Khoá luận tốt nghiệp Kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em

Truyền hình – một loại hình truyền thông có vai trò quan trọng trong xã hội cũng không nằm ngoài trách nhiệm đó. Xác định được vai trò, nhiệm vụ này, ngay từ khi ra đời, những người làm truyền hình đã bố trí một thời lượng chương trình nhất định dành cho trẻ em nhằm mong góp một phần trong sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ. Nhiều chương trình truyền hình dành cho trẻ em mang tính giáo dục phát sóng đã nhận được sự đón đợi của đông đảo người xem đặc biệt là các em thanh, thiếu niên nhi đồng. Các chương trình đó đã cung cấp, trang bị thêm cho các em những kiến thức đa dạng về mọi lĩnh vực trong cuộc sống với hình thức thể hiện sinh động. Tuy nhiên, bên cạnh những chương trình truyền hình chất lượng như vậy, thực tế vẫn còn không ít chương trình mà chất lượng, hiệu quả tuyên truyền chưa như mong mỏi. Điều này thể hiện ở việc: nội dung chương trình còn nặng nề, dàn trải, hình thức khuôn mẫu, khô cứng do chưa vận dụng, phát huy được một cách linh hoạt thế mạnh của loại hình truyền hình cùng các thể loại có khả năng đem lại những giây phút thoải mải cho người xem như các trò chơi, phim hoạt hình, các tiết mục ca múa nhạc..

KẾT HỢP YẾU TỐ GIÁO DỤC VÀ GIẢI TRÍ TRONG CÁC CHƯƠNG TRÌNH TRUYỀN HÌNH

DÀNH CHO TRẺ EM (Khảo sát một số chương trình trên kênh VTV3 từ tháng 01 đến tháng 04/2012)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH: BÁO CHÍ

MÃ SỐ: 1.01.01CHUYÊN NGÀNH: TRUYỀN HÌNH

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được trân trọng gửi lời cảm ơn đến Thạc sỹ Đinh Thị Xuân Hoà

- Giảng viên Khoa Phát Thanh – Truyền hình, Học viện Báo chí và Tuyêntruyền, người đã trực tiếp hướng dẫn tôi khoá luận này Dù khá bận với nhiềucông việc, nhưng cô đã dành thời gian chỉ bảo, hướng dẫn và giúp đỡ tôi hếtsức tận tình trong suốt quá trình thực hiện khoá luận

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô trong Khoa PhátThanh - Truyền hình, trong suốt chặng đường 4 năm học, các thầy cô đã mangtới cho chúng tôi những kiến thức vô cùng quý giá về chuyên môn nghiệp vụcũng như những kiến thức xã hội khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2012

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

MỞ ĐẦU 1 Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG 7

1.1 Các khái niệm 71.2 Vai trò, ý nghĩa của sự kết hợp giáo dục và giải trí trong các

chương trình truyền hình cho trẻ em 131.3 Yêu cầu và điều kiện để sự kết hợp giữa yếu tố giáo dục và giải trí

trong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em đạt hiệu quả 151.4 Sự ra đời và phát triển của các chương trình truyền hình dành cho

trẻ em ở Việt Nam 20

Chương 2 THỰC TRẠNG VIỆC KẾT HỢP YẾU TỐ GIÁO DỤC

VÀ GIẢI TRÍ TRONG CÁC CHƯƠNG TRÌNH TRUYỀN HÌNH

DÀNH CHO TRẺ EM TRÊN KÊNH VTV3 HIỆN NAY 24

2.1 Sơ lược một số chương trình truyền hình dành cho trẻ em khảo sát

trên kênh VTV3 242.2 Khảo sát thực trạng việc kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong

các chương trình truyền hình dành cho trẻ em trên kênh VTV3 hiện nay

272.3 Đánh giá chung 492.4 Nguyên nhân của những thành công và hạn chế: 54

Chương 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU

QUẢ VIỆC KẾT HỢP YẾU TỐ GIÁO DỤC VÀ GIẢI TRÍ

TRONG CÁC CHƯƠNG TRÌNH TRUYỀN HÌNH CHO TRẺ EM

613.1 Sự cần thiết phải nâng cao chất lượng việc kết hợp yếu tố giáo dục

và giải trí trong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em 613.2 Một số giải pháp góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả việc kết

hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền hình dành

cho trẻ em 62

KẾT LUẬN 72 TÀI LIỆU THAM KHẢO 74

PHỤ LỤC 76

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

“Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam

có thể sánh vai các cường quốc năm châu hay không chính là nhờ một phầnlớn ở công học tập của các cháu” (thư viết nhân ngày khai trường năm 1946)– đó là lời dặn dò và kỳ vọng của Bác Hồ kính yêu đối với các thế hệ thiếuniên, nhi đồng Việt Nam

Nhưng để mong ước này luôn thành hiện thực, không chỉ có sự nỗ lựckhông ngừng của các cháu mà còn cần tới sự quan tâm, góp sức của toànĐảng, toàn dân và toàn quân – các Bộ, ban, ngành, các lĩnh vực

Truyền hình – một loại hình truyền thông có vai trò quan trọng trong xãhội cũng không nằm ngoài trách nhiệm đó

Xác định được vai trò, nhiệm vụ này, ngay từ khi ra đời, những ngườilàm truyền hình đã bố trí một thời lượng chương trình nhất định dành cho trẻ

em nhằm mong góp một phần trong sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ Nhiềuchương trình truyền hình dành cho trẻ em mang tính giáo dục phát sóng đãnhận được sự đón đợi của đông đảo người xem đặc biệt là các em thanh, thiếuniên nhi đồng Các chương trình đó đã cung cấp, trang bị thêm cho các emnhững kiến thức đa dạng về mọi lĩnh vực trong cuộc sống với hình thức thểhiện sinh động

Tuy nhiên, bên cạnh những chương trình truyền hình chất lượng nhưvậy, thực tế vẫn còn không ít chương trình mà chất lượng, hiệu quả tuyêntruyền chưa như mong mỏi Điều này thể hiện ở việc: nội dung chương trìnhcòn nặng nề, dàn trải, hình thức khuôn mẫu, khô cứng do chưa vận dụng, pháthuy được một cách linh hoạt thế mạnh của loại hình truyền hình cùng các thểloại có khả năng đem lại những giây phút thoải mải cho người xem như các trò

chơi, phim hoạt hình, các tiết mục ca múa nhạc Hay nói một cách khác, việckết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình đó chưa được khaithác triệt để Chính vì vậy mà việc giáo dục, tính thuyết phục, sự sinh động, sứchấp dẫn trong việc truyền đạt kiến thức, kỹ năng sống của một số chươngtrình chưa cao, chưa trở thành một sân chơi lý thú, bổ ích đối với các em.

Trước thực tế như vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Kết hợp yếu tố giáo

dục và giải trí trong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em” (Khảo

sát một số chương trình trên kênh VTV3 từ tháng 1 đến tháng 4 năm 2012) đểnghiên cứu với mong mỏi tìm ra những giải pháp phù hợp, từ đó khai thácđược tối đa ưu điểm của yếu tố giáo dục cũng như yếu tố giải trí vào trongquá trình sản xuất, nhằm tạo ra được nhiều những chương trình truyền hìnhvừa có khả năng đem tới cho các em kiến thức bổ ích vừa giúp các em cónhững giây phút thật thoải mái

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

Báo chí cho trẻ em nói chung và truyền hình cho trẻ em nói riêng khôngcòn là vấn đề mới mẻ Có một số công trình đã nghiên cứu về các chương trìnhdành cho đối tượng này Dưới đây là một vài tài liệu nghiên cứu tiêu biểu:

- “Biên tập chương trình truyền hình thiếu nhi”, Nguyễn Hoài Hương

(1996), Luận văn tốt nghiệp khoa Báo chí, Đại học quốc gia Hà nội

- “Chương trình truyền hình cho thiếu nhi và cách tiếp cận khán giả nhỏ tuổi”, Nguyễn Thị Vân Ngọc (2001), Khoá luận tốt nghiệp khoa Báo chí,

Đại học quốc gia Hà nội

- “Giáo dục thiếu niên nhi đồng trên sóng Đài truyền hình Việt

Nam”,Trần Thị Thu Hương (2005), Luận văn Thạc sỹ Truyền thông đại

chúng chuyên ngành báo chí học, Học viện Báo chí và Tuyền truyền

Tuy nhiên những công trình nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở một vàikhía cạnh khác nhau của các chương trình dành cho trẻ em Chẳng hạn như

bàn về vai trò của yếu tố giáo dục trong chương trình cho trẻ em hay cáchbiên tập, cách tiếp cận đối tượng là trẻ em trong quá trình tác nghiệp để cónhững sản phẩm tốt nhất phục vụ đối tượng này Chưa có một công trình khoahọc độc lập nào nghiên cứu về sự kết hợp giữa hai yếu tố giáo dục và giải trítrong một chương trình truyền hình dành cho trẻ em một cách đầy đủ, khoa

học và toàn diện

Đây là một khoảng trống, bởi vậy, với những kiến thức được trang bịtrên giảng đường cùng những vấn đề tìm hiểu được, tôi mạnh dạn thực hiện

đề tài: “Kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền

hình dành cho trẻ em” với mong muốn lấp đầy khoảng trống này.

