đó khẳng định giá trị khả thi của đề tài
- Phương pháp lôgic: Sử dụng để nghiên cứu vấn đề trong hình thứctổng quát của nó nhằm nêu nên cái chung, cái tất yếu, bản chất của vấn đề
- Phương pháp thực nghiệm: Sử dụng phương pháp này để đối chiếukết quả của đề tài
- Phương pháp tổng hợp, qui nạp, phương pháp phân tích, giải thích.Trong các phương pháp đó đặc biệt coi trọng phương pháp giải thích,phương pháp phân tích, và phương pháp lôgic
Trang 7B PHẦN NỘI DUNG
Chương I Vấn đề phát triển tư duy lí luận của học sinh THCS bằng phương pháp giải thích trong dạy học lịch sử bài 18 ĐCSVN ra đời (lớp 9) – lý luận và
thực tiễn
I CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG
I.1 Nhân loại bước vào thế kỷ XXI với những chuyển biến mới cực kỳ
quan trọng, ảnh hưởng lớn đến tình hình các nước, các dân tộc và cuộc sốngcủa mỗi con người Trong những chuyển biến lớn lao đó, nổi bật lên sự hìnhthành một xã hội thông tin, một nền kinh tế tri thức và sự phát triển chưa từngthấy của khoa học công nghệ cũng như xu hướng không cưỡng lại được củaquá trình toàn cầu hoá Tất cả các yếu tố đó đã tác động mạnh mẽ đến giáodục và tạo ra một làn sóng cải cách giáo dục chung ở các nước trên thế giới.Điểm chung của công cuộc cải cách giáo dục này là đặc điểm chú ý đến bốnkhuyến cáo của Hội đồng về giáo dục cho thế kỷ XXI của tổ chức Liên hợpquốc về giáo dục, khoa học, văn hoá (tổ chức UNESCO): “Học để biết, học
để làm, học để cùng chung sống, học để làm người ”
Để giúp cho con người để có thể sống tốt, có trách nhiệm với cộng đồngtrong một xã hội phát triển, các nhà giáo dục trên thế giới đã khẳng định vaitrò quyết định của việc hình thành các năng lực cho người học Trong đó đặcbiệt nhấn mạnh đến việc hình thành bốn năng lực chìa khoá, đó là: Năng lựcsáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực tự khẳng định mình, năng lực hành động
có hiệu quả Đây cũng chính là những điểm được nhấn mạnh trong mục tiêugiáo dục của nhiều nước trên thế giới, trong đó có nước ta
Để đạt được mục tiêu trên, yêu cầu đặt ra là phải đổi mới nội dung,phương pháp và các hình thức tổ chức dạy học Đối với nước ta, đổi mới nộidung và phương pháp dạy học là yêu cầu sống còn của xây dựng đất nướctrong thế giới hợp tác đa phương, trong cuộc cạnh tranh gay gắt về kinh tế, vềnguồn nhân lực có chất lượng trí tuệ cao Mặt khác, chúng ta đang xây dựngmột nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN để ứng phó với đặc điểm
Trang 8không chắc chắn và những năng lực cơ bản, có khả năng “Dĩ bất biến, ứngvạn biến” Chính vì thế, yêu cầu đổi mới nội dung và phương pháp dạy học có
ý nghĩa hết sức quan trọng đối với nước ta trong thời kỳ mới
Phương pháp dạy học là con đường, cách thức hoạt động thống nhấtcủa thầy và trò, trong đó thầy tổ chức, hướng dẫn học sinh học tập nhằm thựchiện tốt các nhiệm vụ dạy học
Xuất phát từ thành tựu của lí luận dạy học và đặc trưng của môn học,chúng ta xác định hệ thống phương pháp dạy học lịch sử gồm: Phương phápthông tin - tái hiện lịch sử, phương pháp nhận thức lịch sử và phương pháptìm tòi nghiên cứu
