Bài tiểu luận cơ sở văn hóa : đặc điểm,thực trạng phát triển chung cũng như là đề xuất giải pháp giữ gìn và phát triển dòng tranh dân gian Đông Hồ

1.Lý do chọn đề tài ..Ai về bên kia sông Ðuống Cho ta gửi tấm the đen Mấy trăm năm thấp thoáng mộng bình yên Những hội hè đình đám Trên núi Thiên Thai Trong chùa Bút Tháp Giữa huyện Lang Tài Gửi về may áo cho ai ? … (“Bên kia sông Đuống” Hoàng Cầm) Làng quê Kinh Bắc được biết đến bao đời nay là cái nôi của văn hóa dân gian Việt Nam . Kinh Bắc yên bình với những triền đê quanh co , những cánh đồng rộng rãi và bên dòng sông Đuống êm ả. Kinh Bắc cổ kính lâu đời với những ngôi chùa hàng trăm năm tuổi cùng các làng nghề truyền thống. Kinh Bắc lại đẹp duyên dáng bên những làn điệu dân ca quan họ.Về với Kinh Bắc là người ta về với chùa Dâu, chùa Bút Tháp, lăng Kinh Dương Vương ,hay về với làng gốm Phù Lãng, làng nghề tre trúc Xuân Lai, hội Lim…Về với Kinh Bắc người ta cũng không quên ghé qua làng Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) vùng đất đã nổi tiếng suốt 5 thế kỷ qua với một dòng tranh dân gian được coi như di sản văn hóa không thể thiếu của người Việt. “...Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp...” Tranh Đông Hồ là một trong ba dòng tranh dân gian tồn tại ở Việt Nam,là di sản văn hóa quý báu của dân tộc ta.Các nghệ nhân dân gian đã dựa trên những nhu cầu thực tiễn trong cuộc sống và thực tiễn sản xuất để tạo nên những bức tranh đẹp,phong phú và giàu ý nghĩa. Tranh Đông Hồ mô tả đời sống sinh hoạt hằng ngày với những nét vẽ khoáng đạt,tinh tế cùng với màu sắc sặc sỡ từ tự nhiên nên nó hòa hợp một cách tự nhiên vaò không khí ngày tết vui tươi,làm cho ngôi nhà của mỗi người dân Việt thêm sinh động,đặc biệt là nâng cánh cho những ước mong,những lời chúc tết cho gia đình thêm sung túc,hạnh phúc và thành công. Không phải tự nhiên mà nhà thơ Hoàng Cầm gọi tranh dân gian Đông Hồ là”Màu Dân Tộc”,tranh còn là sự cô đọng lại những 5000 năm dựng nước của dân tộc mà không phải ai củng biết thông qua những nét vẽ điêu luyện,màu sắc tinh tế,được gọt dũa bởi những bàn tay điêu luyện bậc thầy như nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam,Nguyễn Đăng Chế, .Nhìn vào mỗi bức tranh ta như được thấy lại được những sự kiện,những phong tục,tập quán cổ truyền quen thuộc của dân tộc Việt từ xưa tới nay. Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử dân tộc,các dòng tranh dân gian của dân tộc có số phận riêng của mình,tranh Đông Hồ củng vậy,tuy nhiên những nét đẹp văn hóa vốn có của nó vẩn tồn tại đi cùng năm tháng.Chúng ta củng biết được rằng như một quy luật tất yếu,sự phát triển kinh tế thị trường đi kèm với xu thế Toàn Cầu Hóa,nền văn hóa của các dân tộc có cơ hội giao thoa với nhau,điều này khiến cho nền văn hóa truyền thống Việt Nam cũng như dòng tranh dân gian Đông Hồ đứng trước những thử thách lớn.Nguy cơ một dòng tranh dân gian của dân tộc với những nét đẹp vui tươi,dí dỏm,thể hiện nét nhân văn,truyền thống mộc mạc của làng quê sẻ dần bị mai một,dần bị quên lãng và rơi vào quá khứ.Sẻ là như vậy nếu như chúng ta không kịp đưa ra các giải pháp cụ thể,mang tính khả thi,sự hòa trộn các nền văn hóa với nhau là điều tất yếu,văn hóa sẻ là một nền màu giống nhau,chúng ta sẻ không phân biệt được đăc trưng của các quốc gia với nhau,điều đó là không thể chấp nhận được.Câu hỏi đặt ra là làm sao vừa hội nhập lại vừa giữ gìn và bảo tồn,phát huy giá trị dòng tranh dân gian Đông Hồ?bài nghiên cứu này của tôi chỉ mong đóng góp những hiểu biết nhỏ bé,những sự yêu thích của mình về nét đẹp,nét văn hóa của dòng tranh dân gian Đông Hồ ở Bắc Ninh củng như là đưa ra một số đề xuất về việc bảo tồn và phát triển dòng tranh trước xu thế chung hiện nay.

Mục Lục

Lời cảm ơn

Chương 1 Giới thiệu tranh dân gian Việt

1.1.Tranh dân gian Việt Nam

1.2.Khái quát về dòng tranh Đông Hồ

1.2.1 Nguồn gốc của tranh dân gian Đông Hồ

2.2.Nội dung tranh

2.2.1.Nội dung tranh Đông Hồ

2.2.2 Một số bức tranh Đông Hồ tiêu biểu

2.3.Nghệ thuật tranh dân gian Đông Hồ

2.3.1 Màu sắc trong tranh

2.3.2 Bố cục trong tranh

2.3.3 Mảng , nét và phối màu

2.3.4 Thơ trong tranh

2.3.5 Tính triết lý của dòng tranh

Chương 3 Giải pháp bảo tồn và phát triển dòng tranh dân gian Đông Hồ

3.1 Đánh giá thực trạng bảo tồn và phát triển dòng tranh dân gian Đông Hồ3.2 Giải pháp bảo tồn và phát triển dòng tranh dân gian Đông Hồ

Lời cảm ơn

Ngay từ thuở còn đang học nói, tập đi, em đã được ông bà, cha mẹ truyền dạy điều mang tính chân lí và cũng là đạo lí: Không Thầy đố mày làm nên Hai chữ Thầy Cô bình dị ấy cứ thiêng liêng dần trong kí ức, trong tâm hồn

em.Trong mỗi thành công, mỗi sự trưởng thành của em đều ẩn hiện những giọt mồ hôi, những sợi tóc bạc màu, những trăn trở vui buồn của các Thầy, các Cô

Với lòng biết ơn sâu sắc nhất, em xin gửi đến quý Thầy Cô ở Khoa Du Lịch Sư Phạm – Trường Đại Học Công NghiệpHà Nội đã cùng với tri thức và tâm huyết của mình truyền đạt vốn kiến thức quý báu cho chúng em trong suốt thời gian học tập tại trường Và đặc biệt, trong học kỳ này, Khoa đã tổ chức cho chúng

em được tiếp cận với môn học mà theo em là rất hữu ích đối với sinh viên ngành

Du Lịch Sư Phạm Đó là môn học “ Cơ sở văn hóa Việt Nam”

Em xin chân thành cảm ơn TS Nguyễn Phương Thảo đã tận tâm hướng dẫn chúng em qua từng buổi học trên lớp cũng như buổi học tập ngoại khóa Nếu không có những lời hướng dẫn, dạy bảo của cô thì em nghĩ bài thu hoạch này của

em rất khó có thể hoàn thiện được Một lần nữa, em xin chân thành cảm ơn cô

Kiến thức của em còn hạn chế và còn nhiều bỡ ngỡ Do vậy, không tránhkhỏi những thiếu sót, em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của quý Thầy Cô và các bạn học cùng lớp để kiến thức của em được hoàn thiện hơn

Sau cùng, em xin kính chúc quý Thầy Cô trong Khoa Du Lịch Sư

Phạm,GS TS Nguyễn Phương Thảodồi dào sức khỏe, niềm tin để tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao đẹp của mình là truyền đạt kiến thức cho thế hệ mai sau