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là: sự kết hợp của hai yếu tố:giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em

- Đối tượng khảo sát của khóa luận là: các chương trình truyền hìnhdành cho trẻ em phát trên kênh VTV3 Đài truyền hình Việt Nam Các chương

trình được lựa chọn đó là: “Chúc bé ngủ ngon”, “Cùng là dũng sĩ”, “Ai

thông minh hơn học sinh lớp 5”, “Mười vạn câu hỏi vì sao”, “Trẻ em luôn đúng”, “Đường lên đỉnh Olympia”

- Phạm vi nghiên cứu của khóa luận: Do điều kiện có hạn, để thuận lợicho công việc nghiên cứu, khóa luận giới hạn phạm vi khảo sát từ tháng 1 đếnhết tháng 4 năm 2012 – đây là thời gian tác giả thực hiện khóa luận theo quyếtđịnh của nhà trường

Tuy nhiên, để làm rõ hơn những vấn đề đặt ra trong quá trình nghiên cứu,khóa luận có mở rộng nghiên cứu tới các thời kỳ trước để so sánh khi cần thiết

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu:

Trên cơ sở các khái niệm công cụ và phát phiếu điều tra xã hội học,khóa luận chỉ ra thực trạng việc kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các

chương trình truyền hình dành cho trẻ em, thành công, hạn chế của hoạt độngnày, từ đó kiến nghị các giải pháp nhằm phát huy hiệu quả sự kết hợp hai yếu

tố giáo dục và giải trí trong các chương trình

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt được mục đích nêu trên, khóa luận tập trung giải quyết một sốnhiệm vụ sau:

- Một là, làm rõ cơ sở lí luận và thực tiễn của việc kết hợp yếu tố giáo

dục và giải trí trong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em

- Hai là, tiến hành khảo sát, thống kê, phân tích làm rõ thực trạng của

việc kết hợp hai yếu tố này trong các chương trình truyền hình cho trẻ em trênkênh VTV3 hiện nay Cụ thể, tìm hiểu nội dung của các chương trình, hìnhthức thể hiện, nghiên cứu những mặt mạnh và mặt hạn chế, nguyên nhân củanhững hạn chế, từ đó xây dựng bức tranh chung về thực trạng này

- Ba là, từ những lí luận cơ bản kết hợp với thực tiễn các chương trình

trên kênh VTV3, khóa luận đề xuất các giải pháp nhằm phát huy hiệu quả sựkết hợp hai yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình

5 Ý nghĩa lí luận, thực tiễn của đề tài

- Về mặt lí luận: Trên cơ sở khảo sát thực tiễn, đề tài góp phần làm rõ một

số nội dung lí luận, các khái niệm về trẻ em, truyền hình cho trẻ em, về giáo dục,giải trí và sự kết hợp hai yếu tố này trong cùng một chương trình truyền – đó lànhững đóng góp cụ thể vào lí luận chung của báo chí truyền hình

- Về thực tiễn: Có thể bài khoá luận chưa khái quát được một cách toàn

diện về bức tranh chung của các chương trình truyền hình cho trẻ em hiệnnay, thế nhưng, hy vọng ít nhiều những tri thức được trình bày trong khoáluận cũng sẽ là một tài liệu tham khảo bổ ích cho những người làm truyềnhình nói chung và đội ngũ làm truyền hình cho trẻ em nói riêng

6 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu:

6.1 Phương pháp luận:

Đề tài được tiến hành dựa trên cơ sở quán triệt đường lối, chủ trương,chính sách của Đảng và Nhà nước về việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻem; hệ thống lí luận báo chí nói chung, báo chí truyền hình nói riêng

6.2 Phương pháp nghiên cứu:

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng kết hợp một số phươngpháp sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phương pháp này được tiến hànhđối với một số sách, báo, tài liệu, các chương trình truyền hình viết về trẻ em

và dành cho trẻ em Phương pháp này được sử dụng với mục đích khái quát,

bổ sung hệ thống lý thuyết về truyền hình nói chung và hoạt động sản xuấtnhững chương trình truyền hình cho trẻ em nói riêng Đây chính là những líthuyết cơ sở đánh giá các kết quả khảo sát và đưa ra những y kiến khoa họccho vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát thực tiễn: Phương pháp này được dùng để xácđịnh ý tưởng nghiên cứu, phác thảo bức tranh về việc kết hợp yếu tố giáo dục

và giải trí trong quá trình sản xuất các chương trình truyền hình cho trẻ em

- Phương pháp phân tích tổng hợp: Phương pháp này được dùng đểphân tích, đánh giá và tổng hợp những kết quả nghiên cứu nhằm chỉ ra nhữngthành công, hạn chế, nguyên nhân của những hạn chế trong việc kết hợp yếu

tố giáo dục và giải trí trong quá trình sản xuất chương trình truyền hình chotrẻ em hiện nay

- Phương pháp thống kê: Phương pháp này được sử dụng nhằm xácđịnh tần số xuất hiện, mức độ, hiệu quả của việc kết hợp yếu tố giáo dục vàgiải trí trong chương trình truyền hình dành cho trẻ em

- Phương pháp phỏng vấn, điều tra bằng bảng hỏi: phương pháp nàyđược thực hiện nhằm lấy ý kiến khách quan của các bậc phụ huynh và trẻ em

ở nhiều lứa tuổi khác nhau về đánh giá chất lượng các yếu tố giáo dục, giải trítrong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em.

7 Kết cấu khoá luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu kham khảo, khoá luậngồm 3 chương chính:

Chương 1: Một số vấn đề lí luận chung

Chương 2: Thực trạng việc kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các

chương trình truyền hình dành cho trẻ em trên kênh VTV3 hiện nay

Chương 3: Một số giải pháp góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả

việc kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền hìnhdành cho trẻ em

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG

1.1 Các khái niệm

1.1.1 Giáo dục

Trong các tài liệu nghiên cứu về giáo dục hiện nay tuy có nhiều cáchdiễn giải khác nhau (do quan niệm, phạm vi, giới hạn của vấn đề khác nhau)nhưng nhìn chung đều quan niệm “giáo dục” là hiện tượng xã hội đặc biệt.Bản chất của nó là sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội củathế hệ loài người Những quan niệm này nhấn mạnh đến cách thức của hoạtđộng giáo dục, đó là sự truyền đạt và lĩnh hội giữa kinh nghiệm, kiến thứcgiữa các thế hệ

Nhà triết học, giáo dục học Jonh DeWey (Mỹ) khi nghiên cứu về vấn

đề giáo dục, ông không chỉ dừng lại ở việc cho rằng “giáo dục” là “truyền đạtkiến thức” mà ông đã chỉ ra thêm mục tiêu cuối cùng của hoạt động này Ông

cho rằng, giáo dục còn nhằm mục đích là để “tồn tại xã hội” [1, tr 17-26].

Hay theo từ điển Tiếng Việt quan niệm giáo dục cũng được nhìn nhận

ở mục đích và kết quả:“hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến

sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng

ấy dần dần có một phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” [14, tr 627].

Qua một số quan niệm đó, có thể thấy khái niệm giáo dục thường chỉmới được đưa ra dưới một, hai góc độ đơn lẻ, hoặc là cách thức thực hiệnhoặc là mục đích của hoạt động giáo dục Như vậy, những quan niệm đó chưamang tính chất toàn diện, bao quát

Để tiện cho quá trình nghiên cứu chúng tôi xin khái quát và đưa ra một

quan niệm về giáo dục như sau: “giáo dục là quá trình trình dạy và học

(truyền thụ và tiếp nhận) kiến thức nhằm hướng tới mục đích hoàn thiện trí

tuệ và nhân cách người học bằng những tác động có ý thức từ bên ngoài, góp phần đáp ứng các nhu cầu tồn tại và phát triển của con người trong xã hội”.

Thực tế, trong cuộc sống đã có nhiều cách để một đối tượng thực hiệnviệc trang bị kiến thức về mọi mặt của xã hội cho một đối tượng mục tiêu Đó

là có thể thông qua việc giảng dạy, thuyết trình ở trên lớp học, có thể thôngqua việc chỉ bảo, góp ý; có thể thông qua các phương tiện truyền thông đạichúng; thông qua quá trình chơi, quá trình giao tiếp mà con người có đượcnhững kiến thức cần thiết

1.1.2 Giải trí

“Giải trí” là một thuật ngữ được nhắc tới từ rất sớm, đồng hành với việclao động làm ra của cải vật chất, nhằm mục đích giúp con người thư giãn saunhững giây phút lao động mệt mỏi Có nhiều nhà nghiên cứu hay tài liệu đãđưa ra những khái niệm nhằm cụ thể hoá thuật ngữ này

Bách khoa toàn thư mở định nghĩa: “Giải trí là một dạng hoạt động

của con người đáp ứng nhu cầu phát triển về thể chất, trí tuệ và mĩ học Giải trí cũng là nhu cầu của con người vì nó đáp ứng những đòi hỏi bức thiết từ phía cá nhân Nhu cầu giải trí là động cơ của hoạt động giải trí Khi xuất hiện nhu cầu giải trí, con người bị thôi thúc hành động để thỏa mãn nhu cầu đó” [15].

Với định nghĩa trên, “giải trí” được nhìn nhận vừa như một dạng hoạt

động lại vừa là nhu cầu không thể thiếu trong xã hội loài người Mặt khác,

cách định nghĩa này mang tính diễn giải, dẫn dắt khó hiểu, chưa làm nổi rõđược đặc trưng của hoạt động “giải trí” Quan niệm như vậy về giải trí chưanêu bật được đặc trưng, còn giống với một số hoạt động khác trong xã hội.Chẳng hạn, có điểm giống với hoạt động “thể thao”, vì theo như diễn giải

“giải trí đáp ứng nhu cầu về thể chất”, nghĩa là giải trí giúp cho con người

khoẻ mạnh; hay thuật ngữ này nếu được quan niệm như trên lại có điểm giốngvới hoạt động “giáo dục” vì theo họ “giải trí đáp ứng nhu cầu về trí tuệ”

Hay trong Đại từ điển Tiếng Việt, “giải trí” được hiểu là “làm cho đầu

óc thư giãn, thoải mái, cơ thể hết mệt mỏi” [13, tr 620].

Với khái niệm này thuật ngữ “giải trí” được lí giải ngắn gọn, rõ nét hơntuy nhiên thuật ngữ này mới chỉ được nhìn nhận ở một góc độ đó là mục đíchcủa hoạt động: là để đạt được sự thoải mái về mặt tinh thần

Tóm lại cần phải có một quan niệm rõ ràng, mạch lạc hơn về thuật ngữnày Giải trí cần được nhìn nhận dưới nhiều góc độ đó là nhu cầu, mục đích

và cách thức Từ những phân tích trên chúng tôi xin đưa ra quan niệm về giải

trí như sau: “giải trí vừa là nhu cầu, vừa là hoạt động của con người, do con

người sáng tạo ra nhằm mục đích giải toả sự căng thẳng tinh thần giúp thư giãn, thoải mái”.