Trong việc sử dụng hệ thống phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổthông nói trên cần chú ý đến những nguyên tắc về dạy học thường xuyên cómặt trong quá trình dạy học lịch sử Những nguyên tắc này làm cho việc sửdụng hệ thống phương pháp sinh động, cụ thể, có hiệu quả sư phạm cao Mộttrong những nguyên tắc dạy học được sử dụng trong môn Lịch sử ở trườngphổ thông đó phương pháp giải thích
Giải thích là làm cho hiểu rõ (Từ điển Tiếng Việt) Đây là một trong những hình thức, những cách thức cơ bản của hệ thống dạy học trình bày miệng – cách thực hiện phương pháp thông tin – tái hiện
Giải thích được sử dụng trong việc trình bày tài liệu mới, nhắc lại
những kiến thức đã học có liên quan đến việc tiếp thu kiến thức mới để họcsinh tìm hiểu bản chất, ý nghĩa của những hiện tượng phức tạp, những kháiniệm, các qui luật làm cho học sinh có quan điểm khoa học về sự phát triểncủa xã hội loài người, về những mối liên hệ nhân quả giữa các hiện tượng.Giải thích bao giờ cũng gắn liền với các thao tác của tư duy & thuộc giai đoạnhai của quá trình nhận thức Giải thích phù hợp sẽ phát triển tư duy lí cho họcsinh
Giải thích thường trả lời cho câu hỏi: Vì sao?
I.2 Đặc điểm của tư duy lịch sử & mối quan hệ của nó với phương pháp giải thích
Trang 9Tư duy là quá trình tâm lí phản ánh những thuộc tính bản chất, nhữngmối liên hệ & quan hệ bên trong có tính qui luật của sự vật, hiện tượng tronghiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết.
Môn học nào ở trường phổ thông cũng hình thành cho học sinh tư duy
bộ môn, như tư duy toán học, tư duy sinh học…Vì vậy môn lịch sử cũng chocác em tư duy lịch sử
Ngoài những tính chất của tư duy nói chung, hoạt động tư duy lịch sửcủa học sinh trong quá trình học tập lịch sử cũng có những đặc trưng riêng:
Tư duy lịch sử là hoạt động trí tuệ của học sinh nhằm nhận thức đúng quákhứ, hiểu rõ hiện tại & dự đoán sự phát triển hợp quy luật của tương lai
Trong việc hình thành & phát triển tư duy lịch sử, sự kiện lịch sử có vaitrò quan trọng, vì chỉ có thể tư duy đúng đắn trên cơ sở tài liệu – sự kiện.Song, nắm bắt sự kiện lịch sử phải tiến tới trình độ hiểu biết lịch sử: bản chất,đặc trưng của sự kiện, quá trình phát triển lịch sử, những biểu hiện cụ thể củaquy luật ở mỗi thời kì… - tức là phải biết giải thích
II CƠ SỞ THỰC TIỄN
Trong những năm gần đây, bộ môn Lịch sử đã đổi mới nhiều trong cáckhâu cơ bản của quá trình dạy học, trong đó có đổi mới phương pháp dạy họclịch sử Tuy nhiên, phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử vẫn chậm đổi mới.Nhìn chung, giáo viên có kết hợp nhiều phương pháp dạy học song chưa hiệuquả Giải thích khi dạy học lịch sử chưa được chú ý mặc dù hầu hết ở cáctrường, giáo viên dạy môn Lịch sử hầu hết đều đã qua đào tạo chuyên môn Sưphạm Nhưng trong quá trình dự giờ thăm lớp đồng nghiệp, khi tham dự các
kỳ giáo viên dạy giỏi bộ môn Lịch sử tôi thấy việc giải thích trong dạy họclịch sử còn quá khiêm tốn Nhất là dạy bài 18 ĐCSVN ra đời, bởi:
