tiểu luận cao học Cơ chế tác động của báo chí

I. Những khái niệm cơ bản 1. Cơ chế là gì? Cơ chế theo Từ điển tiếng Việt là “cách thức theo đó một quá trình thực hiện”. Ở đây, chữ “Cơ” chỉ cơ khí, cơ giới... những gì chuyển động cơ học đều nhằm mục tích tạo ra một bộ máy. Chữ “Chế”: chỉ chế ngự, ức chế, quản chế... Như vậy có thể hiểu: Cơ chế chính là cách thức diễn ra một hoạt động của một tập hợp các yếu tố phụ thuộc vào nhau mang tính chất bài bản, lặp đi lặp lại theo một trật tự. Cơ chế dùng ở bất lĩnh vực nào cũng đều hàm ý chỉ hiện tượng động chứ không phải ở trạng thái tĩnh. Tìm hiểu về cơ chế có nghĩa là tìm hiểu về tập hợp các yếu tố, công đoạn, các trình tự diễn ra cũng như sự liên quan chặt chẽ qua lại lẫn nhau giữa các yếu tố, công đoạn ấy. Chẳng hạn như muốn tìm hiểu về cơ chế thị trường thì phải tìm hiểu các yếu tố cung, cầu, giá cả và thị trường cùng các mối quan hệ cơ bản vận động dưới sự điều tiết của các quy luật thị trường trong môi trường cạnh tranh nhằm mục tiêu duy nhất là lợi nhuận. 2. Cơ chế tác động của báo chí là gì? Cơ chế tác động của báo chí có thể hiểu là một quá trình và cách thức tác động của báo chí vào ý thức quần chúng nhằm tập hợp, thuyết phục động viên và tổ chức đông đảo nhân dân tham gia bàn bạc, giải quyết các vấn đề kinh tế xã hội nào đó thông qua việc góp phần thay đổi nhận thức, thái độ và điều chỉnh hành vi. Tất nhiên, quá trình và cách thức tác động của báo chí gồm nhiều công đoạn và giữa các công đoạn này có mối quan hệ chặt chẽ, theo trật tự logic.

HỌC VIỆN BÁO CHÍ TUYÊN TRUYỀN

Khoa Báo Chí

***

TIỂU LUẬN

Đề tài: Cơ chế tác động của báo chí

Hà Nội - 2012

MỞ ĐẦU

Báo chí là một trong những hiện tượng xã hội phổ biến, phát triển từng ngày và chi phối và tác động đến mọi lĩnh vực đời sống xã hội Nếu hình dung xã hội là một cơ thể sống, có lúc tiềm ẩn hoặc bộc phát những hiện tượng “bệnh lý” làm chậm, thậm chí kéo lùi sự phát triển thì báo chí và truyền thông người loan báo, chung tay vạch ra phác đồ điều trị, định hướng dư luận góp phần quan trọng trong việc điều trị, bóc tách những khối u nhọt đang bộc phát của xã hội Và tất nhiên, để đạt được sự hiệu quả cao, cũng như bất kỳ hiện tượng xã hội nào, báo chí cũng phải hoạt động theo quy trình, cách thức nhất định Hay nói một cách khác, báo chí luôn có một cơ chế tác động riêng biệt đối với đời sống xã hội

Nghiên cứu về cơ chế tác động của báo chí là một trong những vấn đề

có ý nghĩa thực tiễn đối với báo chí hiện đại Nếu được nghiên cứu, lý giải một cách thỏa đáng và chi tiết sẽ giúp thành lập nên những hệ thống lý luận

cơ bản có ý nghĩa thực tiễn cao Và đó sẽ là cơ sở hữu ích giúp chủ thể bảo chí truyền thông nhận thức rõ hơn những vấn đề đặt ra của từng khâu, từng công đoạn trọng hoạt động nghề nghiệp Từ việc lựa chọn sự kiện và vấn đề thông tin, sáng tạo tác phẩm đến thời điểm tác động vào dư luận xã hội nhằm tạo ra hiệu lực mạnh mẽ nhất và đạt hiệu quả tốt nhất