Thực tế, trong cuộc sống có nhiều cách đem lại sự thư giãn - giải trí: cóthể là tham gia vào các trò chơi, xem phim, xem ca nhạc, đọc truyện, đi dãngoại Để giải trí – thỏa mãn nhu cầu thư giãn của mình con người phải tựtìm ra một hình thức phù hợp

Tuy nhiên, cần hiểu sự kết hợp (giữa hai hay nhiều yếu tố) ấy thườngdiễn ra cùng một khoảng thời gian, để các yếu tố đó có thể hỗ trợ, bổ sungnhững khiếm khuyết cho nhau trong một hoạt động Có như vậy mới có thểmang lại hiểu quả, lợi ích và chất lượng cao nhất

Ví dụ, trong giáo dục chúng ta vẫn thường nói: kết hợp học với hành.Tức là, nhấn mạnh việc lý thuyết phải đi đôi với thực hành Hai quá trình nàyphải được thực hiện đồng thời với nhau để bổ sung và hỗ trợ nhau, nhằm đạtđược chất lượng giáo dục tốt nhất

Từ cách hiểu trên, có thể thấy kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí tức là

gắn kết yếu tố giáo dục với giải trí để làm cho hai yếu tố này hoà quyện vàonhau thành một, vừa bổ sung vừa hỗ trợ cho nhau, để mục đích cuối cùng củamỗi yếu tố đạt chất lượng và hiệu quả nhất Cụ thể của sự gắn kết này là: cáccách thức để giáo dục được tính toán lựa chọn làm sao hòa hợp, khai thácđược những ưu thế của cách thức làm nên sự giải trí, nhằm mục đích truyềnđạt kiến thức đạt kết quả cao nhất với cách thức thoải mái nhất Và ngược lại,các hình thức giải trí (trò chơi, ca hát ) được tính toán lồng ghép kiến thứcnhư thế nào để hình thức giải trí đó đem tới sự thư giãn nhưng trí tuệ

Chúng tôi xin đưa ra một khái niệm để phục vụ cho quá trình nghiên

cứu tiếp sau: Kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí“là sự gắn kết một cách hợp

lý giữa việc truyền tải và tiếp thu tri thức, với những hoạt động vui chơi, giải trí với mục đích để đối tượng tác động vừa được tiếp nhận tri thức lại có thể đạt được sự thoải mái nhất định về mặt tinh thần”.

1.1.4 Kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong chương trình truyền hình dành cho trẻ em

- Trẻ em

Trên thực tế, không ít người nghĩ “trẻ em” chỉ là những em bé nơn nớtcần sự che chở của người lớn, chưa tự nhận thức được hết thế giới quan, cầngiáo dục về tình thần lẫn thể chất Việc xác định rõ độ tuổi, đặc điểm của đốitượng này rất quan trọng Điều này còn mang ý nghĩa để “người lớn” cónhững cách đối xử và đánh giá phù hợp về đối tượng được gọi là “trẻ em”

Điều 1, Công ước quốc tế về quyền trẻ em ghi rõ: “ Trẻ em là những

người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn.” [2, tr 70].

Với quy định này, “trẻ em” đã được xác định rõ là những người thuộc

độ tuổi nào Tuy nhiên, Công ước cũng có những yếu tố “mở” để phù hợp vớiđiều kiện của mỗi đất nước Và ở Việt Nam, xác định điều kiện phát triển củamình, Luật pháp của Việt Nam đã có những giới hạn lại về độ tuổi của đốitượng này

Điều 1, Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em của Việt Nam được

ban hành ngày 24 tháng 6 năm 2004 đã quy định: “trẻ em là công dân Việt

nam dưới 16 tuổi” [9, tr 5].

- Chương trình truyền hình dành cho trẻ em

Chương trình truyền hình là sản phẩm lao động của tập thể các nhà báo

và cán bộ kỹ thuật, dịch vụ Trong cuốn sách “Truyền thông đại chúng” tácgiả - PGS.TS Tạ Ngọc Tấn, đã phân tích, đưa ra quan niệm về thuật ngữ nàytrong hai trường hợp

Trường hợp thứ nhất, người ta dùng chương trình truyền hình để chỉ toàn bộ nội dung thông tin phát đi trong ngày, trong tuần, trong tháng của một kênh truyền hình hay của cả một đài truyền hình Trường hợp thứ hai, chương trình truyền hình dùng để chỉ một hay nhiều tác phẩm hoàn chỉnh hoặc kết hợp với một số thông tin tài liệu khác được tổ chức theo một chủ đề cụ thể, với hình thức tương đối nhất quán, thời lượng ổn định và được phát

đi theo định kỳ [11, tr 143].

Trong bài khoá luận này, chương trình truyền hình được hiểu và nghiên

cứu theo cách định nghĩa thứ hai Tức là nghiên cứu chương trình truyền hình

với tư cách là một sản phẩm cụ thể và hoàn chỉnh, có thể đứng được độc lập ởmột khung giờ phát nhất định.

Chương trình truyền hình rất phong phú và đa dạng, có thể phân loạicác chương trình truyền hình theo nhiều cách khác nhau: xét theo nội dung,xét theo cách thức sản xuất, hoặc xét theo công chúng mục tiêu Trẻ em hiệncũng đang là một trong những đối tượng công chúng mà nhiều đài truyền hìnhđang hướng tới Những sản phẩm truyền hình được sản xuất cho đối tượngnày được gọi là chương trình truyền hình dành cho trẻ em

Hiện nay, có một số thuật ngữ liên quan đến những chương trình truyềnhình về đối tượng trẻ em Đó là “chương trình truyền hình vì trẻ em” hay

“truyền hình vì trẻ em” Vậy cần hiểu như thế nào về thuật ngữ này?

Trong Đại từ điển Tiếng Việt từ “cho” mang ý nghĩa “hướng đối tượng cần

tác động” [13, tr 280] Còn từ “vì” biểu thị “ý nghĩa mục đích” [13, tr 1761].

Như vậy có thể hiểu “chương trình truyền hình cho trẻ em” là nhữngchương trình mà trẻ em là đối tượng những người làm chương trình nhắmđến, chịu tác động và ảnh hưởng trực tiếp của chương trình đó

Còn “chương trình truyền hình vì trẻ em” là những chương trình mà ở

đó đối tượng trực tiếp được những người làm chương trình hướng tới đó làngười lớn và với mong muốn khi xem xong chương trình người lớn sẽ cónhững nhận thức, hành động đúng đắn phục vụ trẻ em – “vì” trẻ em - thế hệmầm non tương lai của đất nước Với “chương trình truyền hình vì trẻ em”người lớn là đối tượng được người làm chương trình nhắm đến trực tiếp

Qua phân tích như trên có thể khẳng định “chương trình truyền hìnhcho trẻ em” và “chương trình truyền hình vì trẻ em” là khác nhau Điểm làmnên sự khác nhau đó chính là do đối tượng khán giả mục tiêu Vậy nên, khiđối tượng tiếp nhận chương trình khác nhau thì nội dung phản ánh và hìnhthức thể hiện mỗi chương trình dành cho mỗi đối tượng đó cũng sẽ khác nhau

Chương trình truyền hình vì trẻ em có thể phản ánh các nội dung như:tuyên truyền chính sách chăm sóc và bảo vệ trẻ em nói chung từ đó thay đổinhận thức và hành vi của người lớn về trẻ em, nhưng mục đích cuối cùng vẫn

là vì lợi ích tốt nhất của trẻ em Còn những chương trình dành cho trẻ em cóthể là những nội dung gắn với độ tuổi này như: kiến thức về mọi mặt, kỹ năngứng xử… những nội dung này sẽ tác động trực tiếp đến nhận thức và hành vicủa trẻ, mục đích cuối cùng vẫn là vì lợi ích tốt nhất cho trẻ em nhưng khôngthông qua người lớn

Với sự phân tích như vậy, chúng tôi xin đưa ra khái niệm như sau:

“Chương trình truyền hình cho trẻ em là một sản phẩm truyền hình mà ở đó các nội dung được xây dựng đều hướng tới phục vụ đối tượng xem là trẻ em”.

- Khái niệm: Kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em

Từ các khái niệm cùng sự phân tích ở trên, để thuận lợi cho các quátrình nghiên cứu tiếp theo tôi xin đưa ra một định nghĩa như sau:

“Kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền

hình dành cho trẻ em là việc những người sản xuất chương trình truyền hình

sử dụng linh hoạt các hình thức tuyên truyền để truyền đạt các kiến thức nhằm giúp trẻ em có thể dễ dàng và thoải mái trong tiếp nhận các nội dung

Bản thân mỗi một yếu tố giáo dục hay giải trí đều có những ưu nhượcđiểm riêng

Ưu điểm của hoạt động giáo dục nói chung và những chương trìnhtruyền hình về giáo dục nói riêng là có khả năng đem lại những kiến thức, kinhnghiệm, mở rộng hiểu biết cho các đối tượng tiếp nhận Những kiến thức đóthường mang tính lâu dài bền vững Nhược điểm của hoạt động này là quá trìnhtruyền đạt dễ trở thành nặng nề, khô khan, thậm chí nhàm chán.

Ưu điểm của hoạt động giải trí hay các chương trình giải trí là có khảnăng đem lại những giây phút thoải mái về tư tưởng Nhược điểm của hoạt độngnày thường mang giá trị tức thời, dễ nhàm chán nếu lặp lại thường xuyên, vô bổ

Vậy nên, nếu kết hợp hai yếu tố này một cách linh hoạt trong mộtchương trình truyền hình sẽ có một ý nghĩa lớn, đặc biệt với những người làmchương trình Những nhược điểm của yếu tố này có thể khắc phục, bổ sungbởi những ưu điểm của yếu tố kia Sự khô cứng trong truyền đạt của yếu tốgiáo dục có thể dễ dàng được giải quyết khi được “chuyên chở” bởi sự thoảimái, vui nhộn, linh hoạt của yếu tố giải trí Ngược lại, giá trị tức thời của yếu

tố giải trí sẽ neo lại lâu bền hơn khi được bổ sung, “gia giảm” thêm một cáchhợp lý những thông tin hay những kiến thức của yếu tố giáo dục Nếu làmđược như vậy, dễ dàng có được những chương trình hay, hấp dẫn, ý nghĩa –khán giả vừa tiếp nhận được kiến thức nhưng trong một tâm thế thoải mái.Giáo dục mà như không giáo dục

- Việc kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong chương trình truyền

hình cho trẻ em góp phần gia tăng hiệu quả tiếp nhận chương trình

Kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền hình

đó chính là hình thức giáo dục mà như không giáo dục Người xem mải vui,mải hoà mình với những kiến thức giải trí nhưng chính trong những phút giây

đó kiến thức thông tin được cài đặt len lỏi vào bộ nhớ mọi người

Đối với những chương trình dành cho trẻ em, giá trị của việc kết hợpnày càng có vai trò , ý nghĩa quan trọng bởi lẽ nhu cầu lớn của trẻ em là được

vui chơi, giải trí Và nếu thoả mãn nhu cầu này thì những chương trình đượcsản xuất ra mới có thể thu hút được sự chú ý của chúng Chỉ bằng nhữngchương trình giáo dục có tính giải trí như thế, trẻ mới dễ dàng tiếp thu đượcnhững điều mà chúng ta muốn giáo dục chúng, truyền thụ đến chúng Nhữngchương trình kết hợp được hai yếu tố giáo dục và giải trí được ví như mộtphương thức giáo dục tích cực và dễ hiểu Bởi khi tiếp nhận chương trình vớimột sự hào hứng, thú vị trẻ em sẽ “ào” vào chương trình để được vui, đượcchơi, được khám phá Sự hào hứng, sinh động, dí dỏm của chương trình thôithúc trẻ em tìm đến, từ đó tiếp nhận tri thức một cách chủ động Bất cứ một

sự chủ động tiếp cận với tri thức nào cũng sẽ đạt được hiệu quả cao

- Việc kết hợp hai yếu tố giáo dục và giải trí góp phần giúp người làm chương trình trở nên năng động và linh hoạt hơn