Em xin chân thành cảm ơn

Hà Nội, ngày 15 tháng 12 năm 2015

Sinh viên thực hiện

Lệ

Nguyễn Thị Nhật Lệ

Mở đầu

1.Lý do chọn đề tài

Ai về bên kia sông ÐuốngCho ta gửi tấm the đenMấy trăm năm thấp thoáng mộng bình yên

Những hội hè đình đámTrên núi Thiên ThaiTrong chùa Bút ThápGiữa huyện Lang TàiGửi về may áo cho ai ? …(“Bên kia sông Đuống”- Hoàng Cầm)Làng quê Kinh Bắc được biết đến bao đời nay là cái nôi của văn hóa dân gian Việt Nam Kinh Bắc yên bình với những triền đê quanh co , những cánh đồng rộng rãi và bên dòng sông Đuống êm ả Kinh Bắc cổ kính lâu đời với những ngôi chùa hàng trăm năm tuổi cùng các làng nghề truyền thống Kinh Bắc lại đẹp duyên dáng bên những làn điệu dân ca quan họ.Về với Kinh Bắc là người ta về với chùa Dâu, chùa Bút Tháp, lăng Kinh Dương Vương ,hay về với làng gốm Phù Lãng, làng nghề tre trúc Xuân Lai, hội Lim…Về với Kinh Bắc người ta cũng không quên ghé qua làng Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) - vùng đất đã nổi tiếng suốt 5 thế kỷ qua với một dòng tranh dân gian được coi như di sản văn hóa không thể thiếu của người Việt

“ Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trongMàu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp ”

Tranh Đông Hồ là một trong ba dòng tranh dân gian tồn tại ở Việt

Nam,là di sản văn hóa quý báu của dân tộc ta.Các nghệ nhân dân gian đã dựa trên

những nhu cầu thực tiễn trong cuộc sống và thực tiễn sản xuất để tạo nên những bức tranh đẹp,phong phú và giàu ý nghĩa.

Tranh Đông Hồ mô tả đời sống sinh hoạt hằng ngày với những nét vẽ khoáng đạt,tinh tế cùng với màu sắc sặc sỡ từ tự nhiên nên nó hòa hợp một cách tự nhiên vaò không khí ngày tết vui tươi,làm cho ngôi nhà của mỗi người dân Việt thêm sinh động,đặc biệt là nâng cánh cho những ước mong,những lời chúc tết cho gia đình thêm sung túc,hạnh phúc và thành công Không phải tự nhiên mà nhà thơ Hoàng Cầm gọi tranh dân gian Đông Hồ là”Màu Dân Tộc”,tranh còn là sự cô đọnglại những 5000 năm dựng nước của dân tộc mà không phải ai củng biết thông qua những nét vẽ điêu luyện,màu sắc tinh tế,được gọt dũa bởi những bàn tay điêu luyệnbậc thầy như nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam,Nguyễn Đăng Chế, Nhìn vào mỗi bức tranh ta như được thấy lại được những sự kiện,những phong tục,tập quán cổ truyềnquen thuộc của dân tộc Việt từ xưa tới nay

Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử dân tộc,các dòng tranh dân gian của dân tộc có số phận riêng của mình,tranh Đông Hồ củng vậy,tuy nhiên những nét đẹp văn hóa vốn có của nó vẩn tồn tại đi cùng năm tháng.Chúng ta củng biết được rằng như một quy luật tất yếu,sự phát triển kinh tế thị trường đi kèm với xu thế Toàn Cầu Hóa,nền văn hóa của các dân tộc có cơ hội giao thoa với nhau,điều này khiến cho nền văn hóa truyền thống Việt Nam cũng như dòng tranh dân gian Đông Hồ đứng trước những thử thách lớn.Nguy cơ một dòng tranh dân gian của dân tộc với những nét đẹp vui tươi,dí dỏm,thể hiện nét nhân văn,truyền thống mộc mạc của làng quê sẻ dần bị mai một,dần bị quên lãng và rơi vào quá khứ.Sẻ là như vậy nếu như chúng ta không kịp đưa ra các giải pháp cụ thể,mang tính khả thi,sự hòa trộn các nền văn hóa với nhau là điều tất yếu,văn hóa sẻ là một nền màu giống nhau,chúng ta sẻ không phân biệt được đăc trưng của các quốc gia với nhau,điều

đó là không thể chấp nhận được.Câu hỏi đặt ra là làm sao vừa hội nhập lại vừa giữ gìn và bảo tồn,phát huy giá trị dòng tranh dân gian Đông Hồ?bài nghiên cứu này của tôi chỉ mong đóng góp những hiểu biết nhỏ bé,những sự yêu thích của mình vềnét đẹp,nét văn hóa của dòng tranh dân gian Đông Hồ ở Bắc Ninh củng như là đưa

ra một số đề xuất về việc bảo tồn và phát triển dòng tranh trước xu thế chung hiện nay

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Ở nước ta đã và đang có rất nhiều hoạt động nghiên cứu cũng như cónhiều dự án khoa học, ấn phẩm về các làng nghề thủ công Trước hết phải kể đếncác cuốn sử thời phong kiến: “Đại Việt sử kí toàn thư” của Sứ quán triều Lê,

“Khâm địnhViệt sử thâm giám cương mục” của Quốc sử quán triều Nguyễn, haycác sách địa chí như “Dư địa chí” của Nguyễn Trãi, “Đại Nam thống nhất chí”,…Đây là nguồn sử liệu quan trọng khi tìm hiểu về nghề và làng nghề truyền thốngnói chung

Thứ hai là các công trình nghiên cứu về lịch sử các ngành nghề, về cáclàng nghề và vùng nghề khác nhau như ba tập “Nghề cổ truyền” do sở Khoa họccông nghệ và môi trường và Sở Văn hóa thể thao Hải Hưng biên soạn và xuất bản;

“Nghề thủ công truyền thống Việt Nam và các vị tổ nghề”; “Làng nghề , phố NghềThăng Long – Hà nội” của hai tác giả Trần Quốc Vượng và Đỗ Thị Hảo(2000);Làng nghề thủ công truyền thống Việt Nam của Bùi Văn Vượng;…

Thời Pháp thuộc, tranh dân gian Việt Nam đã được ccacs học giả nướcngoài quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu, đặc biệt là các học giả người Pháp, Đức,Nga Trong đó phải kể đến công lao đóng góp của học giả người Pháp MauriceDurand với cuốn “ Tranh dân gian Việt Nam”(1960) Một cuốn sách đặc biệt quantrọng khác của tác giả Henri oger tá bản năm 2009, Kỹ thuật của người An Namtập I, II, III Cuốc sách không chỉ cho ta thấy toàn cảnh đời sống,kinh tế,xã hội,văn hóa, chính trị của người dân Đông nam Á nói chung và của nhân dân An Namnói riêng thời bấy giờ, mà tác giả còn giới thiệu cả những tài hoa nghệ thuật củangười dân An Nam

Từ khi hòa bình lập lại(1954) đến nay, tranh dân gian Việt Nam đã giớithiệu rông rãi trong và ngoài nước ơn 40 năm nay đã có rất nhiều bài viết về tranhdân gian nói chung, tranh Đông Hồ nói riêng Nhà nghiên cứu Nguyễn Bá vân đã

có công sưu tầm một hệ thống thư mục các sác, báo, tạp chí nói về tranh dân gian.Cuốn “ Tranh dân gian Việt Nam” của hai tác giả Nguyễn Bá Vân và Chu QuangTrứ xuất bản năm 1984 Các công trình nghiên cứu đã công bố đề cập đến nhiềuvấn đề khác nhau Tuy nhiên hầu như chưa có cuốn sách nào khảo sát chuyên sâu

về Đông Hồ từ góc nhìn văn hóa dân gian

Các nghề và làng nghề thủ công còn được đề cập đến trong các cuốn địachí cấp tỉnh, cấp huyện, các công trình nghiên cứu về làng, về các tộc người trongthời gian gần đây.