+ Giáo viên ở trường phổ thông hiện nay vẫn quan tâm SGK, SGV làchuẩn để dạy học Mà thực tế khảo sát SGK và SGV lịch sử bậc THCS việcgiải thích một sự kiện, nội dung lịch sử còn quá ít, chung chung, hời hợt.Chính vì vậy học sinh không hiểu rõ, hiểu sâu sự kiện, khái niệm, thuật ngữ…Trong khi đó ở nhiều bài lịch sử rất cần giáo viên giải thích hoặc hướng dẫn
Trang 10học sinh giải thích, đặc biệt ở lớp 9 phần lịch sử Việt Nam (ví dụ: bài 18 ĐCSVN ra đời (thuật ngữ: Chính cương, luận cương chính trị, “bước ngoặt”
vĩ đại trong lịch sử của giai cấp công nhân & cách mạng Việt Nam )
+ Số giáo viên thoát ra khỏi quan niệm đó thì hoặc là quá ít “vốn” lịch sử(do đào tạo 30% sử, 70% văn) hoặc có “vốn” nhưng phương pháp sử dụngchưa hiệu quả (do chưa xác định được đúng các ô trong sơ đồ Đai-ri nên lúcnào cũng sợ bài dài không dạy hết, nhất là lịch sử Việt Nam lớp 9) nên cũngkhông dám giải thích hoặc giải thích chưa thấu đáo
Thực trạng đó đã làm cho học sinh không có hứng thú học tập lịch sử sovới học văn, không xác định được mục tiêu học tập bộ môn Lịch sử ở trườngphổ thông Và từ không có hứng thú học tập, học sinh không thích thậm chí
“sợ” hoặc “ghét” học lịch sử hoặc chỉ học để đạt mức “không bị điểm kém”.Điều này thể hiện rất rõ ở kỳ thi đầu vào bậc Trung học phổ thông và Đại học,Cao đẳng hàng năm Số lượng học sinh có điểm dưới trung bình rất đông Cókhi một phòng thi chỉ có 1-5 học sinh đạt điểm từ trung bình trở lên Chínhđiều đó khả năng tư duy lịch sử của học sinh rất hạn chế
Trang 11Chương II Phương pháp phát triển tư duy lí luận của học sinh THCS bằng phương pháp giải thích trong dạy học lịch sử Bài 18 Đảng cộng sản Việt Nam ra
Phần II: Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay
Chương II: Việt Nam trong những năm 1930 – 1939
Bài 18 Đảng cộng sản Việt Nam ra đời
I Hội nghị thành lập ĐCSVN
II Luận cương chính trị (10.1930)III Ý nghĩa lịch sử của việc thành lập đảng Nội dung lịch sử này, theo hướng dẫn thực hiện phân phối chương trìnhmới nhất của Bộ Giáo dục và Đào tạo áp dụng từ năm học 2009 - 2010 theohướng giảm tải, điều chỉnh nội dung kiến thức trong từng tiết học cho phù
hợp sẽ được học ở Học kì II trong 1 tiết (tiết 22 tuần 21).
II PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG Việc giải thích trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông phải đảm bảo
hai tiêu chuẩn cơ bản: tính giáo dưỡng & tính vừa sức Giải thích là mộtphương pháp khó vì nó phải giải thích về những vấn đề trừu tượng về lịch sử.Giải thích phải phục vụ được nội dung, yêu cầu của từng bài học, phải phùhợp với trình độ nhận thức của học sinh Vì vậy, trong mỗi bài giảng, giáoviên cần xác định rõ những vấn nào cần giải thích
Có nhiều cách để thực hiện phương pháp giải thích trong bài dạy lịch
sử
Thứ nhất, khi trình bày & khắc sâu cho học sinh một sự kiện, một biến
cố lịch sử quan trọng, giáo viên cung cấp cho học sinh những kiến thức cần thiết rồi dừng lại phân tích sự kiện ấy, hoặc hướng dẫn học sinh tự phân tích.