Trẻ em là công chúng có tâm lý đặc biệt: hiếu động, thiếu tập trung Cho nên, để một chương trình đạt hiệu quả cao, được đông đảo khán giả nhíyêu thích thì những người làm chương trình luôn phải tính toán cân nhắc rấtnhiều trong quá trình tác nghiệp Trẻ em được chia ra làm nhiều độ tuổi, ởmỗi độ tuổi lại có sự phát triển khác nhau, nên tâm lý tiếp nhận các sản phẩmtruyền hình cũng khác nhau Lúc này, những người làm truyền hình cũngđồng thời đóng vai trò của nhà tâm lý, để có thể biết ở độ tuổi này nên đưa nộidung giáo dục gì, với mức độ thế nào và dưới hình thức nào là hợp lý nhất.Quá trình cân nhắc thường xuyên ấy trong sản xuất đòi hỏi những người làmchương trình không ngừng nghiên cứu và học hỏi, sự tác động ngược trở lạikhiến họ cũng trở nên năng động và linh hoạt hơn

1.3 Yêu cầu và điều kiện để sự kết hợp giữa yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em đạt hiệu quả

1.3.1 Nội dung giáo dục và hình thức thể hiện cần hài hoà, phù hợp với mục đích của từng yếu tố

Hình thức và nội dung là hai mặt của một vấn đề, chúng có quan hệbiện chứng với nhau thành một chỉnh thể Có thể ví von một cách hình ảnh đó

là nội dung của những chương trình giống như một con người, và hình thứccủa những chương trình đó là một chiếc áo Chỉ khi chiếc áo đó thật vừa vặnvới người đang mặc thì chúng ta mới thấy đẹp, thoải mái.

Với một chương trình truyền hình cũng vậy Nội dung của chương trìnhphải phù hợp với hình thức thể hiện Tức là, chương trình phải đạt được sự hàihoà cả về liều lượng kiến thức, về kết cấu chương trình cũng như thể loạichương trình ấy

Nếu nội dung chuyển tải quá lớn, dung lượng kiến thức quá nhiều

mà hình thức lại đơn điệu, tẻ nhạt thì khó có thể hấp dẫn trẻ em, vàngược lại Bởi vậy trong quá trình sản xuất, những người làm chươngtrình phải xác định được dung lượng nội dung để có thể tìm được mộthình thức thể hiện phù hợp Và trong một chương trình không thể lặp đilặp lại một hình thức thể hiện, bởi nó sẽ gây sự buồn tẻ và nhàm chán Vínhư, một chương trình truyền hình dành cho trẻ em có nhiều phần chơi,với nội dung phong phú thì cần thiết phải sử dụng đa dạng các trò chơi

để tạo nên sự mới lạ và hứng khởi Hay nói cách khác, các chương trìnhtruyền hình giống như một chiếc xe, để chở được một lượng kiến thứclớn thì chiếc xe chở ấy phải đủ rộng, có như vậy xe mới có thể “bonbon” về đích, còn nếu không nó sẽ tiến “ì ạch” và không thể hoàn thànhtrách nhiệm của mình

Để có thể chuyển tải được lượng kiến thức lớn đến với trẻ em, tuỳ nộidung cụ thể, những người làm chương trình cần sử dụng các hình thức saocho phù hợp Đó có thể là thông qua những trò chơi, những bộ phim ngắn,clip tình huống hoặc những bộ phim hoạt hình được xây dựng với các nhânvật ngộ nghĩnh và đáng yêu… Sự đa dạng và linh hoạt trong cách thể hiệnnhư vậy mới hấp dẫn và lôi cuốn trẻ em

1.3.2 Nội dung tuyên truyền và hình thức thể hiện phải phù hợp với đối tượng phục vụ

Trẻ em là công chúng đặc thù của báo chí nói chung và truyền hình nóiriêng Trẻ em được chia ra làm nhiều độ tuổi và mỗi độ tuổi ấy lại có sự pháttriển nhận thức và tâm lý riêng Những người làm chương trình phải hiểu tâm

lý của trẻ em ở từng độ tuổi để có thể xây dựng được một chương trình phùhợp nhất với khán giả mục tiêu mà chương trình hướng tới

Ở giai đoạn mẫu giáo (3 – 6 tuổi) trẻ em có thể tiếp nhận những thôngtin của chương trình truyền hình Nhưng đây là sự tiếp nhận thụ động, máymóc Trẻ thích xem những gì mới lạ và thường bắt chước lời nói, hành độngcủa các nhân vật Các em chưa biết phân biệt lợi, hại, tốt, xấu Vì thế nội dung

đề cập đến cần hướng dẫn trẻ tiếp cận và tìm hiểu có thể thông qua thế giới

âm thanh, màu sắc, thế giới động vật, thực vật, môi trường xung quanh Trẻ

em ở độ tuổi này luôn bị thu hút bởi những gam màu nóng, rực rõ và hấp dẫn,những âm thanh vui nhộn Chính vì thế, những người làm chương trình có thể

sử dụng đồ hoạ tạo ra những nhân vật hoạt hình, hoạt hoạ ngộ nghĩnh và đángyêu, hoặc lồng ghép vào chương trình những bản nhạc hay và có ý nghĩa

Ở độ tuổi tiểu học (6 -12 tuổi) – lứa tuổi này các em bắt đầu có hiểubiết nhất định về thế giới xung quanh Với đối tượng này, những nội dung đềcập trong chương trình dành cho các em có thể phức tạp, mức độ cao hơn sovới các em lứa tuổi mẫu giáo Nội dung có thể là về những vấn đề khoa học tựnhiên, đời sống thường thức, giáo dục cách ứng xử… Những kiến thức nàygóp phần kích thích sự sáng tạo của trẻ, giúp trẻ học và hiểu những điều hay

lẽ phải, có cách cư xử và hành vi phù hợp…

Tuy nhiên nếu đề cập đến những vấn đề có tình trừu tượng hoặc vượtquá tư duy khoa học lứa tuổi này rất có thể làm cho các em hiểu sai bản chấtcủa hiện tượng, gây khó khăn, giảm hứng thú trong quá trình tiếp nhận

Với trẻ em từ 14-16 tuổi, các em đã phát triển vượt bậc so với những lứatuổi trước về mặt tâm sinh lí Các em có khả năng phân tích, tổng hợp, suy luận

và phán đoán Mặt khác, nhu cầu nhận thức, nhu cầu giao tiếp là rất lớn Những

đòi hỏi mới về kiến thức giới tính định hướng nghề nghiệp, cung cấp tri thức,kinh nghiệm xã hội lịch sử, cách ứng xử trong tình bạn, tình yêu đây là nhữngvấn đề thôi thúc các em đến với các phương tiện truyền thông đại chúng

Những người làm chương trình cần nghiên cứu tâm lý cũng như nhucầu thông tin ở từng nhóm độ tuổi để có thể xây dựng nên một chương trình

mà ở đó lồng ghép kiến thức thông qua những hình thức giải trí lôi cuốn, hấpdẫn khán giả là các em

1.3.3 Cần khai thác và sử dụng triệt để những thế mạnh của loại hình truyền hình

Nghiên cứu, nắm bắt được nhu cầu thông tin của từng nhóm độ tuổi kếthợp với việc sử dụng triệt để thế mạnh của loại hình truyền hình sẽ giúpnhững người làm truyền hình mang tới những ý tưởng thú vị cho chương trình

và xa hơn là cho các em

Truyền hình truyền tải thông tin bằng hình ảnh động và âm thanh chânthực Với thế mạnh này, các chương trình truyền hình có khả năng giao tiếpvới con người bằng thính giác và thị giác, hai giác quan quan trọng nhất Màtiếp nhận đầu tiên, hiệu quả với trẻ em nói riêng và con người nói chungchính là hình ảnh, tức là màu sắc và chuyển động, sau đó là âm thanh Sau khikết thúc một chương trình, có thể trẻ sẽ quên mất yếu tố âm thanh, nhưngngược lại, những hình ảnh sống động, giàu màu sắc sẽ được ghi lại rất lâu

trong trí nhớ “Trước một hình ảnh của truyền hình nói về cuộc sống kiến ăn

cần cù của loài kiến, các em nhỏ có thể bước đầu hình thành trong trí óc mình ấn tượng về sự tích luỹ, sự góp nhặt của cải (hay đơn giản là thức ăn) cho gia đình mình” [5 ,tr 28].

Sức mạnh của hình ảnh có tác động vô cùng lớn Những hành độngsau này chính là hình ảnh mà mắt trẻ thu thập được, đó là những thông tin banđầu để hình thành nên những hành động tiếp theo của trẻ Cùng với thế mạnh

về hình ảnh, cần phải tận dụng những lợi ích mà âm thanh (âm nhạc, tiếng

động hiện trường…) mang lại để tạo hiệu ứng cao… Những gì “mắt thấy, tai

nghe” luôn đáng tin và ảnh hưởng mạnh hơn là khi chúng ta chỉ nhìn hoặc chỉnghe thấy Với trẻ em cũng vậy, trẻ sẽ tiếp thu kiến thức nhanh và sâu hơnnếu như bài học ấy được minh hoạ bằng cả hai yếu tố hình ảnh và âm thanh

Truyền hình mặc dù ra đời sau rất nhiều so với các loại hình truyềnthông khác nhưng do biết phát huy, lựa chọn những tinh hoa của các loại hình

đi trước như hội họa, nhiếp ảnh, báo in, phát thanh đặc biệt là điện ảnh nêntruyền hình đã nhanh chóng chiếm được vị trí quan trọng trong lòng côngchúng Với hình ảnh và âm thanh sinh động, hàng loạt các thể loại truyền hìnhsinh động đã xuất hiện và ngày càng phát triển Chẳng hạn như: tin tức, phóng

sự, trò chơi, giao lưu gặp gỡ, truyền hình thực tế, hoạt hình với hình thức kỹxảo 3D… Mỗi thể loại có thế mạnh riêng những người làm truyền hình cầnkhai thác, tận dụng thế mạnh của từng thể loại đó để chuyển tải kiến thức saocho phù hợp với độ tuổi trẻ em mà chương trình hướng tới