Nghề và làng nghề cũng là đề tài hấp dẫn cho nhiều luận văn tiến sĩ, thạc

sĩ Đặc biệt, có rất nhiều bài viết trên các trang báo điện tử hiện nay như : Bài “Tranh xuân, mời đến Đông Hồ” trên trang vietbao.vn ngày 11/2/2005, “ Dung dịlàng tranh Đông Hồ” đăng trên báo điện tử Thanh niên online ngày 17/2/2010 Cácbài viết này có khen,có chê, mang tính thời sự cao Tuy nhiên, vấn đề tìm hiểuchưa được sâu sát và có phần hạn chế ở dung lượng trình bài nên chưa thể hiệnđược chiều sâu nghiên cứu

3 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này,tôi muốn đưa ra một số hiểu biết của mình về dòng tranh dân gian Đông Hồ tại Thuận Thành,Bắc Ninh.Tìm hiểu những đặc điểm chung về dòng tranh,về làng Song Hồ nơi trực tiếp sáng tạo ra dòng tranh,cùng với những nét đẹp,nét văn hóa dòng tranh quý báu này.Nhìn nhận,đánh giá thực trạng phát triển cũng như là giải pháp cụ thể,kịp thời để giữ gìn và phát triển dòng tranh Đông Hồ

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: đặc điểm,thực trạng phát triển chung củng như là đề xuất giải pháp giữ gìn và phát triển dòng tranh dân gian Đông Hồ

- Phạm vi nghiên cứu

+Về không gian: Tìm hiểu Dòng tranh dân gian Đông Hồ tại xã Song Hồ,huyện Thuận Thành,tỉnh Bắc Ninh

+Về thời gian: Nghiên cứu cho tới ngày 1/12/2015

5 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu đã sử dụng:

-Phương pháp nghiên cứu tài liệu,thống kê

Chương 1 Giới thiệu tranh dân gian Việt

Chương 2 Đặc điểm dòng tranh dân gian Đông Hồ

Chương 3 Giải pháp bảo tồn và phát triển dòng tranh dân gian Đông Hồ

Nội dung

Chương 1: Giới thiệu tranh dân gian Việt

1.1Tranh dân gian Việt Nam

1.1.1 Khái quát về tranh dân gian Việt Nam

Việt Nam với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và nhân hoá các hiện tượng thiên nhiên thành các vị thần nên cùng với tranh Tết, tranh thờ cũng có rất sớm.Cả hai đã trở thành nhu cầu của nếp sống văn hoá, là thành tố của mỹ thuật cổ truyền

và hợp thành văn hoá truyền thống của dân tộc

Do nhu cầu của tục chơi tranh Tết và thờ cúng, tranh dân gian phải có số lượng lớn nên người Việt Nam từ lâu đã biết đến kỹ thuật khắc ván để in Vào thời

Lý (thế kỷ 12) đã có những gia đình chuyên làm nghề khắc ván.Cuối thời Trần đã

in được tiền giấy Đến thời Lê Sơ lại tiếp thu thêm kỹ thuật khắc ván in của Trung Quốc và cải tiến thêm một bước nữa Cũng từ đây, trong dòng chảy của mỹ thuật truyền thống - dân gian bắt đầu có sự phân hóa để ngày càng phát triển đậm nét

Trong bối cảnh đó, đến thời Mạc (thế kỷ 16) tranh dân gian phát triển khá mạnh, được cả các tầng lớp quý tộc ở kinh thành Thăng Long sử dụng vào dịp Tết mà bài thơ Tứ thời khuê vịnh của nhà thơ đương thời Hoàng Sơ Khải đã xác nhận sự hiện diện của các loại tranh thờ, tranh gà và tranh Tố nữ:

"Chung Quỳ khéo vẽ nên hìnhBùa đào cấm quỷ, phòng linh ngăn tàTranh vẽ gà cửa treo thiếp yểmDưới thềm lầu hoa điểm Thọ Dương"

Đến thế kỷ 18 - 19 tranh dân gian Việt Nam đã ổn định và phát triển cao.Bảo tàng Lịch Sử (Hà Nội) còn giữ được những ván khắc từ thời Minh Mạng thứ 4 (tức 1823).Địa bàn làm tranh dàn trải trong cả nước Dựa theo phong cách nghệ thuật, kỹ thuật in vẽ và nguyên vật liệu làm tranh, có thể quy về một số dòng tranh gọi theo tên những địa danh sản xuất

Mỗi dòng tranh có một phong cách riêng, song tất cả đều được dựng hình theo kiểu "đơn tuyến bình đồ" dùng nét khoanh lấy các mảng màu và bao lại toàn hình Với lối dựng hình "thuận tay hay mắt", tranh dân gian không phụ thuộc vào viễn cận một điểm nhìn mà được diễn tả theo lối quan sát di động với nhiều góc độ khác nhau Thần thánh luôn được vẽ to ở giữa, phía trên, còn người bình thường thì sàn sàn nhau, con vật và cảnh sắc thì tuỳ tương quan mà vẽ to hay nhỏ

để bức tranh gây ấn tượng sâu sắc

Trong giao lưu văn hoá, tranh dân gian Việt Nam vừa phát triển những vốn quý của các thời trước tích tụ lại, vừa tiếp nhận những tinh hoa của các dòng tranh khác để rồi khẳng định những gì thích hợp với dân tộc, làm phong phú hơn bản sắc của mình

Ngày nay, tranh dân gian đã bị tranh hiện đại lấn át, hầu hết đã thất truyền Tuy nhiên, có một dòng tranh vẫn còn tồn tại trước những thử thách của thời gian, như tranh Đồng Hồ Dòng tranh này không những có chỗ đứng ở trong nước mà nó đã và đang có mặt ở nhiều nước trên thế giới như Nhật, Pháp, Mỹ

1.1.2 Một số dòng tranh dân gian Việt Nam

Tranh Hàng Trống

Lý ngư vọng nguyệt

Tranh Hàng Trống là một trong ba dòng tranh dân gian tiêu biẻu của Việt Nam: tranh điệp Đông Hồ (Hà Bắc) Tranh Hàng Trống (Hà Nội) Tranh đỏ Kim Hoàng (Hà Tây) Hàng Trống lại là một trung tâm làm tranh lớn thứ hai ở Việt Nam, sau Đông Hồ.

Tranh Hàng Trống đã góp phần rất lớn tạo nên nét độc đáo, có một không hai, sự đa dạng, sâu sắc, vẻ đẹp rực rỡ của tranh dân gian Việt Nam.Tranh Hàng Trống góp phần quan trọng vào tiến trình phát triển nghề làm tranh dân gian, làm cho nghề làm tranh truyền thống Việt Nam trở nên phồn thịnh một thời

Những sản phẩm nghệ thuật đặc sắc của dòng tranh Hàng Trốngtừ lâu đã rất nổi tiếng không chỉ ở trong nước, mà còn ở nhiều nước trên thế giới

Có thể dễ dàng bắt gặp tranh Hàng Trống ở nơi linh thiêng nhất trong các đền, miếu, điện thờ, trong các bộ sưu tập tranh quý giá nhất của các tư nhân và các viện bảo tàng ở nhiều nứơc trên khắp các châu lục