Đã có nhiều ý kiến “giải mã” cơ chế tác động của báo chí và truyền thông đại chúng thế nhưng phần lớn những ý kiến đó mới dừng lại ở mức phổ quát, chúng chung hoặc ở một vài yếu tố đặc thù mà chưa bàn một cách sâu sắc và toàn diện vấn đề hoặc xem xét cơ chế đó như là một mô hình cụ thể Vấn đề đặt ra là tại sao báo chí – truyền thông là một hiện tượng xuất phát từ thực tế lại có sức tác động mạnh mẽ, có khi như một công cụ có sức công phát

dữ dội, có lúc lại như động lực kích thích sự phát triển và như là nguồn khí chất năng lượng tạo dựng niềm tin cho hàng triệu con người ; sự kiện là gì

và có năng lực tác động ra sao để báo chí có được sức mạnh to lớn và mối quan hệ giữa hiệu lực và hiệu quả ra sao?

CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CƠ BẢN

I Những khái niệm cơ bản

1 Cơ chế là gì?

Cơ chế theo Từ điển tiếng Việt là “cách thức theo đó một quá trình thực hiện” Ở đây, chữ “Cơ” chỉ cơ khí, cơ giới những gì chuyển động cơ học đều nhằm mục tích tạo ra một bộ máy Chữ “Chế”: chỉ chế ngự, ức chế, quản

chế Như vậy có thể hiểu: Cơ chế chính là cách thức diễn ra một hoạt động của một tập hợp các yếu tố phụ thuộc vào nhau mang tính chất bài bản, lặp đi lặp lại theo một trật tự Cơ chế dùng ở bất lĩnh vực nào cũng đều hàm ý chỉ

hiện tượng động chứ không phải ở trạng thái tĩnh

Tìm hiểu về cơ chế có nghĩa là tìm hiểu về tập hợp các yếu tố, công đoạn, các trình tự diễn ra cũng như sự liên quan chặt chẽ qua lại lẫn nhau giữa các yếu tố, công đoạn ấy Chẳng hạn như muốn tìm hiểu về cơ chế thị trường thì phải tìm hiểu các yếu tố cung, cầu, giá cả và thị trường cùng các mối quan

hệ cơ bản vận động dưới sự điều tiết của các quy luật thị trường trong môi trường cạnh tranh nhằm mục tiêu duy nhất là lợi nhuận

2 Cơ chế tác động của báo chí là gì?

Cơ chế tác động của báo chí có thể hiểu là một quá trình và cách thức tác động của báo chí vào ý thức quần chúng nhằm tập hợp, thuyết phục động viên và tổ chức đông đảo nhân dân tham gia bàn bạc, giải quyết các vấn đề kinh tế xã hội nào đó thông qua việc góp phần thay đổi nhận thức, thái độ và điều chỉnh hành vi Tất nhiên, quá trình và cách thức tác động của báo chí

gồm nhiều công đoạn và giữa các công đoạn này có mối quan hệ chặt chẽ, theo trật tự logic

Cơ chế tác động của báo chí được cấu thành nhờ sự vận hành của các yếu tố sau: thực tiễn xã hội, chủ thể ( nhà báo), sản phẩm (báo chí), kênh (loại hình báo chí); công chúng (ý thức đại chúng), thái độ hành vi, hiệu lực và hiệu quả

II Ý nghĩa của việc nghiên cứu cơ chế tác động báo chí

Đây là một trong những vấn đề cơ bản và bức thiết của lý luận và thực tiễn báo chí hiện đại Vấn đề này nếu được nghiên cứu thỏa đáng và nhận thức đầy đủ sẽ có ý nghĩa lý luận cơ bản và đặc biệt là ý nghĩa thực tiễn thiết thực giúp cho chủ thể báo chí – truyền thông nhận thức rõ hơn những vấn đề đặt ra của từng khâu, từng công đoạn trong hoạt động nghề nghiệp, từ việc lựa chọn sự kiện và vấn đề thông tin, sáng tạo tác phẩm đến thời diểm và cách thức tác động và dư luận xã hội nhằm tạo ra hiệu lực mạng mẽ nhất và đạt được hiệu quả - mong đợi tốt nhất có thể

CHƯƠNG II: CƠ CHẾ TÁC ĐỘNG CỦA BÁO CHÍ VÀO ĐỜI SỐNG

XÃ HỘI

I Cơ chế hoạt động báo chí vận hành như thế nào?