Trên thế giới, có rất nhiều chương trình truyền hình kết hợp được cả haiyếu tố giáo dục và giải trí Cũng không ít những chương trình có được thànhcông và vượt qua khoảng cách về mặt địa lý và thời gian Trong đó không thểkhông kể đến chương trình thiếu nhi lâu đời nhất trong lịch sử truyền hình:Sesame Street - Phố Vừng (Mỹ) Đây là một chương trình kết hợp được mộtcách khéo léo, linh hoạt và nhuần nhuyễn hai yếu tố giáo dục và giải trí Trẻ

em bị lôi cuốn bởi các con rối dễ thương, ngộ nghĩnh hoà cùng những giaiđiệu nhẹ nhàng, mượt mà của các ca khúc quen thuộc và dễ nhớ SesameStreet pha trộn hoạt hình và diễn viên thật để kích thích đầu óc của con nhỏ,cải thiện khả năng nhận ra chữ và từ, kỹ năng phân biệt, giải bài toán đơngiản, dạy những kiến thức căn bản về số học và hình học, giúp tương tác bằngcách phản chiếu người trẻ cũng như người lớn trong cuộc đời bình thường

Hoặc có thể kể đến chương trình truyền hình Plays school của Úc dànhcho trẻ em trước độ tuổi đến trường Playschool ra đời nhằm khuyến khích trẻ

em khám phá, suy nghĩ, cảm nhận và tưởng tượng Mỗi chương trình là mộtchủ đề khác nhau mà ở đó các em được giới thiệu ý tưởng của các trò chơi,được tham gia thực hiện những thứ dễ làm Với bố cục rõ ràng và chặt chẽ,Playschool sẽ mang đến cho các bạn nhỏ một sân chơi thú vị với nhiềuchuyên mục hấp dẫn như: Các câu chuyện về động vật, cây cỏ, côn trùng,nhiều bài hát hay và nhiều hoạt động ngoại khóa…

Những chương trình ấy đã trở thành nổi tiếng và thu thút được đôngđảo khán giả là trẻ em bởi những người làm chương trình đều biết nắm bắttâm lý trẻ em, biết tận dụng và khai thác lợi thế của mình để từ đó tạo ranhững chương trình hấp dẫn, vừa đáp ứng được nhu cầu giải trí lại thực hiệnđược chức năng giáo dục cho trẻ

1.4 Sự ra đời và phát triển của các chương trình truyền hình dành cho trẻ em ở Việt Nam

Hơn 40 năm ra đời và phát triển, truyền hình Việt Nam đã khẳng địnhvai trò quan trọng của mình trong đời sống xã hội Các chương trình truyềnhình luôn hướng đến công chúng ở mọi ngành nghề và lứa tuổi Trong đó, trẻ

em là đối tượng được quan tâm đặc biệt

Ngay từ những ngày đầu thành lập, Đài Truyền hình Việt Nam - Đàitruyền hình quốc gia - Đài truyền hình đầu tiên của Việt Nam đã sản xuất

những chương trình truyền hình dành cho các em “Những bông hoa nhỏ” là

chương trình như vậy

Chương trình có thời lượng 15 phút, phát sóng vào 19 giờ các ngàytrong tuần Chương trình gồm có 2 phần, phần đầu thường là các tin tức vềhọc tập, hoạt động đội hay thông tin về chăm sóc sức khoẻ cho trẻ em như:lịch khám sức khoẻ hoặc tiêm chủng vác xin… Phần hai của chương trình là

các tiết mục văn nghệ như: ca hát, diễn kịch của thiếu nhi… hoặc chiếu các

bộ phim hoạt hình của Việt Nam hay nước ngoài sản xuất – đây cũng là tiếtmục luôn được mong chờ nhất

Sau này, khi điều kiện tài chính, kỹ thuật, nhân lực cho phép, đài truyềnhình Việt Nam đã cho ra đời thêm nhiều kênh truyền hình mới như VTV1,VTV2, VTV3…Cùng với đó, hàng loạt các chương trình truyền hình dànhcho trẻ em được đầu tư và sản xuất

Kênh VTV1 có chương trình “Thế giới trong mắt em” , chương trình

“Chơi với tôi”…

Kênh VTV2 có chương trình “Khoa học vui”, “Cuộc phiêu lưu của Đá

Tiên”,“Tweenies”, “Bob và đội xây dựng lưu động Bob” Và rất nhiều những

chương trình khác như “Lực sĩ tí hon”, “Góc sáng tạo”, “Kiốt âm nhạc”…

Kênh thể thao, giải trí VTV3 cũng dành một lượng thời gian nhất định đểphát sóng những chương trình dành cho trẻ em Trong đó phải kể đến một vài

chương trình nổi bật đã lên sóng như: “Vườn cổ tích”, “Lăng kính thông

minh”… và những chương trình đang được phát sóng như: “Đồ rê mí”, “Chúc

bé ngủ ngon”, “Cùng là dũng sĩ”, “Ai thông minh hơn học sinh lớp 5”,“Trẻ em luôn đúng”, “10 vạn câu hỏi vì sao” và chương trình “Đường lên đỉnh olympia”.

Cùng với Đài truyền hình Việt Nam, các đài truyền hình địa phươngcũng sản xuất những chương trình dành cho trẻ em với đa dạng hình thứcnhư: ca nhạc, trò chơi, kịch ngắn…

Hiện nay, ngoài những chương trình riêng lẻ mang tính định kì, nhiềuđài truyền hình đã xây dựng hẳn những kênh truyền hình chuyên biệt dànhcho trẻ các em Tính đến thời điểm này tại Việt Nam, có 3 kênh truyền hìnhdành riêng cho trẻ em: kênh HTV3, kênh Kids và kênh Bibi

HTV3 là kênh truyền hình thuộc Đài truyền hình Thành phố Hồ ChíMinh, phát sóng chính thức vào tháng 1/2004 Đây là kênh truyền hình đầu tiêndành riêng cho thiếu nhi tại Việt Nam, phát sóng hầu hết ở các mạng truyền hìnhcáp và truyền hình kỹ thuật số trên cả nước Chương trình bao gồm nhiều bộ

phim Châu Á độc quyền và có bản quyền được lồng tiếng, cùng với những

chương trình giải trí, giáo dục thiếu nhi đặc sắc được mua bản quyền từ nhữnghãng truyền hình danh tiếng trên thế giới như: WB, Disney Channel…

Kids TV là kênh truyền hình chuyên biệt dành cho thiếu nhi độ tuổi 1 –15tuổi, phát sóng trên kênh VTC11- Đài Truyền hình kỹ thuật số VTC Kids

TV được phát trên nhiều hệ thống: Truyền hình KTS, TH cáp VTC, TH cápđịa phương, TH internet, TH Di động, IPTV và TH vệ tinh Chương trình chủyếu phát sóng nhiều bộ phim hoạt hình nổi tiếng được mua bản quyền trên thế

giới: “Những nốt nhạc ngộ nghĩnh”, “Chú chim cánh cụt Pô-rô-rô”….hoặc một số chương trình dành cho các em như: “Hộp quà bí ẩn”, “Thế giới diệu

kỳ”, “Câu đố dân gian” …Các chương trình của Kids TV mang đến một sân

chơi lý thú, bổ ích, đồng thời cung cấp kiến thức trên nhiều lĩnh vực để phát

triển tài năng cho thanh thiếu nhi Việt Nam.

Bibi là kênh truyền hình dành cho trẻ em ra đời muộn nhất trong số bachương trình nêu trên Bibi lên sóng vào năm 2006, được phát trên kênhVCTV8 - thuộc mạng truyền hình cáp (trực thuộc đài Truyền hình Việt Nam).Bibi chuyên phát sóng phim hoạt hình và các chương trình đặc biệt dành riêngcho thiếu nhi Những bộ phim được phát trên kênh Bibi hầu hết đã đạt nhiều

giải thưởng quốc tế như: “Công chúa Ori”, “Chuyện chú mèo máy”, “Siêu

anh hùng Danny”… Ngoài ra, hiện nay Bibi còn có các chương trình khác

như: “Thế giới ABC”, “Xứ sở diệu kỳ”, “Bé làm họa sỹ” – đây đều là những

chương trình thuần Việt nhận được nhiều tình cảm của các em

Không dừng lại ở đó, để mở rộng các sân chơi cho đối tượng khán giả

nhí, vào cuối năm 2011, BiBi đã lên sóng loạt chương trình mới như “Xúc xắc

Lúc lắc”, “Thế giới động vật”, “Tủ sách của bé” Qua những chương trình

này, các em được lắng nghe nhiều chuyện cổ tích, truyện cổ dân gian nổitiếng của Việt Nam và thế giới Đặc biệt, ngoài lựa chọn hình thức trò chơihay kể chuyện để cung cấp thông tin , BiBi còn chú trọng đến thể loại truyềnhình thực tế, giúp các em dễ dàng khám phá thế giới xung quanh, và nâng cao

sự hiểu biết về thế giới muôn loài

Kết luận chương

Có thể khẳng định việc kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong sảnxuất các chương trình truyền hình dành cho trẻ em có ý nghĩa quan trọng vàđang là xu hướng của nhiều đài truyền hình trong nước cũng như nước ngoài

Sự kết hợp “hai trong một” ấy dễ dàng tạo nên những chương trình hấp dẫn, ýnghĩa và phù hợp với tâm sinh lí trẻ em, góp phần gia tăng hiệu quả tiếp nhậnchương trình của đối tượng này Việc kết hợp hai yếu tố giáo dục và giải trítrong một chương trình còn giúp người làm chương trình trở nên năng động

và linh hoạt hơn trong quá trình làm việc Nhưng để sự kết hợp này đạt hiệuquả, những người làm chương trình phải cần phải nắm vững những điều kiệncủa sự kết hợp này Sự kết hợp hai yếu tố giáo dục và giải trí không phải tiếnhành ngẫu nhiên mà cần có sự tính toán hài hòa sao cho mục đích cuối cùng củatừng yếu tố được khai thác triệt để; sự kết hợp này cần xuất phát từ đối tượngtiếp nhận đồng thời đặt trong bối cảnh đặc trưng, thế mạnh của loại hình truyềnhình Chỉ có như vậy mới có thể tạo ra được các chương trình vừa đáp ứng nhucầu giải trí lại vừa thực hiện tốt nhiệm vụ giáo dục đối với trẻ em