Sở dĩ gọi là “ Tranh Hàng Trống” là vì loại tranh này được sản xuất tập trung ở phố Hàng Trống, Hà Nội.Tuy vậy, tranh Hàng Trống trước kia cũng được làm ở các phố Hàng Nón, Hàng Hòm, Hàng Quạt (Hà Nội), đồng thời bày bán ở các phố ấy, nhưng tập trung làm và bán nhiều nhất vẫn ở Hàng Trống Các phố làmtranh này, trước kia đều thuộc tổng Tiên Túc (sau đổi thành tổng Thuận Mỹ) huyệnThọ Xương (cũ) của kinh thành Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội Phố Hàng Trốngthuộc phần đất thôn Tự Tháp xưa kia Đây là một khu vự vốn nổi tiếng về nhiều nghề thủ công mỹ nghệ: Tranh dân gian, các loại trống các cỡ, tàn, lọng, tán, mũ mãng,áo xiêm, cờ, quạt, các loại hòm, tráp sơn, các kiểu nón,

Người ta làm và bán các hàng thủ công ấy quanh năm, nhiều hơn cả là dịp Tết Nguyên đán, phần lớn bán trong các cửa hiệu.Riêng tranh dân gian, ngoài các cửa hiệu, người ta còn bầy bán từng quầy trên hè phố, nhất là vào dịp cuối năm, để tiện phục vụ khách hàng sắm Tết

Để bạn có cái nhìn toàn diện về dòng tranh Hàng Trống mà các nghệ nhân đã thể hiện các đề tài như sau:Tranh Thờ: loại tranh này phục vụ cho nhu cầu thờ cúng trong các điện, miếu Do yêu cầu ấy, tranh thờ mang mầu sắc tôn giáo, hình tượng được thể hiện là con người và vật tuy gần gũi mà vẫn rất thần bí.Đáp

ứng ước vọng của tầng lớp trên và thị dân, có loại tranh “Phúc Lộc Tthọ” (Tam Đa), đông con cháu để nối dõi “Thất Đồng”, Tôn Tử Vạn Đại” …Tranh sinh hoạt

và thiên nhiên: “Chợ Quê”, “Canh nông chi đồ”, “Chim Công”, “Lý Ngư Vọng Nguyệt”, “Tứ Quý”, “Tố Nữ”…Tranh truyện và tranh vui: “Chuột vinh quy”,

“Thầy đồ cóc”, “Truyện Kiều”, Phạm Công Cúc Hoa”…

Tranh Hàng Trống có kỹ thuật và phong cách khác biệt Tranh Đông Hồ trên đất Kinh Bắc (Hà Bắc) Nếu như ở Tranh Đông Hồ, in viền nét và in màu đều dùng bản khắc gỗ thì ở Tranh Hàng Trống in tranh chỉ dùng ván khắc gỗ in nét tranh trên chất liệu giấy dó…Các ván khắc in tranh đều phải theo mẫu tranh, các mẫu tranh do các nghệ nhân đảm nhiệm, gọi là “ra mẫu” Người “ra mẫu” tranh thường là người giỏi nhất của từng nhóm thợ, rất tinh tế, giàu kinh nghiệm, nên khiđặt bút vẽ trên tờ giấy bản là lập tức hiện ra hình ảnh như bay như múa.Người vẽ mẫu cũng là người đặt lời trên tranh Chữ trên tranh phải đạt mức: làm rõ nghĩa củatranh, làm cân đối thêm bố cục tác phẩm, mà không bị rườm rà Có mẫu tranh phải sáng tác hàng tháng mới xong

Đã có không ít nghệ nhân sáng tác mẫu tranh trong suốt lịch sử phát triểntranh dân gian Việt Nam Đáng tiếc là nhiều tên tuổi các cụ đã bị thất truyền Đến nay, chúng ta chỉ biết một số nghệ nhân “ra mẫu” có tiếng ở thời cận đại và cận hiện đại, thuộc dòng tranh Hàng Trống Đó là các cụ Lê Đình Thổ, Lê Đình Liệu ( 1910 – 1973 ) Vũ Văn Nghi…

Tiếp sau đó đến công đoạn bồi tranh , công đoạn này là một khâu quan trọng trong quá trình hình thành một tác phẩm, sự thành công, và tồn tại lâu bền của tác phẩm phụ thuộc vào công đoạn này, nó là sự truyền đạt kinh nghiệm tích luỹ, khéo léo của những nghệ nhân đời trước để lại cho đời sau Sau khi đã có đượcbản in hoàn chỉnh thì người vẽ tranh dùng bút lông chấm màu để tô lên từng mảng màu đậm nhạt, tuỳ theo nội dung, đường nét và các loại tranh Do cách tô màu bằng tay (vờn màu bằng tay, nét cản) của tranh Hàng Trống có đặc điểm ở mỗi tờ tranh đều có nét sáng tạo riêng

Mặc dù có những hạn chế nhất định – do hoàn cảnh lịch sử, môi trường địa lý và đặc điểm tâm lý thị dân, nhưng dòng tranh Hàng Trống vẫn có những đóng góp đáng kể vào kho tàng nghệ thuật dân gian Việt Nam, đã để lại những kiệt

tác sống mãi với thời gian Đó là bức tranh: “Lý Ngư Vọng Nguyệt”, bộ tranh “Tố Nữ”, bộ tranh “Tùng Cúc Trúc Mai”, “Chim Công”, “Thất Đồng”, “Tam Đa”, “ Chợ Quê”, vv… và hàng loạt tranh thờ như : “ Ngũ Hổ”, “Bạch Hổ”, “Hắc Hổ”,

“Đức Thánh Trần”, “Ông Hoàng Ba”, “ Mẫu Thượng Ngàn”, “ Tứ Phủ Công Đồng”, “Tam Phủ”.vv…

Bằng những tác phẩm ấy, tranh dân gian Hàng Trống còn lưu lại mãi mãitrong tâm trí mỗi người Việt Nam chúng ta Những tác phẩm của dòng tranh dân gian Hàng Trống kể trên, quả là những kiệt tác, chúng toát lên cái sinh động, tinh

tế, ý nhị và sâu sắc lạ thường cả về nội dung lẫn hình thức Phải nhận rằng, ở những bức tranh này đã bộc lộ đầy đủ tài năng của những người nghệ nhân vẽ tranh Hàng Trống.So với tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống có phần uyển chuyển hơn, sắc độ trên tranh cũng êm ái hơn

Như vậy, trên đất Hà Nội, từ khu vực Hàng Trống đến các phố cổ Hàng Nón, Hàng Quạt, trước đây đã có một dòng tranh dân gian lớn mang tên tranh Hàng Trống.Phường tranh Hàng Trống tồn tại và phát triển rất lâu đời, rất nổi tiếng

và trở nên phồn thịnh một thời Những sản phẩm của trung tâm sản xuất tranh dân gian này hết sức độc đáo.Khá nhiều tranh Hàng Trống đã đạt mức kiệt tác, tiêu biểu cho nghệ thuật tạo hình dân gian Việt Nam.Từ nội dung, hình thức đến chất liệu, tranh Hàng Trống mang màu sắc đặc trưng riêng của Hà Nội, nhưng cũng rất Việt Nam, không thể trộn lẫn.Những bức tranh tuyệt mỹ của dòng tranh này được nhân dân Việt Nam đến nay vẫn ưa chuộng và là một niền tự hào của chúng ta

Tranh Kim Hoàng (xã Vân canh, Hoài Đức - Hà Tây)

Tranh gà độc Kim Hoàng

Dòng tranh Kim Hoàng phát triển từ thế kỉ 18 đến thế kỉ 19 Sự hợp nhấthai làng Kim Bảng và Hoàng Bảng thành Kim Hoàng tiến tới xây dựng đình chung

