SKKN sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học vật lí 9

TƯ DUY ĐẠT HIỆU QUẢ TRONG TIẾT TỔNG KẾT CHƯƠNG MÔN VẬT LÍ 9 Ở TRƯỜNG THCS TRẦN QUỐC TOẢN-PHƯỚC SƠN.- Môn Vật lí cấp trung học cơ sở THCS là một trong những môn khoa học tự nhiên trong nh

TƯ DUY ĐẠT HIỆU QUẢ TRONG TIẾT TỔNG KẾT CHƯƠNG MÔN VẬT LÍ 9 Ở TRƯỜNG THCS TRẦN QUỐC TOẢN-PHƯỚC SƠN.

- Môn Vật lí cấp trung học cơ sở (THCS) là một trong những môn khoa học

tự nhiên trong nhà trường phổ thông, chứa đựng một lượng kiến thức lớn nênviệc hệ thống, ghi nhớ sau một nội dung bài học hay một chương, đòi hỏi ngườihọc phải có phương pháp học tập tích cực

- Kĩ thuật dạy học Sơ đồ tư duy (SĐTD) là công cụ hữu ích trong giảng dạy

và học tập giúp giáo viên (GV) và học sinh (HS) thực hiện được điều đó Quanghiên cứu và thực nghiệm giảng dạy cho thấy một số GV còn gặp khó khăntrong việc tổ chức hoạt động dạy học trên lớp với việc thiết kế và sử dụng SĐTDcũng như chưa phát huy tối đa của HS về cách học bằng sơ đồ tư duy nhất làtrong tiết tổng kết chương đạt hiệu quả

- Vì vậy tôi chọn đề tài “Một số kinh nghiệm sử dụng kĩ thuật dạy học

sơ đồ tư duy đạt hiệu quả trong tiết tổng kết chương môn Vật lí 9 ở trường THCS Trần Quốc Toản-Phước Sơn”.

- Phương pháp điều tra giáo dục.

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp quan sát sư phạm

- Phương pháp thống kê, tổng hợp, so sánh

- Phương pháp mô tả

- Phương pháp vật lí

* Thời gian nghiên cứu:

Đề tài thực hiện từ tháng 9 năm 2011 (năm học 2011-2012) đến tháng 3năm 2013 (năm học 2012-2013)

- Tháng 9 năm 2011 đến tháng 1 năm 2012 nghiên cứu các tài liệu liênquan đến đề tài

- Tháng 2 năm 2012 đến 4 năm 2012 nghiên cứu viết và hội thảo chuyên đềcấp tổ và trường

- Tháng 9 năm 2012 đến 3 năm 2013 tiếp tục nghiên cứu, áp dụng, tổnghợp, xử lí các số liệu và hoàn thành đề tài

III CƠ SỞ LÍ LUẬN:

- Đổi mới phương pháp dạy học là công việc được ngành giáo dục quantâm đúng mức Trong phương pháp dạy học hiện nay là lấy HS làm trung tâm,giáo viên là người hướng dẫn cho HS tự tìm ra kiến thức mới Người học tự tìmtòi, tự nghiên cứu một cách tích cực để từ đó chiếm lĩnh kiến thức trên cơ sở có

sự tham gia hướng dẫn của giáo viên

- Bản đồ tư duy (BĐTD) còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hìnhthức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ

đề hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hìnhảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ

đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêmhoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh,các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể

hiện” nó dưới dạng SĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập SĐTD phát huyđược tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người.

- SĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (cácnhánh) Có thể vận dụng SĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiếnthức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, mỗi họckì và nó còn giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác

IV CƠ SỞ THỰC TIỄN:

1 Đặc điểm tình hình:

- Được sự quan tâm của chính quyền địa phương, lãnh đạo nhà trường về

cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học phục vụ cho công tác giảng dạy

- Giáo viên được tham gia tập huấn các lớp bồi dưỡng, nắm được cácphương pháp dạy học tích cực cũng như các kĩ thuật dạy học tích cực đặc biệt là

kĩ thuật dạy học sử dụng bản đồ tư duy, GV trong tổ cũng như GV toàn trườngđược tập huấn nhiều lần

- Học sinh trường THCS Trần Quốc Toản đa phần là các em ngoan hiềnchịu khó trong học tập, các em có tương đối đầy đủ sách giáo khoa, sách bài tậpcũng như làm quen dần với kĩ thuật dạy học SĐTD

2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.