Chương 2 THỰC TRẠNG VIỆC KẾT HỢP YẾU TỐ GIÁO DỤC VÀ GIẢI TRÍ TRONG CÁC CHƯƠNG TRÌNH TRUYỀN HÌNH DÀNH CHO

TRẺ EM TRÊN KÊNH VTV3 HIỆN NAY

2.1 Sơ lược một số chương trình truyền hình dành cho trẻ em khảo sát trên kênh VTV3

2.1.1 Chương trình “Chúc bé ngủ ngon”

Đây là chương trình dành riêng cho các em nhỏ lứa tuổi từ 2 đến 7, ramắt khán giả cả nước vào tháng 7/ 2007 Chương trình phát sóng vào 21h00

từ thứ 2 đến thứ thứ 7 hàng tuần Hình thức chương trình đa dạng và luôn có

sự thay đổi: từ kể chuyện cho đến các trò chơi vận động, hay những bộ phimhoạt hình hấp dẫn kết hợp với những bài hát vui nhộn…Chương trình sử dụngnguồn phim hoạt hình bản quyền thuộc Baby TV, một trong những chươngtrình truyền hình dành cho trẻ em nổi tiếng nhất trên thế giới (của hãng FoxInternational - Mỹ) Đến với chương trình, các em sẽ được dẫn dắt vào nhữngcâu chuyện thông qua 3 nhân vật chính vô cùng đáng yêu, đó là Thỏ Láu -thông minh, lém lỉnh; Heo mập - tinh nghịch, ham ăn và ham chơi; Chị KínhHồng - người chị sáng suốt và luôn là trọng tài trong các cuộc tranh cãi Khixem chương trình, các em sẽ được nhận biết về thế giới vật chất âm thanh,màu sắc, hình khối, âm nhạc…

2.1.2 Chương trình “Mười vạn câu hỏi vì sao”

Chương trình được chính thức phát sóng cuối năm 2009, do Đài truyền

hình Việt Nam phối hợp với Công ty cổ phần truyền thông Sông Xanh thựchiện Đây là chương trình dành cho lứa tuổi thiếu nhi 6-12 tuổi Với thời

lượng trung bình từ 11- 20 phút, chương trình “Mười vạn câu hỏi vì sao” phát sóng lúc 11h30 từ thứ 2 đến thứ 6 hàng tuần trên VTV3 Đến với “Mười vạn

câu hỏi vì sao” các em sẽ được gặp chị Ong Vàng xinh xắn, Adi nhí nhảnh

cùng Abu thông thái và có cơ hội khám phá những vùng đất ở khắp nơi trên thếgiới, tìm hiểu thế giới sinh vật đa dạng và phong phú Chương trình góp phần

mở mang tri thức và giúp các em hiểu thêm về thế giới tự nhiên Chương trìnhthật sự là kho tàng tri thức, đáp ứng nhu cầu ham hiểu biết của trẻ

2.1.3 Chương trình “Cùng là dũng sĩ”

Chương trình đầu tiên được phát sóng vào ngày 4/12/2010 dành cho các

em trong độ tuổi tiểu học Hiện nay chương trình được phát sóng chính thức vàolúc 18g50 Chủ nhật hàng tuần trên VTV3 và phát lại vào lúc 10g50 thứ bảy tuần

kế tiếp Chương trình được xây dựng dưới dạng phim tình huống, kết hợp vớinhân vật 3D, với nội dung tìm kiếm các bạn nhỏ đang làm điều tốt, giúp đỡnhững người xung quanh, biết đấu tranh chống lại cái xấu, gan dạ, dũng cảm vàđặt lợi ích cộng đồng lên hàng đầu Tất cả những việc tốt đều là những hànhđộng gần gũi, những tấm gương thực tế mà các em hoàn toàn có thể bắt gặpxung quanh mình mỗi ngày và chính các em cũng có thể làm được điều đó Với

thời lượng từ 5 - 10 phút, chương trình "Cùng là dũng sỹ" hiện đang là một trong

số những chương trình dành được sự quan tâm của khán giả nhỏ tuổi

2.1.4 Chương trình “Ai thông minh hơn học sinh lớp 5”

Chương trình đầu tiên phát sóng vào ngày 19/1/2012, được mua bản quyền

từ gameshow “Are you smarter than a 5th graders?” của Mỹ (hiện nay chương

trình này đã được bán bản quyền cho hơn 50 nước trên thế giới) Ở Việt Nam,chương trình do Đài Truyền hình Việt Nam và công ty Đông Tây Promotion phốihợp thực hiện với sự tài trợ của nhãn hàng Nuti IQ - công ty Nutifood

"Ai thông minh hơn học sinh lớp 5" là sân chơi bổ ích để các em học sinh

lớp tiểu học ôn lại những kiến thức đã được học ở trường Chương trình cóthời lượng 45 phút và người chơi là các nhân vật, diễn viên, ca sỹ nổi tiếng

Họ sẽ trả lời từng câu hỏi của chương trình đưa ra với sự trợ giúp từ các em

nhỏ Khán giả sẽ thấy được sự quyết đoán cũng như những khoảnh khắc lúngtúng đến hài hước của người chơi khi vấp phải câu hỏi hóc búa Chính vì có

sự tương tác giữa người lớn và trẻ em nên chương trình trò chơi này mangtính giáo dục cao, nhưng cũng không kém phần hài hước, không chỉ thu hút

sự quan tâm của các em nhỏ mà còn cả nhiều đối tượng khác nữa

2.1.5 Chương trình “Trẻ em luôn đúng”

Ở Việt Nam, chương trình “Trẻ em luôn đúng” phát sóng lần đầu tiên

vào ngày 17/9/2011, được mua bản quyền chương trình “The kids are all

right” của Anh Chương trình đã thành công trên 20 nước như Argentina,

Canada, Hy Lạp, Mexico, Hà Lan, Na Uy, Mỹ Việt Nam là nước châu Áđầu tiên mua bản quyền gameshow này Hiện nay, chương trình phát sóng cốđịnh vào hồi 11giờ thứ bảy hàng tuần Đối tượng khán giả mục tiêu củachương trình là trẻ em ở độ tuổi 9 - 15 tuổi Bộ câu hỏi được sưu tầm trong

chương trình “Trẻ em luôn đúng” thực tế không quá khó, không mang tính

chất thách đố trẻ con hay làm khó người lớn Không chú trọng vào bất cứ một

chủ đề nào, những câu hỏi của “Trẻ em luôn đúng” trải dài trên nhiều lĩnh vực

từ các vấn đề văn hóa xã hội cho đến những vấn đề về lịch sử, khoa học kỹthuật… và còn nhiều hơn thế những lượng kiến thức mà các em có thể thu lượm

được qua chương trình này Sự hấp dẫn của chương trình “Trẻ em luôn đúng” là

sự ganh đua kịch tính trong quá trình chơi giữa đội người lớn và đội trẻ em

2.1.6 Chương trình “Đường lên đỉnh Olympia”

Chương trình “Đường lên đỉnh Olympia” là một cuộc thi kiến thức trên

truyền hình dành cho học sinh trung học phổ thông do VTV3 – Đài Truyềnhình Việt Nam tổ chức, dưới sự tài trợ của công ty LG Chương trình phátsóng số đầu tiên vào ngày 28/3/1999 và cũng là chương trình ra đời sớm nhấttrong 5 chương trình kể trên Đối tượng tham gia và theo dõi chương trình làcác em ở độ tuổi trung học phổ thông từ 15 - 18 tuổi Mỗi năm, có 36 cuộc thi

Tuần, 12 cuộc thi Tháng, 4 cuộc thi Quý và 1cuộc thi Chung kết được truyềnhình trực tiếp Đến với chương trình, khán giả có cơ hội tiếp thu nhiều kiếnthức ở mọi lĩnh vực và rèn luyện bản thân mình thông qua tham gia, trả lờicác câu hỏi, tình huống mà chương trình đưa ra.

2.2 Khảo sát thực trạng việc kết hợp yếu tố giáo dục và giải trí trong các chương trình truyền hình dành cho trẻ em trên kênh VTV3 hiện nay

Để chuyển tải kiến thức cùng nhiều nội dung khác, các chương trìnhtruyền hình dành cho trẻ em hiện nay đã sử dụng đa dạng các hình thức thểhiện Khảo sát cho thấy phổ biến bao gồm các hình thức: giáo dục thông quatrò chơi, giáo dục thông qua các nhân vật hoạt hình, giáo dục thông qua việc

kể chuyện, qua âm nhạc…

2.2.1 Giáo dục thông qua các trò chơi truyền hình

Bản chất của trò chơi là những cuộc thi đấu giành chiến thắng Mà đểchiến thắng, trong quá trình chơi mỗi đội phải cố gắng và chính trong quátrình cố gắng này sẽ xuất hiện sự ganh đua giữa các đội chơi nhằm bứt phá,vượt lên trước các đội bạn Sự ganh đua này tạo nên sự kịch tính, hồi hộp hấpdẫn Và khi kịch tính được giải tỏa nghĩa là phân được thắng bại, lúc nàyngười chơi, người xem sẽ “thoát” ra được một cuộc đua gay cấn, họ sẽ có mộttâm trạng thật thoải mái – với những giây phút giải trí thú vị

Sự hấp dẫn như vậy của trò chơi đã được những người làm truyền hìnhkhai thác để sản xuất thành những chương trình hấp dẫn cho trẻ em

Trong 6 chương trình khảo sát, có 3 chương trình dành cho trẻ em (chiếm 50%

tổng số chương trình) được thực hiện dưới hình thức trò chơi Đó là: “Đường lên

đỉnh Olympia”,“Trẻ em luôn đúng” và “Ai thông minh hơn học sinh lớp 5”.