Nhìn một cách tổng quát, tìm hiểu về cơ chế tác động của báo chí nghĩa là tìm hiểu quy trình và cơ chế tác động của thông điệp truyền thông đại chúng được bắt đầu từ đâu, các công đoạn diễn ra như thế nào và cuối cùng là hiệu ứng xã hội của truyền thông

Có thể phác thảo mô hình cơ chế tác động của truyền thông đại chúng như sau:

Xuất phát từ những sự kiện vấn đề của cuộc sống, từ nhu cầu, nguyện vọng của công chúng và mục đích truyền thông – tức là xuất phát từ việc nhận

Hiệu lực Hiệu quả tác động

Kênh truyền thông

Thông điệp (tác phẩm

và ấn phẩm báo chí

Ý thức quần chúng

Thái

độ hành vi

Thực

tiễn (sự

kiện và

vấn đề

thời sự

Chủ thể (nhà báo)

Hiểu biết tri thức tổng hợp

Nhận thức chính trị

thức sâu sắc thực trạng và xu hướng vận động của thực tiễn xã hội cũng như mong đợi của công chúng, nhà truyền thông lựa chọn sự kiện và vấn đề để thiết kế thông điệp Sự kiện và vấn đề được nhìn nhận, khai thác ở các góc độ, được thể hiện qua nghệ thuật tổ chức, liên kết các chi tiết và hình thành thông điệp, sản phẩm truyền thông Thông điệp và sản phẩm được mã hóa, chuyển tải qua các kênh truyền thông tác động vào ý thức quần chúng ,vào công chúng xã hội Qua mô tả đối tượng tác động của truyền thông tác động vào dư luận xã hôi, tạo hiệu ứng xã hội; trên cơ sở đó góp phần nâng cao nhận thức,

mở rộng hiểu biết, thay đổi hành vi, thái độ của công chúng – nhóm đối tượng phù hợp với mục tiêu truyền thông và nhu cầu phát triển Những chuyển biến

ấy gọi là hiệu quả truyền thông Khi thông điệp tác động vào ý thức quần chúng – dư luận xã hôi, ở đây xuất hiện khái niệm hiệu lực Hiệu lực là năng lực tạo ra hiệu ứng xã hội, khả năng thực tế gây nên những chấn động xã hội, thu hút sự chú ý của công chúng và dư luận xã hội

1 Về thực tiễn (sự kiện và vấn đề thời sự)

Khi nói nhận thức và phản ánh thực tiễn của nhà báo, trước hết và chủ yếu

là nhận thức và phản ánh các sự kiện và vấn đề thời sự Mọi vấn đề diễn ra dưới dạng các sự kiện Và chỉ có sự kiện giúp con người nhận thức rõ ràng, đúng đắn các vấn đề phức tạp Sự kiện là minh chứng hùng hồn nhất, đanh

thép nhất thể hiện bản chất vấn đề Do đó, V.I Lênin đã từng nói rằng: “Sự thật đẹp đẽ nhất là sự thật nói đúng sự thật” Và đương nhiên, khi thể hiện

bản chất tình hình thì không sự kiện nào lại xuất hiện đơn lẻ, rời rạc, mà nằm trong một chỉnh thể, trong một quá trình, một xu thế' vận động (ngoại trừ những sự kiện ngẫu nhiên)