- Mặc dù GV được tập huấn nhiều lần về các kĩ thuật dạy học trong đó có

sử dụng SĐTD nhưng nhiều GV còn e dè và gặp khó khăn trong việc tổ chứchoạt động dạy học trên lớp với việc thiết kế và sử dụng SĐTD

- Kĩ thuật dạy học SĐTD không phải là mới nhưng nó chưa thực sự được

áp dụng rộng rãi trong dạy học nên HS còn lúng túng trong việc tiếp thu và họctập

- Khi chưa áp dụng đề tài việc nắm kiến thức của HS ở bài tổng kết chươngđược thể hiện qua các bài khảo sát vào tháng 3 năm học 2011-2012, Vật lí ở lớp

9 và vào tháng 9 năm học 2012-2013 như sau:

Năm học Lớp Số bài

kiểmtra

V NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Vận dụng kĩ thuật dạy học Sơ đồ tư duy đạt hiệu quả trong tiết tổng kếtchương môn Vật lí 9 cần:

1 Tổ chức hoạt động dạy học với SĐTD như sau:

Trong tiết học sử dụng SĐTD để dạy học gồm có nhiều hoạt động nhưng

có thể tổng hợp thành 4 hoạt động cơ bản sau:

1.1 Hoạt động 1: Lập SĐTD

Mở đầu bài học tổng kết chương GV có thể cho HS lập bản đồ tư duy theonhóm với các gợi ý liên quan đến chủ đề kiến thức bài học

1.2 Hoạt động 2: Báo cáo thuyết minh về SĐTD

Cho một vài HS hay đại diện của nhóm HS lên báo cáo thuyết minh vềSĐTD mà nhóm mình đã thiết lập Hoạt động này vừa giúp GV biết rõ việc hiểukiến thức của học sinh, vừa rèn luyện kĩ năng trình bày ý tưởng trước đôngngười

1.3 Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện SĐTD

Tổ chức cho HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD (GV làngười cố vấn để dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm)

1.4 Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một BĐTD

Cho HS trình bày, thuyết minh về kiến thức thông qua SĐTD mà các emvừa thiết kế và cả lớp đã chỉnh sửa và hoàn thiện bằng một SĐTD mà GV đãchuẩn bị sẵn hoặc dùng phần mềm iMindMap 5 để thực hiện.

2 Các bước thiết kế một SĐTD như sau:

- SĐTD nhìn chung được thiết kế theo mỗi ý tưởng của cá nhân, song thì

về nội dung và hình thức cũng theo các bước cơ bản sau:

* Bước 1: Chọn từ trung tâm (hay còn gọi là từ khoá) là tên của một bài,một chủ đề hay một nội dung kiến thức cần khai thác như một cụm từ hoặc mộthình ảnh cần phát triển

* Bước 2: Vẽ nhánh cấp một chính là nội dung chính của bài học hay chủ

đề đó, chẳng hạn như định nghĩa, tính chất, dấu hiệu… Tuy nhiên nên lậpBĐTD có 4 nhánh cấp 1

* Bước 3: Vẽ các nhánh cấp hai, ba,… là nhánh con của các nhánh trước

đó là các ý triển khai của nhánh trước đó

- Những từ khóa dù là tiêu đề chính hay phụ thì ta nên cố gắng viết hoa.Khi viết hoa, các từ khóa sẽ trở nên dễ nhìn, dễ đọc hơn, không bị “chìm” đi

3 Một số kinh nghiệm giúp học sinh thích thú khi tổ chức hoạt động học tập với kĩ thuật dạy học sơ đồ tư duy trong tiết tổng kết chương.

3.1 Tâm lí học sinh:

- Bản thân công tác ở miền núi gần 13 năm và đã thấy rằng HS người địaphương rất thích vẽ và vẽ rất đẹp có nhiều ý tưởng sáng tạo cũng chính vì điềunày mà tạo nên sự thành công của việc học với SĐTD

3.2 Nội dung chuẩn bị ở nhà:

- Đối với bất kì một tiết học nào thì việc xem trước nội dung bài học là rấtquan trọng trong đó tiết ôn tập chương còn quan trọng hơn vì nó tổng hợp, hệthống nhiều nội dung kiến thức đã học và nó còn là cơ sở để làm việc với bản đồ

tư duy

- Chuẩn bị bút vẽ sơ đồ tư duy: Chọn các loại bút để thể hiện những từkhóa được rõ ràng, nét không quá lớn cũng không quá mỏng, có nét thanh nhỏnhưng màu sắc đậm.