- Việc khai thác, sử dụng các dạng trò chơi:

Trò chơi truyền hình có nhiều dạng thức như: trò chơi trí tuệ, trò chơivận động, trò chơi may rủi, trò chơi suy luận Mỗi một dạng có những đặc

trưng với những ưu, nhược điểm riêng nhưng nói chung đều hướng tới mụcđích đem lại cho công chúng những giây phút thư giãn thoải mái nhất

Trong 3 chương trình kể trên, các trò chơi được sử dụng chủ yếu làdạng trò chơi trí tuệ Nội dung giáo dục được truyền đạt trong các trò chơithường thông qua các câu hỏi Và hình thức thể hiện chủ yếu là MC (ngườidẫn chương trình) đưa ra câu hỏi trực tiếp, người chơi đưa ra đáp án bằngcách trả lời theo suy nghĩ, lựa chọn của mình

Mặc dù đây là hình thức chủ đạo, nhưng tùy vào thời lượng chươngtrình, đối tượng phục vụ, kịch bản khung qua khảo sát thấy rằng trong 3chương trình kể trên, mức độ sử dụng hình thức này có sự khác nhau

Ở chương trình “Ai thông minh hơn học sinh lớp 5”, tất cả phần chơi

(100%) các kiến thức được truyền đạt thông qua cách hỏi – đáp Trong mỗimột chương trình phát sóng, người chơi là người lớn phải trả lời 11 câu hỏi.Như vậy, trong 17 chương trình khảo sát đã có 187 câu hỏi và cùng với nó là

187 đáp án được đưa ra

Tuy nhiên, trong một số chương trình, để tăng sự đa dạng về hình thức,các câu hỏi đã được những người làm chương trình linh hoạt trong cách thểhiện Cụ thể, các câu hỏi được được đưa ra dưới dạng sử dụng các hình ảnh,hoặc các đoạn phim về một tình huống… Nghĩa là thông qua những đoạnphim, những phóng sự các câu hỏi đã được đưa ra cho người chơi trả lời

So với hình thức MC đưa ra câu hỏi, người chơi trả lời thì hình thứcnày có ưu điểm là sinh động hơn, bởi người xem, người chơi không chỉ nghe

mà còn được nhìn, xem

Trong chương trình “Trẻ em luôn đúng” trung bình có khoảng gần

20% các câu hỏi được thể hiện thông qua các hình thức này Ví dụ, trong

chương trình phát sóng ngày 03/03/2012, trong phần chơi Ghi nhớ, những

người làm chương trình đã phát một đoạn băng trong vòng 60s, trong đó chứa

rất nhiều clip với nội dung khác nhau: clip về hình ảnh cột cờ Hà nội, clip vềcách trồng phong lan, clip về chế tác cồng chiêng, clip về hoa Đà Lạt, clip cáclàm kim chi… và cùng với đó là sự xuất hiện của rất nhiều hình ảnh chạysong song với các clip: hình chiếc tivi, hình ảnh khối rubic, mèo Kitty, vịtDonan…Thông qua đoạn băng này, các câu hỏi đã được đưa ra để thử tài ghinhớ của hai đội chơi, chẳng hạn: chiếc tivi xuất hiện mấy lần?, có mấy hìnhcon cừu đeo kính?, hình mèo Kitty mặc váy màu gì?, đoạn băng nhắc đến chếtác loại nhạc cụ nào?…

Trong chương trình “đường lên đỉnh Olympia”, hình thức đưa ra câu

hỏi thông qua hình ảnh hoặc các clip cũng được sử dụng nhưng qua khảo sátthấy chỉ chiếm trung bình khoảng 5% tổng số câu hỏi được đưa ra trongchương trình

Sự linh hoạt trong cách đưa ra câu hỏi bằng những đoạn phim ngắn(clip) như vậy đã mang lại cho khán giả khả năng tiếp nhận thông tin mộtcách uyển chuyển, hào hứng và tất yếu những ưu thế đó sẽ dẫn đến hiệu quảcủa giáo dục thông tin cao hơn

- Nội dung kiến thức truyền tải qua các phần chơi:

Thông qua hệ thống các câu hỏi: kiến thức ở rất nhiều lĩnh vực, đặc biệt là

lĩnh vực khoa học đã được chuyển tải tới các em Do ba chương trình “Đường

lên đỉnh Olympia”, “Trẻ em luôn đúng”, “Ai thông minh hơn học sinh lớp 5”

hướng đến các đối tượng khán giả khác nhau, cho nên mức độ và liều lượngnhững kiến thức được đưa ra qua những câu hỏi cũng có sự khác nhau

“Đường lên đỉnh Olympia” có đối tượng khán giả mục tiêu là các em

học sinh Trung học phổ thông và trẻ em ở độ tuổi 14-15 tuổi Đây là lứa tuổicác em đã có những nhận thức và kiến thức nhất định Chính vì vậy mà những

kiến thức được đưa ra trong chương trình “Đường lên đỉnh Olympia” có phần

phức tạp và sâu hơn hai chương trình còn lại Trong 3 tháng (từ tháng 1 đến

tháng 4/2012) chương trình đã phát sóng 17 số, mỗi số đã đem tới cho ngườixem đa dạng kiến thức Từ kiến thức về khoa học tự nhiên như toán học, vật

lý, hóa học đến các kiến thức về khoa học xã hội như văn học, lịch sử, địa lý,văn hoá, văn nghệ, thể thao… Thông qua những trò chơi sinh động, cách đặtcâu hỏi linh hoạt, dí dỏm, chương trình đã trang bị một cách toàn diện kiếnthức mọi mặt cho các em và được các em đón nhận kiến thức này một cáchhào hứng, chủ động

Ví dụ, trong cuộc thi quý III năm thứ 12, phát sóng vào ngày18/03/2012, có 62 câu hỏi chuyển tải nhiều nội dung khác nhau đã được đưatới các em Phần thi khởi động gồm 39 câu hỏi, đề cập đến 10 lĩnh vực Trong

đó toán, lý hoá, lịch sử mỗi lĩnh vực 4 câu hỏi, địa lý và sinh học mỗi lĩnh vực

3 câu hỏi, nghệ thuật và các lĩnh vực khác gồm 11 câu hỏi, văn học 2 câu hỏi

và có 5 câu hỏi Tiếng anh

Với lượng kiến thức “khổng lồ” bao trùm nhiều lĩnh vực như vậy, nếuhọc ở trường các em sẽ cần một khoảng thời gian rất lớn Nhưng qua các tròchơi truyền hình kiến thức được đưa tới các em dễ dàng, hấp dẫn và rất tiếtkiệm thời gian

Ngoài những kiến thức cơ bản ở phổ thông được nhắc lại một cáchkhéo léo thông qua các phần thi, chương trình còn có những phần chơi màqua đó đưa đến những kiến thức về văn hoá, xã hội, âm nhạc, thể thao thậmchí những thông tin thời sự nóng hổi đang diễn ra hàng ngày Ví dụ, trongphần thi Khởi động của chương trình Đường lên đỉnh Olympia phát sóngngày 18/3/2012 có câu hỏi: “Lực sĩ tham gia cuộc thi “cặp đôi hoàn hảo” doĐài truyền hình Việt Nam sản xuất gần đây nhất là ai?” (Đáp án: lực sĩ PhạmVăn Mách); “Trong môn thể thao quần vợt trong cùng một năm, nếu vậnđộng viên đạt chức vô địch cả 4 giải: Úc mở rộng, Pháp mở rộng, Winbledon

Mỹ mở rộng, thì có nghĩa là dành được giải gì?” (Đáp án: giải Grand Slam)…

Những dạng câu hỏi đó được đưa vào các phần chơi giúp các em cóthêm những thông tin, kiến thức sinh động thậm chí cập nhật một cách linhhoạt, mềm dẻo Mặt khác, với cách đặt câu hỏi như vậy, ngoài kiến thức ởtrường để có thể tham gia vào chương trình những người sắp tham gia chơiphải luôn có ý thức tiếp nạp thông tin từ nhiều nguồn khác, tiếp thu mọi lúc,mọi nơi những thông tin trong cuộc sống Đây là một hình thức giáo dục tinh

tế, thôi thúc các em học hỏi một cách chủ động và thường xuyên

- Mức độ kiến thức chuyển tải:

Trẻ em là một đối tượng có tâm sinh lí đặc biệt: mau chán, thiếu kiênnhẫn, thiếu tập trung và rất hiếu động Để khắc phục sự khuôn mẫu, đều đềucủa các phần chơi, cùng là dạng trò chơi hỏi – đáp, những người làm chươngtrình đã tìm cách tăng nhịp độ, tiết tấu cũng như sự gay cấn của chương trìnhbằng cách tăng độ khó của các câu hỏi trong các phần chơi phía sau một cáchhợp lý Nghĩa là càng vào những vòng chơi sau câu hỏi càng phức tạp dần

Sự tăng tiến mức thông tin, kiến thức như vậy tạo ra tính quyết liệt, sự bấtngờ cho các chương trình Các em khi đã theo dõi và trả lời được những câu hỏi

ở phần trước một cách dễ dàng, tâm lí muốn tiếp tục chinh phục kiến thức ở cácphần chơi sau lại xuất hiện, thế là lại tiếp tục trả lời Đồng nghĩa với việc này,những người làm chương trình đã khéo léo truyền đạt kiến thức đa dạng nhưngthông qua các trò chơi giải trí với mức độ khác nhau Sự tăng tiến độ khó trongcách đặt câu hỏi là cách phân loại trình độ người chơi hiệu quả Người chơi - các

em không chỉ dừng lại ở việc huy động những kiến thức đã có mà để tiếp tụctham gia chương trình mà phải luôn động não, luôn phân tích tính toán sao cho

có kết quả hợp lí Như vậy là các em vừa chơi, nhưng lại vừa được học kiếnthức, được học sự linh hoạt, sáng tạo trong quá trình chơi

Mặt khác, cách thức này giúp kích thích được ý chí của người chơi, ngườixem, kích thích sự cố gắng phấn đấu để những lần sau có thể tham gia một cáchhiệu quả tất cả các phần chơi

Nếu ví von một cách hình ảnh thì chương trình “Đường lên đỉnh

Olympia” giống như một cuộc leo núi đầy bất ngờ và thú vị Ban đầu, là sự

khởi động từ từ, lấy sức để vượt qua chướng ngại vật, sau đó là tăng tốc vàbứt phá để về đích Càng lên cao, công cuộc chinh phục đỉnh núi lại càng gian

nan, vất vả Cũng như vậy, trong chương trình “Đường lên đỉnh Olympia”

càng vào vòng trong các câu hỏi càng khó và phức tạp hơn

Phần đầu tiên - Khởi động: Phần thi đưa ra những câu hỏi không quákhó, nhưng đòi hỏi các thí sinh phải có sự hiểu biết rộng rãi trong tất cả cáclĩnh vực Chặng đầu tiên mang ý nghĩa tạo cho các em làm quen với khôngkhí cuộc thi, chuẩn bị tinh thần và tạo bước đệm cho những chặng kế tiếp Ởnhững chặng tiếp theo của chương trình, số lượng câu hỏi đã giảm đi đáng kể,theo đó các lĩnh vực được đề cập đến cũng giảm so với phần thi khởi động.Tuy nhiên, mức độ khó lại tăng dần

Cụ thể, vẫn trong chương trình phát sóng ngày 18/3 ở phần thi Tăng tốc,chỉ có 4 câu hỏi được đưa ra và đều xoay quanh lĩnh vực toán học Thế nhưng,

nó không đơn giản là những câu hỏi lý thuyết, mang tính trắc nghiệm như ởphần đầu tiên, mà đó là những câu hỏi toán học logic, đòi hỏi tư duy và óc quansát

Hay, trong phần thi cuối cùng, phần thi Về đích, số lượng câu hỏi cũnggiảm so với phần đầu tiên, nhưng độ khó cũng tăng dần, không chỉ đòi hỏi cácthí sinh phải có sự hiểu biết sâu rộng, mà cần phải tính toán trong thời gianngắn để đưa ra câu trả lời Nếu như phần Khởi động, các câu hỏi về vật lý chỉdừng lại ở dạng lý thuyết (điền từ còn thiếu vào dấu ba chấm: phản xạ toànphần là phản xạ toàn bộ tia sáng tới, xảy ra ở…giữa hai môi trường…hoặcvẫn ở dạng câu hỏi ấy: gia tốc hướng tâm đặc trưng cho sự thay đổi…của vậntốc) thì ở phần thi Về đích câu hỏi phức tạp hơn (Tại một nơi xác định,mộtcon lắc đơn dao động với chu kỳ T, con lắc đơn thứ hai có độ dài gấp 4 lần độ

dài của con lắc đơn thứ nhất Hãy xác định chu kỳ của con lắc đơn thứ hai.)