"Trưởng bảng hội đình" vào ngày 3-2 năm Chính Hoà thứ 22 (1701), cũng có lẽ chuẩn bị cho bắt đầu của nghề in tranh trong làng Hàng năm, người Kim Hoàng làm tranh từ rằm tháng một (tháng 11 âm lịch) đến giáp tết, thoạt đầu thì cúng tổ nghề.Các ván in do một chủ phường có tài năng vẽ và khắc.Sau ngày giỗ tổ mới phát cho các gia đình.Trong quá trình in họ trao đổi ván cho nhau.Hết mùa tranh

họ lại giao ván cho các chủ phường khác cất giữ

Các cụ ở Kim Hoàng còn nhớ tranh Tết trước đây có nhiều loại khác nhau, phổ biến nhất là tranh thờ gồm các bức Ông Công (tức Thổ Công), Ông Táo (tức Táo Quân) và Ông Sư (tức Tiên sư) Đấy là ba vị thần mà các gia đình nông dân và thợ thủ công rất sùng kính và nhớ ơn Các tranh để trang trí nhà cửa, đồng thời để cầu mong làm ăn phát đạt, may mắn, thì có các bức Tiến Tài, Tiến Lộc, Lợn Gà Các tranh Đi cày và Đi bừa vừa nói lên sự lao động vất vả, vừa tỏ ý cầu mong được no ấm Vui nhất là những tranh về cảnh sinh hoạt tình tứ của trai gái như Hứng dừa, và cảnh hội làng như Đánh vật, Chọi trâu, Chọi gà tỏ rõ một tinh thần thượng võ cao Lại có cả những tranh mang tính răn dạy theo phương ngôn như Thuận vợ thuận chồng tát bể đông cũng cạn, hay theo tích truyện hiếu nghĩa trong Nhị thập tứ hiếu, hoặc vài cảnh trong truyện Nôm dân gian như Thạch Sanh Ngoài ra còn có những bức hoành đại tự “Đức lưu quang” (Đức tốt giữ mãi ánh sáng) và “Phúc mãn đường” (Phúc chứa đầy nhà) mà trong từng nét chữ còn được cài hoa lá, thể hiện cảnh sắc bốn mùa Cùng với những hình ảnh, trong nhiều tranh còn khắc kèm cả bài thơ hoặc câu đối hay một lời chúc tụng để nói rõ chủ đề của bức tranh Tranh Kim Hoàng được nhân dân địa phương gọi là Tranh đỏ, vì nó được in trên giấy hồng điều hay giấy tàu vàng, lấy màu đỏ của giấy làm nền của hình, để phân biệt với tranh Hàng Trống in trên giấy trắng mộc, và tranh Đông Hồ vốn xưa chỉ in trên giấy trắng điệp nên gọi là tranh trắng Giấy hồng điều và giấy tàu vàng là loại giấy đã được nhuộm đỏ và bán sẵn ở phố Hàng Ngang, Hàng Mã, mua về cứ thế dùng ngay không cần gia công thêm nữa

Màu của tranh, ngoài màn nền, trước hết là “màu đen” in từ ván gỗ lên giấy.Màu này lấy từ những thỏi mực đen có bán sẵn trên thị trường Hà Nội Bảng màu ở Kim Hoàng còn có: trắng, vàng, xanh lơ, xanh lá cây (xanh lục), chàm, tím, hồng, đỏ sẫm Trừ màu chàm mua nguyên liệu về chế lấy, các màu khác đều có

bán ở thị trường.Muốn có màu chàm thì đem cây chàm ngâm riêng cành và lá, sau

đó chắt bỏ nước trong, rồi gạn lấy chất cái đánh nhuyễn ra.Màu chàm thường trộn với mực đen để tạo ra thứ màu xanh đen.Màu trắng thì mua phấn thạch cao, ngâm nước cho mềm rồi đánh nhuyễn Các màu trên, khi dùng phải pha keo có bán sẵn, hoặc nấu lấy bằng cách ninh vó hoặc da trâu bò để tạo chất dính Khó pha nhất là màu phẩm hồng, pha khéo thì được màu cánh sen tươi, không đúng cách thì

chuyển thành màu máu đỉa Chuẩn bị đầy đủ nguyên liệu rồi, sau lễ giỗ Tổ

phường, các gia đình nhận ván về, cả nhà tập trung vào in và “chấm phẩm” Khi in

để ngửa ván, dùng chổi rơm nếp (cắt bằng đầu), nhúng vào chậu nước mực, rồi quét lên ván gỗ, sau đó đặt úp tờ giấy đỏ lên mặt ván dùng xơ mướp tấm sáp hoặc nén, xoa phía trên tờ giấy, cho nét và màng hình đen từ ván in dần lên mặt giấy Bóc giấy ra sẽ được tranh đen trên nền giấy đỏ Theo quan niệm của người làm tranh ở Kim Hoàng, những nét và mảng in ở ván, nét phải đen tuyền, mịn, mượt mới đẹp chứ không được rỗ xốp như “màu đen” ở tranh Đông Hồ Đã có hình in đen rồi, dựa vào những phần mảng của nét để từ các màu khác mà nhân dân địa phương gọi là “chấm phẩm”

Tranh Kim Hoàng bắt đầu làm từ rằm tháng một cho đến giáp Tết Thời tiết giá rét làm cho phẩm pha vào keo sẽ đông quánh, vì thế bát màu phải đặt trên bếp nóng để vẽ Nếu bếp nóng quá, màu phạm sẽ không tươi mà bị xỉn lại Các màu sa thanh và sa lục là bột đất, nên sau khi chấm màu mà để khô thì sẽ hơi nháp.Chấm màu xong, các nét in ban đầu bị phủ đè gần hết, nên giữa các mảng màu không còn đường bờ gìm giữ lại, sẽ bồng bềnh, chao đảo.Tờ tranh để vậy coi như xong Nhưng muốn tăng hiệu quả nghệ thuật phải được nâng cao bằng kỹ in đồ, tức in lại nét đen lên trên các mảng màu, in sao cho trùng với nét đen in ban đầu In

đồ là việc khó, chỉ những người cứng tay nghề mới làm được Đến những ngày giáp Tết, không khí làm tranh lại càng nhộn nhịp ở các gia đình làm tranh, mọi người làm việc tất bật, làm ngày rồi tối đến lại chong đèn ba dây mà chấm phẩm,

để sáng mai có tranh đi chợ bán Sau một tháng làm tranh, đến ngày rằm tháng Chạp thì phường làm lễ Thánh sư, sau đó mới mang tranh đi bán.Nhưng bán tranh

rộ là từ ngày Tết ông Táo (23 tháng Chạp) Sớm tinh mơ hôm đó, các gia đình làm tranh ở Kim Hoàng cho người nhà đi các chợ ở vùng lân cận, như chợ Sấu Giá, chợSơn Đồng, chợ Chùa Thầy, chợ Phùng, chợ Vạng, chợ Trám Trôi, chợ Canh, chợ Diễn, chợ Tây Tựu để “bỏ que lấy chỗ” Sau đó ông bà già đeo nải tranh đến bán

Tương truyền, dòng họ Nguyễn Sĩ là dòng họ làm tranh sơ khởi người Thanh Hoá theo mẹ ra Thăng Long rồi lập nghiệp ở đây Trận lụt năm 1915 làng mạc ngập trắng từ Phùng đến Cầu Giấy, cuốn trôi nhiều ván in tranh của

làng.Tranh Kim Hoàng dần bị thất truyền, đến năm 1945 thì hoàn toàn không còn sản xuất nữa.Ngày nay, một vài ván in của dòng tranh này còn được lưu giữ ở bảo tàng Mỹ Thuật Việt Nam

Tranh làng Sình

Tranh Hội bài chòi

Làng Sình có tên chữ là Lại Ân thuộc tổng Hoài Tài, huyện Tư Vang, phủ Triệu Phong, xứ Thuận Hoá, Phú Vang Làng nằm ở ven bờ Nam hạ lưu sông Hương, cách Huế không xa (bên kia sông Bảo Vĩnh) Làng Sình nổi tiếng về hội vật mùng mười tháng giêng.Nhưng làng Sình còn nổi tiếng về một nghề làm tranh thờ in ván khắc Trước kia hầu hết tranh thờ in ván bày bán ở chợ vùng này là do dân làng Sình làm, nên gọi là "tranh Sình"