Chẳng hạn như sự kiện “nỗi buồn kinh tế biển” Vinalines gây rúng động trong thời gian qua về những sai phạm, thất thoát tài sản Nhà nước Bắt đầu từ việc điều tra những dấu hiệu sai phạm trong việc sửa chữa nổi 83A, phát hiện cán bộ tham ô và làm thất thoát gần 3 tỷ đồng Song song với việc điều tra

trên, cơ quan điều tra đã mở rộng điều tra việc phê duyệt dự án nhà máy sửa chữa tải biển của Vinalines Kết quả cho thấy, Tổng giám đốc của công ty này

đã ký khống dự án phê duyệt nhà máy mà chưa có sự phê duyệt của Thủ tướng đồng thời tiêu tốn lãng phí hàng trăm tỷ đồng của nhà nước vào dự án

ko có tính hiệu quả và không có khả năng khai thác Qua sự vụ này, báo chí cũng đã khơi ra nhiều những sai phạm mang tính chất nghiêm trọng của Vinalines ra trước công luận Và đó chỉ là phần nổi của tảng băng chìm của vấn đề tham nhũng, sai phạm trong việc sử dụng tiền của của Nhà nước

Như vậy, bản thân sự kiện nói lên vấn đề Do vậy, nhà báo cần phát hiện các sự kiện, các con số' và đặt nó trong các mối quan hệ để có thể phân tích,

lý giải vấn đề một cách sáng rõ và thuyết phục nhất Sự kiện là khởi đầu và căn chứng nhưng mục đích của việc phản ánh, thông tin là phải cắt nghĩa, giải quyết được vấn đề Cái khó của nhà báo là ở chỗ không chỉ phát hiện được sự kiện thông tin, mà quan trọng hơn là nhận thức, phán đoán năng lực và mối quan hệ tác động của sự kiện ấy trong tình hình cụ thể Hay nói cách khác, giữa sự việc, sự kiện cụ thể với các vấn đề xã hội quan tâm có mối quan hệ nhất định Do đó, nhà báo vừa phải phát hiện sự việc, sự kiện nhưng quan trọng hơn là phát hiện, phán đoán mối quan hệ ấy trong tình hình và bối cảnh

cụ thể Sự kiện và mối quan hệ ấy tạo nên giá trị thông tin của tác phẩm báo chí Có thể nói rằng, mỗi sự kiện đều có tiềm năng thông tin, tiềm năng ấy có được khơi thức hay không là tuỳ thuộc vào năng lực nhận thức và bàn tay của nhà báo

2 Về chủ thể (nhà báo)

Việc nhận thức thực tiễn của nhà báo, nói chung là phải được thể hiện

và thông qua phản ánh thực tiễn, tức là hoạt động thu thập, xử lý và chuyển tải thông tin cho công chúng Mục đích của phản ánh, thông tin là giúp nhiều người cùng hiểu biết, cùng thống nhất nhận thức (hoặc giảm dần sự khác biệt), cùng chia sẻ để cùng nhau giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội nhằm thúc đẩy xã hội phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống Nói cách khác,

nhà báo nói chuyện với công chúng thông qua tác phẩm báo chí - những thông điệp được thiết kế từ những sự kiện, chất liệu của cuộc sống Mỗi sự kiện lại được cấu thành bởi nhiều chi tiết - yếu tố tạo nên sự sống động, tính hấp dẫn của sự kiện nhận thức được phản ánh trong tác phẩm Sự kiện bản thể

là sự kiện nguyên mẫu trong thực tế; sự kiện bản thể ấy được nhà báo phát hiện, nhận thức dưới các góc độ để tìm kiếm giá trị thông tin gọi là sự kiện nhận thức Chọn được góc độ thông tin về sự kiện tức là phương hướng phát hiện, chọn lựa các chi tiết cụ thể cho tác phẩm đã được xác định Chi tiết

trong tác phẩm báo chí thoả mãn các yếu tố cần và đủ để nói lên ý đồ thông

tin của nhà báo - chủ đề tác phẩm Nếu trong tác phẩm quá nhiều chi tiết sẽ làm cho tác phẩm dài dòng không cần thiết, thậm chí xa hoặc trệch chủ đề nếu không khéo liên kết; nhưng nếu ít chi tiết, tức là chưa tới độ thì tác phẩm mất đi tính sinh động và thiếu độ tin cậy cho bài báo Chi tiết nào được chọn lựa đưa vào tác phẩm báo chí lại phụ thuộc vào góc nhìn, khả năng phát hiện

và liên tưởng của nhà báo khi tiếp cận sự kiện ấy trong mối quan hệ với các vấn đề kinh tế - xã hội đang đặt ra