Rõ ràng, những kiến thức đưa ra đã khó hơn so với những phần trước

Chính vì có sự kết hợp như trên mà chương trình “Đường lên đỉnh

Olympia” đã trở thành cuốn cẩm nang tri thức đối với hàng triệu khán giả nói

chung và các khán giả là học sinh phổ thông nói riêng.

Trong 17 số phát sóng đã khảo sát, chương trình “Đường lên đỉnh

Olympia” đã đưa ra được gần 1.000 câu hỏi, lượng kiến thức liên quan đến

các ngành khoa học cơ bản chiếm hơn 70% (trong đó câu hỏi thuộc lĩnh vựckhoa học tự nhiên chiếm khoảng 40%, khoa học xã hội chiếm hơn 30%), cònlại là những kiến thức ở nhiều lĩnh vực khác

Cho dù chuyển tải một khối lượng kiến thức không hề nhỏ nhưngchương trình vẫn hấp dẫn và lôi cuốn người xem Sở dĩ như vậy là vì các câuhỏi được đưa ra dưới nhiều dạng khác nhau: hỏi trực tiếp, sử dụng hình ảnh

và các clip, tăng tiến mức độ khó của các câu hỏi…thông qua đó, người xemvừa dễ dàng có những kiến thức sinh động nhưng lại có những trải nghiệmthú vị trong “mê cung” kiến thức

- Khai thác yếu tố ganh đua, bất ngờ trong các trò chơi:

Một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn của trò chơi đó là sự ganhđua, tính bất ngờ trong quá trình chơi do người chơi đem lại

Ganh đua – được tạo nên bởi sự cạnh tranh để giành chiến thắng củacác đối tượng khi tham gia trò chơi

Bất ngờ đó là sự đoán định của mình (của người chơi hay người xem)không đúng như những kết quả cuối cùng thu được từ một cuộc chơi

Kết quả của sự ganh đua không như đoán định sẽ tạo nên sự bất ngờtrong trò chơi Trò chơi càng có nhiều sự ganh đua, sự bất ngờ càng tạo được

sự hấp dẫn đối với người xem Đối với trẻ em – đối tượng có tâm sinh lí đặcbiệt điều này càng quan trọng – quyết định rất nhiều tới việc các em có theodõi liên tục một chương trình hay không

Một số chương trình trong quá trình khảo sát đã khai thác rất linh hoạt

điều này Chương trình “Trẻ em luôn đúng” là một ví dụ Sự hấp dẫn của

chương trình chính là sự “đối đầu” giữa hai đội: người lớn và trẻ em với 5vòng đấu Lúc này truyền hình đóng vai trò cầu nối giữa các đối tượng Sựchênh lệch về độ tuổi cũng như trình độ của đối tượng chơi đã tạo nên sựganh đua, kịch tính cho chương trình Những bất ngờ trong chương trình thểhiện ở việc - những điều tưởng chừng không thể xảy ra mà lại đã xảy ra Đólà: trẻ em có thể chiến thắng người lớn; trẻ em có thể nhanh hơn người lớn;trẻ em có thể khéo léo hơn người lớn Chứng kiến điều này, người xem nhất

là các em nhỏ cảm thấy rất hưng phấn khi tiếp nhận chương trình Khi các emvui, hào hứng tham gia trả lời các câu hỏi mà chương trình đưa ra đồng nghĩavới việc các em đang “động não”, đang tư duy, đang huy động, vận dụng kiếnthức đã có để tham gia chương trình Mặt khác, đối với những em chưa cókiến thức này, thì đây là cơ hội để các em bổ sung, tiếp nạp thêm những gìmình chưa có Đó chính là cách thức chơi mà học Học được lồng ghép quacác trò chơi Các em đã tiếp nhận kiến thức trong sự vui tươi, thoải mái

Trong 3 tháng khảo sát, chương trình đã đưa ra cho khán giả hơn 700câu hỏi, mang đến nhiều kiến thức thú vị trong nhiều lĩnh vực khác nhau như:toán học, văn học, âm nhạc, thể thao,…

Để tạo nên sự ganh đua, những người làm chương trình “Trẻ em luôn

đúng” ngay từ khi sản xuất đã đề ra tiêu chí đó là: câu hỏi đưa ra không quá khó

với cả trẻ em và người lớn nhưng phải làm sao khai thác được sự nhanh nhẹn,chính xác trong quá trình chơi của những người chơi Điều này có ý nghĩa đặcbiệt trong việc góp phần rèn luyện tư duy, phản xạ trước một tình huống cho trẻ

Ví dụ, trong chương trình “Trẻ em luôn đúng” phát sóng ngày

25/2/2012, có các câu hỏi:

Kiến thức về lĩnh vực toán học: (5 + 6 + 7 + 8 – 6 – 5 = ?),

Kiến thức về lĩnh vực văn học: “Thánh Gióng đã dùng cây gì để đánhgiặc Ân?” hay như: “Hai nhân vật chính trong câu chuyện “Tấm Cám” lànhững ai?”.

Kiến thức về lĩnh vực tự nhiên xã hội: “Loài chim nào lớn nhất?”

Kiến thức về vật lý: “Đơn vị thường được dùng để đo lượng mưa là gì?”…Đây là những câu hỏi không khó – phần lớn nằm trong giới hạn kiếnthức phổ thông các em đã học và hầu như không phải suy đoán, phân tích, lậpluận quá nhiều đối với các em lứa tuổi 9 đến 15 tuổi Nhưng vấn đề đặt ra đòihỏi làm sao khi chơi các em phải nhanh và chính xác Dễ nhưng phải được trảlời nhanh Dễ nhưng phải được trả lời chính xác Chính những mâu thuẫn này

đã tạo nên được sự kịch tính của chương trình Điều này góp phần thu hútđược sự quan tâm của các em

Thực tế, trong nhiều tình huống của chương trình “Trẻ em luôn đúng”,

vì để trả lời nhanh nhằm dành chiến thắng, MC chưa đọc xong câu hỏi mà cảhai đội chơi đều bấm chuông trả lời, dẫn đến việc trả lời không đúng và tạo ra

những giây phút rất thú vị Ví dụ, chương trình“Trẻ em luôn đúng” phát sóng

này 21/1/2012, trong phần thi đầu tiên, khi MC Quang Minh chỉ mới đọc câuhỏi: “Bánh chưng …” đội chơi người lớn đã bấm chuông và phải đưa ra mộtcâu trả lời bất kì Và “ngày tết” là câu trả lời của đội người lớn Thực chất,câu hỏi đầy đủ là “Bánh chưng được gói bằng lá gì” ? Những tình huống nhưthế thường xuyên xảy ra trong chương trình, điều này đã tạo nên không khívui nhộn và hài hước cho chương trình

Các chương trình nói trên hấp dẫn các em không phải bởi nó chứa đựngnhiều kiến thức Mà bởi cách thức, con đường mà các chương trình mang kiếnthức tới các em Đó chính là yếu tố giải trí Chương trình đã làm cho các emđược chơi, được vui Với những trò chơi truyền hình, phản xạ đầu tiên củakhán giả truyền hình nói chung và trẻ em nói riêng là thử trả lời những câuhỏi đó Hành động đó sẽ mang lại hai kết quả: Việc trả lời được mang lại

niềm vui và kiến thức cho khán giả, còn việc không trả lời được sẽ kích thíchtrí tò mò để khán giả có thể nhận được thêm nhiều thông tin và kiến thức mới.Đây cũng là cơ hội để các em tự kiểm tra trình độ hiểu biết của mình.

Hình thức bất ngờ, thông qua sự chênh lệch độ tuổi của người chơi

cũng được khai thác trong chương trình “Ai thông minh hơn học sinh lớp 5”.

Những kiến thức trong giới hạn từ lớp 5 trở xuống (thuộc bậc tiểu học)tưởng chừng thật đơn giản với người lớn thế mà nhiều lúc cũng khiến họ “bó tay”,ngập ngừng, lưỡng lự khi quyết định Khi đó các em nhỏ sẽ “ra tay trợ giúp”người lớn Việc tạo cơ hội khéo léo như vậy của những người làm chương trình,đồng nghĩa với việc trao cho các em sự tự tin, các em luôn ở vị trí người chiếnthắng Và các em muốn thực hiện tốt vai trò của mình các em phải biết vận dụngtối đa kiến thức và các em phải không ngừng tiếp nạp các kiến thức từ trước đó.Như vậy là các em chơi nhưng lại là các em đang học và liên tục học

Với hình thức là trò chơi, và vẫn là dạng trò chơi trí tuệ, trong 15 số đã

phát sóng, chương trình “Ai thông minh hơn học sinh lớp 5” mang đến cho trẻ

em gần 200 câu hỏi, chia đều cho các lĩnh vực: khoa học tự nhiên, xã hội, âmnhạc và mỹ thuật Những kiến thức được đưa ra trong chương trình mặc dùnằm trong sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 5, nhưng nhờ có hình thức chơi màhọc này mà kiến thức của các em một lần nữa đã được nhắc lại, giúp các emghi nhớ sâu hơn

2.2.2 Giáo dục thông qua hình tượng các nhân vật hoạt hình

Phim hoạt hình hay phim hoạt họa xuất hiện trên thế giới từ thế kỉ XX,với mục đích giải trí là chính Đây là một hình thức sử dụng ảo ảnh quang học

về sự chuyển động do nhiều hình ảnh tĩnh (Still image) được chiếu tiếp diễnliên tục Nghĩa là, từ những hình ảnh vẽ hoặc chụp, người thực hiện sẽ dùngmột máy quay phim chuyên dụng xử lí, ghép nối lại với nhau tạo nên một đoạnphim khi chiếu gây nên một ảo giác là vật vẽ hoặc ảnh tĩnh đó cử động được