Thời hưng thịnh của tranh Sình, những người trong các gia đình ở đây đều biết in và tô màu cho tranh Tranh làm ra bán buôn ngay tại nhà hoặc bán cho hàng mã ở chợ, có khi được đặt từ trước Giấy in tranh là giấy mộc, màu trước kia lấy màu từ tự nhiên (thực vật, kim loại, sò điệp), sau là phẩm hoá học gồm các màu

cơ bản đỏ, vàng, xanh và đen Bản khắc từ gỗ mít Tranh ở đây in lối ngửa ván rồi dùng tay vuốt giấy cho phẳng, in lấy một nét và mảng đen, sau dựa vào đấy mà tô màu Một số tranh in đen xong là hoàn chỉnh

Tranh Sình chủ yếu là tranh thờ, tranh cúng lễ phục vụ tín ngưỡng dân gian.Tranh làng Sình có khoảng 50 đề tài khác nhau, phản ánh tín ngưỡng cổ sơ, tưtưởng của người Việt cổ trước một thiên nhiên hoang sơ, thần bí Cuộc sống của con người bị chi phối bởi nhiều tai hoạ nên họ cần đến sự che chở của thần linh Người ta cúng tranh để cầu mong người yên, vật thịnh, phụ nữ sinh nở được "mẹ tròn con vuông", trẻ nhỏ mau lớn, người ốm chóng khỏi

Bên cạnh ý nghĩa thờ cúng, tranh Sình còn khắc hoạ bằng hình ảnh sinh động những sinh hoạt văn hoá, xã hội, lao động Nhóm tranh muông thú rất gần gũivới mọi nhà (lợn, ngựa, voi ), các đồ vật quen thuộc (chậu, hoa, thuyền bè ) Tranh Sình đơn giản nhưng đẹp một cách bình dị, tự nhiên Một trong những đề tàikhá phổ biến và đẹp là bộ tranh tố nữ, mỗi bức vẽ một cô đứng biểu diễn một loại nhạc cụ Trang phục của các cô đều giống nhau là áo "mã tiên", áo trắng dài mặc trong, áo cánh màu bận ngoài, mầu áo có thể thay đổi khi tô màu sao cho vui

Tranh làng Sình nặng về tính chất thờ cúng, chưa đáp ứng được yêu cầu thưởng ngoạn của dân gian, chưa phản ánh được niềm lạc quan, yêu đời như tranh tết, tranh sinh hoạt Đông Hồ Tranh làng Sình đã bị thất truyền từ lâu, nhưng dẫu sao thì nó đã có một thời gần gũi với bao gia đình ở miền Trung

1.2.Khái quát về dòng tranh Đông Hồ

1.2.1.Nguồn gốc của tranh dân gian Đông Hồ

Xuất hiện vào khoảng thời lý (1010 – 1225) và Hồ (1400 – 1414) được phát triển vào thời lê (1535 – 1788) Các nhà nghiên cứu cho rằng thời kỳ hưng thịnh nhất vào khoảng thế kỷ XVII và cuối thế kỷ XIX Tranh Đông Hồ lưu hành khắp cả nước.Làng Đông Hồ thuộc huyện Thuận Thành – Bắc Ninh.Có dòng họ Nguyễn Đăng nổi tiếng vẽ mẫu, khắc ván.Đây là nơi nổi tiếng về nghề in tranh bằng bản khắc gỗ vì lẽ đó Nghề thủ công này có tên là Đông Hồ

1.2.2 Làng tranh Đông Hồ

Làng tranh Đông Hồ xưa là làng nghề nổi tiếng về tranh dân gian, thuộc

xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh cách Hà Nội chừng trên 35 km Làng Đông Hồ (đôi khi dân địa phương chỉ gọi là làng Hồ) nằm trên bờ phía nam của con sông Đuống hài hòa , cạnh bến đò Hồ Từ Hà Nội đi Đông Hồ du khách thường qua các địa danh khá nổi tiếng của huyện Gia Lâm (Hà Nội) như phố Sủi, chợ Keo, chợ Dâu (Thuận Thành-Bắc Ninh) Dọc theo triền đê với những ngôi nhà tường gạch nổi bật giữa màu xanh của cánh đồng lúa, thấp thoáng những sân phơi tranh với màu sắc xanh đỏ,xa xa là dòng sông Đuống chảy êm đềm, ta đến với làngtranh

Lịch sử cũng như sự phát triển của làng tranh Đông Hồ gắn liền với lịch

sử và phát triển của dòng tranh Đông Hồ truyền thống.Tên gọi dân gian xưa của làng tranh Đông Hồ là làng Mái Chỉ sau một thời gian gắn bó với nghề làm tranh

mà người ta gọi nó là làng Hồ hay làng Đông Hồ.Tranh Đông Hồ ra đời vào

khoảng thế kỷ thứ XVI với số lượng mẫu tranh vô cùng phong phú mà không ai thống kê hết được, chỉ biết gồm có 5 loại chính là :tranh thờ, tranh chúc tụng,tranh sinh hoạt,tranh lịch sử và tranh giáo dục.Có một điều đặc biệt ở một làng tranh đã hơn 500 năm tuổi là chưa ai từng nghe đến ông tổ của làng nghề Bởi lẽ tinh hoa của nghề đã được những người làng tranh – những bàn tay nghệ nhân truyền từ đờinày sang dời khác, thế kỷ này sang thế kỷ khác Từ cuối thế kỷ XIX đến 1944 là thời kì hưng thịnh của làng tranh Lúc ấy, trong làng có 17 dòng họ thì tất thảy đều làm tranh Đến hẹn lại lên, cứ khoảng tháng 7, tháng 8 hàng năm là cả làng đã tất bật để chuẩn bị cho mùa tranh Tết, khắp làng rực rỡ sắc màu của giấy điệp, không một mảnh đất trống nào không được người dân làng Hồ tận dụng để phơi giấy: từ sân nhà, sân đình, ven các ngõ xóm, đường làng, dọc theo triền đê cho đến các nóc nhà, nóc bếp….Không khí trong làng rộn rạo từ sáng đến tối suốt mấy tháng liền như thế Thế rồi làng tranh nhộn nhịp với hội tranh giữa những ngày tháng Chạp, đặc biệt là các ngày mùng 6, 11,16,21 và 26 Bà con và du khách thập phương muôn nơi đổ về tấp nập mua tranh treo tết, cầu mong một sự phú quý vinh hoa cho nhà mình Bên cạnh đó, đến chợ tranh làng Hồ không chỉ có khách buôn và mua tranh, mà có cả những người hâm mộ nghệ thuật tranh dân gian thích thăm thú, xem tranh và đi trảy hội mùa xuân.Làng tranh lúc bấy giờ thật đẹp và đông vui biếtbao

“Dù ai buôn bán trăm nghềNhớ đến tháng Chạp thì về buôn tranh”

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, cùng nhân dân cả

nước,Đông Hồ cũng rơi vào cảnh đạn bom, làng tranh bị giặc đốt phá tan hoang, người dân trong làng lo chạy loạn khắp nơi, các bản khắc tranh cũng bị thiêu cháy rụi Nghề tranh từ đó cũng bị gián đoạn Nhưng khi hoà bình lập lại (1954) ,làng tranh được khôi phục.Thời gian này, nhiều tổ hợp tác sản xuất tranh Đông Hồ đượcthành lập, đây cũng là thời điểm tranh Đông Hồ được xuất khẩu nhiều ra nước ngoài, nét đẹp tranh Đông Hồ mang hồn Việt đã được rất nhiều bạn bè quốc tế biết đến

Còn nói về người làng tranh, các cụ làng Đông Hồ ngày xưa vẫn truyền lại mấy câu ca rằng:

Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái với anh thì vềLàng Mái có lịch có lề

Có sông tắm mát có nghề làm tranh

“Làng mái có lịch có lề” - Chữ lề ở đây tượng trưng cho những quy tắc đạo đức của người xưa, rất trọng danh dự, khí tiết Còn dân làng Mái, dân nghệ thuật rất trọng lời ăn tiếng nói Không như nhiều làng quê khác, người dân làng

Hồ, nhất là phụ nữ, ăn nói rất lịch lãm, trên dưới thưa gửi rất rõ ràng Người làng

kể rằng kể cả từ xưa, rất hiếm khi trong làng có tiếng người mắng chửi nhau.Du khách về với làng tranh cũng rất hài lòng trước sự hiếu khách của dân làng Đó cũng chính là một nét Kinh Bắc khiến cho người ta đến một lần và nhớ mãi…

Như vậy, làng tranh Đông Hồ cùng dòng tranh mang hồn dân tộc ấy trải qua biết bao thăng trầm đã trở thành một thói quen tâm linh, một phong tục tín ngưỡng của người Việt, đặc biệt là người Bắc Một vài tờ tranh bên cạnh mâm ngũ quả đã trở thành thứ mà các bà các chị không quên sắm cho gia đình mỗi dịp tết đến xuân về

Chương 2: Đặc điểm dòng tranh dân gian Đông Hồ

có ánh sáng lấp lánh Chất bột trắng lấy tõ vá con điệp ở biển

Tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ thường in trên giấy dã quét điệp Do đó, trước khi in quét điệp bằng chổi thông và tạo thành các đường ganh Có thể nói, cái đặc biệt của tranh Đông Hồ ở chỗ đó mà tranh Hàng Trống, tranh làng Sinh… không thể có màu sắc muôn ngàn hồng tía của tranh, còng không thể có nền giấy điệp quyến rũ đó Các ván gỗ khắc tranh thường làm từ gỗ thị loại gỗ này ít lồi, mịn màng, dẻo quánh, dùng in tranh rất bền

Tranh đấu vật

Màu sắc tô đẹp bức tranh Màu sắc trong tranh Đông Hồ mang đến cho người xem vẻ đẹp mộc mạc trở thành nét riêng trong tranh Đông Hồ Muốn giá thành của tranh dân gian vừa với túi tiền của người dân nghệ nhân phải dùng

những nguyên liệu dễ kiếm tìm từ thiên nhiên Đó là thứ có sẵn tõ xung quanh, họ chế tạo ra màu vẽ cho mình Tranh Đông Hồ rất hạn chế pha màu trực tiếp nên màu sắc hoàn toàn giữ nguyên, theo màu tự nhiên

Màu đen lấy tõ than lá tre đốt, ủ ngâm ải

Màu vàng tõ hoa hoè đem sao, sắc lấy nước

Màu đỏ lấy tõ sái ở đồi núi

Màu xanh lấy từ lá chàm ngâm lấy nước

Màu trắng từ điệp nghiền kỹ thành bét

Cái làm nên nét đặc sắc độc đáo của tranh Đông Hồ chính là chất liệu làm tranh, được chế biến thủ công từ các nguyên liệu có sẵn trong thiên nhiên: Giấy làm từ cây dó, màu đỏ từ gạch non, màu vàng từ hoa điệp vàng, màu đen từ látre đốt, màu trắng được nghiền từ vỏ sò, ốc… Trên cơ sở những màu sắc cơ bản ấyngười dân đã tạo thêm nhiều màu sắc khác nhau từ việc trộn lẫn các màu Để hoànthành một sản phẩm, không kể khâu khắc tranh trên bản gỗ, có sẵn giấy và màu, người làm tranh phải rất công phu, cẩn thận trong từng giai đoạn: sơn hồ lên giấy, phơi giấy cho khô hồ, quết điệp rồi lại phơi giấy cho khô lớp điệp, khi in tranh phải

in từng màu lần lượt, nếu có 5 màu thì 5 lần in, mỗi lần in là một lần phơi… Cứ thế, dưới ánh sáng mặt trời lấp lánh từng hình ảnh, đường nét của cảnh sắc thiên nhiên, nếp sinh hoạt của người dân, những hình ảnh của cuộc sống thường ngày như “bừng” sáng trên giấy dó Mọi giai đoạn đều thật công phu nên đòi hỏi người làm tranh luôn cẩn trọng, cầu kì, chú ý đến từng chi tiết nhỏ để có được một bức tranh đẹp

2.1.2 Khắc ván

Tranh Đông Hồ có một công đoạn là khắc ván.Để hoàn thành một sản phẩmthì khâu khắc ván là một khâu quan trọng không thể thiếu.Đảm nhận khâu nàylà những người có tay nghề chạm khắc giỏi.Để có tranh in màu,ván in làm 2loại.Ván in nét và ván in màu.Ván in nét làm bằng gỗ thị,gỗ mơ hay gỗ lồng

ngực,là loại gỗ rắn,bền,thớ dẻo và mịn.Khi tiếp xúc với nước là không bị nở

thớ và còn có khả năng làm cho nét khắc trên ván in dai,đứng vững,không

gãy,không đổ.

Ván in các mảng màu thì bằng gỗ dổi hay gỗ vàng tâm,là loại gỗ

nhẹ,thớmềm xốp,dễ hút màu,do đó in đậm màu thuốc.Gỗ dùng khắc ván in phải xẻtrước một,hai ba năm để khô mới dùng.Khi in ván gỗ gặp nước không bị congvênh

Các ván in tranh Đông Hồ chỉ in một mặt.Dụng cụ khắc ván là những mũiđục còn gọi là những “ve” bằng thép cứng.Trong khi đó nhiều nước trên thếgiới gỗ làm in tranh là gỗ anh đào là phần lớn dùng dao khắc mũi nhọn đầu đểkhắc ván

Khi khắc ván,người cầm ve bằng tay trái,đặt lưỡi ve lên cạnh nét vẽ,tay phảicầm dùi đục đập mạnh lên đầu cán ve.Khắc nét thẳng thì dùng ve lưỡi

thẳng,khắc nét cong thì dùng ve lòng máng.Cứ thế tùy đường thẳng hay cong

của nét vẽ mà lựa chọn lưỡi ve to hay nhỏ,cong nhiều hay ít cho ăn khớp với

nét vẽ.Về sau người thợ khắc ván làng Hồ còn dùng thêm loại dao khắc mũi

nhọn mài một má

Các ván in làng Hồ khắc bằng mũi ve nên nét vẽ khắc ván thường

to,đậm,sâu nét và đứng cạnh.Có thể nói nếu ván in tranh hàng Trống to,rộng,đầy đặn,tờ tranh to rộng đến đâu ván in củng khổ thì ván in tranh Đông Hồ thường khổ nhỏ,nhẹ,tiện cầm trên tay khi in.Nếu là những tranh khổlớn rộng như Tứ Bình,Tố Nữ,tranh Truyện Kiều,tranh Tứ Quý thì các ván in tranh không to bằng khổ tranh

mà được cắt nhỏ bằng 3,4 ván,thường in tranh phải in ghép các ván lại cho thành một bản khắc trọn vẹn

Ván khắc in tranh có 2 loại: ván in nét và ván in màu Ván in nét thường được làm từ gỗ thị hoặc gỗ thừng mực Gỗ thị có thớ đa chiều, vừa mềm, dễ khắc lại vừa dai, do đó khi khắc ván in, nghệ nhân có kỹ năng chạm khắc giỏi, sẽ tạo được các nét gọn, mảnh, nhỏ, tinh vi và ván in lại mềm Dụng cụ khắc ván là những mũi đục hay còn gọi là bộ ve, được làm bằng thép cứng Mỗi bộ ve có khoảng 30 - 40 chiếc