Lựa chọn góc nhìn tức là xác định chủ đề, ý đồ thông tin cho tác phẩm Vậy yếu tố' nào làm căn cứ cho việc chọn lựa góc nhìn, chủ đề tác phẩm? Trước hết là nhu cầu, nguyện vọng, mong đợi (đằng sau nó là lợi ích) của công chúng - do đó không hiểu nhu cầu thông tin của công chúng báo chí thì nhà báo khó có được tác phẩm hấp dẫn, làm rung động lòng người Trong báo chí hiện đại, nhu cầu thông tin của công chúng luôn luôn được ưu tiên hàng đầu Mặt khác, nhà báo lại còn phải căn cứ vào ý đồ thông tin của chủ thể cơ quan báo chí Ý đồ ấy được hình thành từ tình hình cụ thể, trên quan điểm và thái độ chính trị nhất định Như vậy, ở đây không chỉ cần sự hiểu biết, lập trường xã hội mà còn là sự tinh tế, nhạy cảm cũng như cách thức - văn hoá ứng xử của nhà báo

3 Thông điệp

Muốn tăng cường thông tin hữu ích, cần phải có được nhiều thông tin tiêp

nhận, muốn có được nhiều thông tin tiêp nhận lại cần phải cung câp nhiều thông tin tiềm năng - tăng cường số lượng và chât lượng ân phẩm báo chí cho các nhóm công chúng xã hội Số lượng và chât lượng thông tin không chỉ xuât phát từ chủ thể báo chí, mà trong báo chí hiện đại người ta quan tâm nhiều đên việc "đa nguồn" thông tin, tức là tạo ra cơ chê hoạt động để chính công chúng cung câp và chia sẻ thông tin Người làm báo chú trọng vào những vân đề trọng tâm, một số thể loại, một số mảng đề tài và tăng cường vai trò người

tổ chức, người biên tập Cơ chê độc quyền và thao túng thông tin báo chí ngày càng giảm và sẽ mât dần tác dụng trong xã hội dân chủ và dân trí ngày càng cao Cho dù trong hoàn cảnh nào thì việc nâng cao chât lượng ấn phẩm và giá trị thông tin luôn được coi là phương hướng chính yêu nhât

Do đó, người ta thường nói tới ba tiêu chí cho một tác phẩm báo chí hay,

hấp dẫn công chúng Thứ nhất, tác phẩm đề cập được sự kiện, vấn đề bức

xúc, nóng hổi, nổi cộm trong dư luận xã hội, đang được công chúng đón đợi,

muốn biết và cần được giải thích giải đáp; thứ hai là tác phẩm được cấu

thành, được xây dựng từ những chi tiết sống động, những số' liệu xác thực, tin

cậy; thứ ba là cách thức diễn đạt, trình bày ngắn gọn, sáng rõ, cuốn hút

Như vậy, để có được thông điệp - tác phẩm báo chí hay, hấp dẫn công chúng, đòi hỏi ở người viết quá trình lao động sáng tạo, công phu, nghiêm túc, có tâm và nhiệt thành, không chỉ hỏi trình độ, năng lực mà còn năng khiếu nghề nghiệp; không chỉ trình độ văn hoá và vốn sống mà quan trọng là năng lực nhận thức, sức bật tư duy, khả năng phản ứng nhanh nhạy và chính xác trước sự kiện và vấn đề của cuộc sống

4 Kênh truyền thông

Sau khi tác phẩm báo chí được hoàn tất sẽ được mã hoá và chuyển tải bằng các kênh truyền thông tác động đến công chúng xã hội, tức là tác động vào ý thức quần chúng Các kênh truyền thông nhà báo có thể sử dụng là báo hình, báo nói, Internet hoặc báo giấy…