- Chuẩn bị giấy vẽ: Nếu các em có điều kiện thì chuẩn bị giấy vẽ A4 hoặccũng có thể ta dùng giấy vở để vẽ SĐTD cũng chính vì điều này mà hầu như tất

cả các HS đều được tham gia vẽ SĐTD

3.3 Hướng dẫn học sinh vẽ SĐTD đối với nội dung tiết ôn tập chương:

- Thường chọn từ khóa trung tâm là tên học của chương và nên khuyếnkhích các em vẽ các hình đặc trưng của chương đó và viết bằng chữ in hoa

- Khi vẽ các nhánh sát nhau nên có sự tương phản, đó là cách để dễ nhớnhất đó là tạo sự ấn tượng, sự hài hước,… và có cả màu sắc nữa Nếu dùngnhiều màu sắc tương phản với nhau, màu sắc này sẽ gợi hình ảnh của màu sắckia và ngược lại và cũng khuyến khích các em nên chọn hình ảnh đặc trưng chonội dung của nhánh

3.4 Hướng dẫn HS cách ôn và học tập đối với SĐTD:

- Sau khi vẽ SĐTD xong có nhiều HS nhớ rất rõ SĐTD của mình, đến từngchi tiết nhưng nếu ta không ôn luyện thì chắc chắn sẽ quên ngay sau đó Nên tacần ôn tập SĐTD theo bốn mốc thời gian đó là: 10 phút sau khi vẽ, 1 ngày saukhi vẽ, 1 tuần sau khi vẽ và 1 tháng sau khi vẽ Thời gian ôn tập được ghi vàogóc nhỏ phía trên SĐTD và thường treo ngay góc học tập

- Cách ôn tập SĐTD là dùng một tờ giấy cùng kích cỡ với SĐTD và nhìnlướt qua sơ đồ tư duy và vẽ lại (chủ yếu là các nội dung chính trong sơ đồ tưduy)

a Ví dụ trong tiết tổng kết chương I Điện học - môn Vật lí 9

Qua việc hướng dẫn tổ chức hoạt động dạy học với SĐTD và các bước thiết kế một SĐTD thì HS hệ thống hóa kiến thức đầy đủ hơn, ghi nhớ lâu hơn và thích thú hơn khi sử dụng SĐTD để học tập Sau đây là một số SĐTD của học sinh lớp 9/1 và 9/2

Tổ chức cho HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện SĐTD và saucùng được hoàn thiện bằng một SĐTD của GV chuẩn bị sẵn:

b Ví dụ trong tiết tổng kết chương II Điện từ học - môn Vật lí 9

- Qua các bước chuẩn bị và hướng dẫn, học sinh đã nắm và thực hiện việc

ôn tập chương thông qua bản đồ tư duy:

Hoặc sơ đồ tư duy của một HS khác

Tương tự như vậy sau cùng GV củng cố bằng một SĐTD để thống nhấtchung và giúp HS chỉnh sửa những sai sót:

c Ngoài ra việc học tập sơ đồ tư duy có thể áp dụng cho các bài tổng kết chương ở các khối lớp 6,7, 8

- Một số ví dụ minh họa mà bản thân đã áp dụng cho HS các khối 6,7,8 ở năm học này và năm học trước đã đem lại một số thành công nhất định:

* Vật lí 6

Vật lí 7

Vật lí 8:

VI KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU:

Trong quá trình nghiên cứu đề tài: “Một số kinh nghiệm sử dụng kĩ thuật dạy học sơ đồ tư duy đạt hiệu quả trong tiết tổng kết chương môn Vật

lí 9 ở trường THCS Trần Quốc Toản-Phước Sơn”, trong hai năm học tôi đã

tiến hành khảo sát định kì sau mỗi tiết tổng kết chương và đã thu lại được mộtkết quả rất khả quan

Để chứng minh tôi xin đưa ra một số kết quả sau:

- Kết quả khảo sát khi chưa áp dụng đề tài vào năm học 2011-2012 và đầunăm học 2012-2013 như sau:

Năm học Lớp Số bài

kiểmtra

- Sau khi tiến hành nghiên cứu và thực hiện đề tài, việc khảo sát gần đâynhất là chấm các sơ đồ tư duy ở các tiết tổng kết chương vào tháng 10 và tháng

01 năm học 2012-2013 đã đạt kết quả như sau:

Năm học Lớp Số bài

kiểmtra

bình

2012-2013 9/1 25 5 20,0 6 24,0 12 48,0 2 8,0 0 0

Qua bảng tổng hợp cho ta thấy kết quả:

Tỉ lệ học sinh yếu, kém giảm: 51,8%

Tỉ lệ học sinh TB tăng: 22,1%

Tỉ lệ học sinh Khá tăng: 18,9%

Tỉ lệ học sinh Giỏi tăng: 13,9%

So với kết quả ban đầu khi chưa nghiên cứu áp dụng đề tài

VII KẾT LUẬN:

Qua thực tế giảng dạy cho thấy, sử dụng SĐTD trong dạy học kiến thứcmới giúp HS học tập một cách chủ động, tích cực và huy động được tất cả HStham gia xây dựng bài một cách hào hứng Với sản phẩm độc đáo “kiến thức +hội họa” là niềm vui sáng tạo hàng ngày của HS và cũng là niềm vui của chínhthầy cô giáo và phụ huynh HS khi chứng kiến thành quả lao động của học tròcủa mình

Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng

và đào sâu các ý tưởng

SĐTD giúp HS ghi chép có hiệu quả, do đặc điểm của SĐTD nên ngườithiết kế SĐTD phải chọn lọc thông tin nhằm:

- Tiết kiệm thời gian, công sức

- Cung cấp bức tranh tổng thể

- Tổ chức và phân loại suy nghĩ

- Ghi nhớ tốt hơn

- Kích thích tiềm năng sáng tạo

Sử dụng kĩ thuật dạy học tích cực SĐTD không chỉ áp dụng cho tiết tổng

chương của môn Vật lí THCS Ngoài ra còn có thể áp dụng cho các môn họckhác

VIII NHỮNG ĐỀ NGHỊ, ĐỀ XUẤT:

1 SĐTD thì cần dùng giấy A0, A1,2,3 hoặc A4 to thì mới thể hiện cácnhánh được rõ ràng Mà ta chỉ cần linh hoạt các nét (tức các nhánh) trong SĐTDthì một bài học dài 3, 4 trang ta vẫn có thể tóm tắt nó lại rất gọn gàng Nên giấy

vẽ SĐTD chúng ta thể lấy giấy vở học là được Giấy vở học có những đường kẻ

sẽ giúp chúng ta căn được vị trí của các nhánh và vì vậy càng dễ vẽ hơn, bêncạnh đó, sử dụng giấy vở để vẽ bản đồ tư duy dễ dàng mang theo lên trường vàxem xét

2 SĐTD là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS cóchung một kiểu SĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, góp ýthêm về đường nét vẽ, màu sắc và hình thức (nếu cần)

Phước Hiệp, tháng 4 năm 2013

Tác giả

LÊ XUÂN THIỆT

IX TÀI LIỆU KHAM KHẢO

- Sách dạy tốt học tốt các môn học bằng bản đồ tư duy - NXB Việt Nam năm 2011, Ngô Trần Ái

- Sách giáo viên Vật lí 9 - NXBGD năm 2007

- Sách giáo khoa Vật lí 8 - NXB-GD năm 2007

- Sách giáo viên Vật lí 8 - NXBGD năm 2007

- Sách giáo khoa Vật lí 7 - NXB-GD năm 2007

- Sách giáo viên Vật lí 7 - NXBGD năm 2007

- Sách giáo khoa Vật lí 6 - NXB-GD năm 2007

- Sách giáo viên Vật lí 6 - NXBGD năm 2007

- Phương pháp giảng dạy Vật lí ở trường phổ thông, tập 1 - NXBGD-1979

- Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THCS chu kì III quyển(1+2), Nguyễn Hải Châu, nhà xuất bản Giáo dục

- Giáo trình Phương pháp dạy học Vật lí, Nguyễn Đức Thâm, nhà xuất bảngiáo dục

- Phân phối chương trình Vật lí THCS

- Công văn số 5842/BGDĐT-VP ngày 01 tháng 9 năm 2011 của Bộ Giáodục và Đào tạo về việc hướng dẫn thực hiện điều chỉnh nội dung dạy học

CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

1-Tên đề tài: “Một số kinh nghiệm sử dụng kĩ thuật dạy học sơ đồ tư duy đạt hiệu quả trong tiết tổng kết chương môn Vật lí 9 ở trường THCS Trần Quốc Toản-Phước Sơn”.

2- Họ và tên tác giả: Lê Xuân Thiệt.

3- Chức vụ: Giáo viên

4- Nhận xét của chủ tịch HĐKH về đề tài:

a) Ưu điểm

b) Hạn chế:

5- Đánh giá xếp loại:

Sau khi thẩm định, đánh giá về đề tài trên, HĐKH trường THCS TrầnQuốc Toản thống nhất xếp loại:

Những người thẩm định Chủ tịch HĐTĐ (Ký-Ghi rõ họ tên) (Ký- ghi rõ họ tên)

II ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CỦA HĐKH PHÒNG GD&ĐT PHƯỚC SƠN:

Sau khi thẩm định, đánh giá đề tài trên, HĐTĐ phòng GD&ĐT PhướcSơn thống nhất xếp loại:

Những người thẩm định Chủ tịch HĐTĐ

(Ký- ghi rõ họ tên) (Ký-ghi rõ họ tên)

III ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CỦA HĐKH SỞ GD&ĐT QUẢNG NAM:

Sau khi thẩm định, đánh giá đề tài trên, HĐKH Sở GD&ĐT Quảng Namthống nhất xếp loại:

Những người thẩm định Chủ tịch HĐKH

(Ký-ghi rõ họ tên) (Ký-ghi rõ họ tên)