Khi khắc ván in tranh,người ta chuyển sang giai đoạn in tranh hàngloạt.Khâu sáng tác,khắc ván và in tranh có mối quan hệ chặt chẽ với nhau

2.1.3 In tranh

Đây là công đoạn thực hiện việc quết màu lên ván rồi in,giấy dùng in tranh là giấy điệp.Khi in tranh phải in từng màu lần lượt,năm màu năm lần in,mổi lần in là một lần là một lần phơi.Sau khi in tranh,kể cả lúc tranh khô,người xem vẩn cảm nhận được màu sắc của tranh,thật tươi tắn như lúc tranh ướt.Các hình khối,mảng nọ cạnh mảng kia,có sự ăn ý một cách hài hòa tự nhiên

Vật liệu và dụng cụ dùng để in tranh gồm: giấy dó, các loại màu, ván in,

co ván, bìa và thét (chổi làm bằng lá thông) Cách thức in tranh như sau: trước khi

in tranh, phải chuẩn bị sẵn giấy in để thành 1 tập (khoảng từ 100 đến 200 tờ ở trước mặt) Khi in, người ta nhúng thét lá thông vào chậu màu để lấy màu, rồi quét đều trên mặt bìa Phương pháp lấy mực để in tranh dân gian Đông Hồ theo cách xếp ván, tức là cầm "co" ván dập đi, dập lại tấm ván xuống mặt bìa đã được phết màu, để màu thấm đều trên bề mặt ván, sau đó đặt ván in lên tờ giấy định in sao cho cân đối, chính xác, ấn mạnh ván in vào tờ giấy, để có sự liên kết nhất định, rồi lật ngửa ván in có dính cả tờ giấy in tranh lên; lấy xơ mướp xoa đều lên mặt sau tờ giấy, để cho phẩm mầu trên mặt ván tiếp tục thấm đều trên mặt giấy Tiếp đó, gỡ tờtranh ra khỏi ván in, rồi mang tranh ra phơi ở những nơi thoáng mát.Tranh khô rồi mới tiếp tục lần lượt in các màu khác.Bản nét đen bao giờ cũng được in cuối cùng

2.2 Nội dung tranh

2.2.1 Nội dung tranh Đông Hồ

Tranh Đông Hồ phản ánh được tâm tư, nguyện vọng và những ước mơ

bình dị, gần gũi với cuộc sống đời thường Nghệ nhân tranh Đông Hồ cũng là người dân lao động Họ đã gửi tâm tư tình cảm của mình vào tác phẩm, vì vậy tranh Đông Hồ luôn gây được ấn tượng sâu lắng trong lòng người.Thật vậy, cái làm nên nét đẹp và đặc biệt ở tranh Đông Hồ để cho người ta đã nhìn là muốn ngắm mãi, là phải suy ngẫm chính là ý nghĩa của tranh Tranh dân gian Đông Hồ, đúngnhư cái tên gọi của nó,là thế giới thu nhỏ của cuộc sống làng quê Việt Nam

Mỗi bức tranh đều mang một ý nghĩa nhân sinh riêng, biểu hiện nhiều góc độ tâm trạng của con người, mang trong nó là cả những ước vọng của người dân, từ những ước mong giản dị cho tới những điều cao quý Đó có thể là mong ước về một cuộc sống no ấm của nhà nông với sự thể hiện của tranh "Mẹ con đàn lợn", hay sự thể hiện ý chí kiên cường bất khuất của đấng nam nhi với "Tranh gà trống" sặc sỡ và oai vệ, và nó cũng thể hiện cho 5 đức tính quý của con người: văn (vẻ đẹp – mào gà), vũ (cứng rắn – cựa gà), nhân (lòng thương yêu đồng loại – khi kiếm được mồi luôn gọi đàn đến cùng ăn), dũng (sức mạnh – gặp kẻ thù thì kiên quyết chống lại), tín (hàng ngày báo giờ rất đúng) Tranh gà đẹp và ý nghĩa như thế, nên nhà thơ Đoàn Văn Cừ đã viết trong bài thơ Chợ tết: "Lũ trẻ còn mải ngắm bức tranh gà/ Quên cả chị bên đường đang đứng gọi" Còn tranh "Đám cưới chuột"lại là một minh chứng sống động và hóm hỉnh cho quan hệ mạnh hiếp yếu trong xãhội Chuột làm đám cưới phải lo lễ vật cống cho mèo, cầu xin mèo để yên cho đámcưới được tiến hành.Hoặc thầy đồ cóc lại nói về lớp học nghiêm túc,nhìn qua có thể thấy thầy đồ rất gia trưởng,ở dưới thì lớp học đang ôn bài,còn bức tranh Hứng Dừa thì lại chỉ một gia đình hòa thuận,vợ hứng chồng chèo,trong như ngọc trắng như ngà Dù được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, nhưng tranh dân gian của các dòng tranh đều có điểm giống nhau là luôn đề cao cái đẹp, đề cao đạo lý làm người, giáo dục những phẩm chất tốt và cầu mong những điều tốt đẹp trong cuộc sống.

Tranh Đông Hồ có 5 loại chính là tranh thờ( gắn với tục thờ cúng tổ tiên

và tín ngưỡng đa thần với những chủ đề tranh như: Táo Quân, Phật Bà, Thổ Công, ngũ hổ, …);tranh chúc tụng(biểu đạt cho những lời chúc: bình an, hạnh phúc, giàu

có, sung túc, thăng tiến hoặc đông con như Đại cát-Nghinh xuân, Gà đàn, Gà trống,vinh hoa phú quí, cậu bé cưỡi trâu );tranh sinh hoạt (chuột đỗ trạng nguyên,chuột vinh qui, đám cưới chuột, chuột mèo hóa giải, đánh ghen, hái dừa, thầy đồ cóc );tranh lịch sử(ca ngợi lịch sử oanh liệt và hết sức tự hào của dân tộc như Hai

Bà Trưng, Bà Triệu cưỡi voi xung trận, Trần Hưng Đạo, Ngô Quyền đánh quân Nam Hán, Đinh Bộ Lĩnh cờ lau tập trận hay Việt Nam độc lập, bình dân học vụ, bắt sống giặc lái máy bay, Bác Hồ về thăm làng );và tranh giaó dục (Cóc đi học, Nhị thập tứ hiếu, tranh chuyện Kiều, thánh Gióng, Thạch Sanh, tranh ngụ ngôn…)

2.2.2 Một số bức tranh Đông Hồ tiêu biểu

Đám cưới chuột

Đây là một trong những bức tranh có từ lâu đời và nổi tiếng nhất của dòng tranh Đông Hồ Nó thuộc loại tranh sinh hoạt, là một bức tranh hài hước nhưng mang ý nghĩa châm biếm sâu sắc.Hài hước ở chỗ chuột lại đi rước dâu, lấy

vợ, hay chính là nghệ nhân dân gian đã thổi hồn vào bức tranh, nhân hóa con chuột

để nó mang dáng dấp con người Châm biếm ở chỗ chú rể chuột muốn đón dâu phải mang chim, mang cá đến cống cho mèo.Trên bức tranh có hai chữ Nghênh hôn chỉ đám cưới Con mèo trong bức tranh đại diện cho tầng lớp thống trị xưa Còn con chuột là hình ảnh của những người nông dân trong xã hội cũ Trạng Chuột

ơn vua cưới vợ làng, Kiệu son lộng lẫy lọng hoa vàng ! Nàng dâu xứ chuột chân đi đất, Ngón nhỏ bùn non vẫn dính chân ! “Đám cưới chuột” cùng với hai bức tranh chuột khác là “chuột vinh quy” và “chuột rước rồng” đã phản ánh một cách sâu sắcquan hệ mạnh hiếp yếu trong xã hội, là tiếng nói của nhân dân lao động trước nạn tham ô, cướp bóc của bọn tham quan