5 Ý thức quần chúng

Đối tượng tác động của truyền thông đại chúng là công chúng xã hội Công chúng xã hội được hiểu là quần thể dân cư rộng lớn chịu sự tác động, chi phối của các kênh truyền thông đại chúng, không phân biệt thành phần, giai cấp, lứa tuổi, trình độ xét trên bình diện nhân khẩu học – xã hội Điều

đó nghĩa là truyền thông tác động vào ý thức của công chúng xã hội, ý thức quần chúng

Ý thức quần chúng là một trạng tái tinh thần thực tế, một dạng biểu hiện hàng ngày của ý thức xã hội

Ý thức quần chúng là một hiện tượng phức tạp, phong phú, sinh động

và có tính chất động bao gồm hàng loạt các yếu tố sau: nhận thức, ý chí và tình cảm, cảm xúc vf ấn tượng động cơ, tâm lý Tuy nhiên, để nghiên cứu ý thức quần chúng với tư cách là đối tương tác động của truyền thông đại chúng, có thể trừ tượng hóa 1 số thành tố và giữ lại, mô tả một số thành tố liên quan trực tiếp đến mối quan hệ đang xem xét, chẳng hạn: thế giới quan, nhân sinh quan, ý thức lịch sử - văn hóa và thành tố dư luận xã hội Các thành tố này có thể được mô tả bằng mô hình sau:

Mô phỏng mô hình YTQC)

Dư luận xã hội

Ý thức lịch sử văn hóa Thế giới quan,

nhân sinh quan

Trong mô hình này, thế giới quan và nhân sinh quan là hai thành tố hạt nhân của ý thức quần chúng Hai yếu tố này ít biến động nhất.Đó là những quan điểm với tư cách là hạt nhân tư tưởng của thế giới bên trong nhận thức: kinh nghiệm tinh thần của cá nhân, hướng dẫn chi phối nhận thức và tự nhận thức của con người, xác định mức độ tính tích cực xã hội Nó được hình thành thông qua nhận thức lý luận về cuộc sống, hoạt động thực tiễn và phụ thuộc vào nền tảng kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm cá nhân Nhân sinh quan trở thành trung tâm điều khiển hành vi và biểu thị thái độ của con người Con người chỉ có khả năng nắm được những gì phù hợp với nhân sinh quan của

họ, với những định hướng quan trọng

Tri thức lịch sử - văn hóa là lớp trung gian truyền dẫn có vai trò thẩm định,

so sánh, đối chiếu trong quá trình tiếp nhận các sự kiện, hiện tượng vấn đề mới do truyền thông đại chúng cung cấp với những dữ liệu được lưu giữ trong kho tàng tri thức lịch sử - văn hóa của mỗi người, mỗi nhóm công chúng

Dư luận xã hội là ý kiến của nhóm có đủ thông tin cũng có khi của một nhóm chưa có thông tin đầy đủ Trường hợp đầu là có sự đánh giá chính xác, nhóm sau chỉ là đồn thổi Xét liên hệ dân trí và dư luận nó là tỉ lệ thuận Dân trí có văn hóa thường có dư luận chính đáng và tin đồn thường có trong xã hội

sơ khai

Dư luận xã hội khi đã hình thành là biểu thị thái độ của đa số người trong cộng đồng, là quan điểm, cảm xúc, ý chí tập thể nên có sức mạnh lớn lao Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, dư luận xã hội đã đóng vai trò điều hoà các mối quan hệ xã hội Dư luận xã hội chẳng những có vai trò điều hoà các mối quan hệ xã hội mà cả hành vi xã hội Trên cơ sở phán xét, đánh giá các sự kiện, hiện tượng dư luận xã hội nêu ra các chuẩn mực xã hội, hứng dẫn những việc nên làm, nên tránh Nó làm cho các truyền thống, phong tục đã hình thành phát huy ảnh hưởng trong xã hội.