Khai thác sức mạnh của tranh biếm họa cho báo in việt nam

Lí do chọn đề tài Xuất hiện trên báo chí Việt Nam từ những năm 30 của thế kỉ XX 1 đến nay, tranh biếm họa đã trở thành một công cụ hữu ích để những người làm báo thể hiện chính kiến của

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

2

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Vũ Quang Hào

Phản biện 1: PGS.TS Hà Huy Phượng

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ, họp tại: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội

Vào lúc 14 giờ, ngày 23 tháng 12 năm 2015

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

3

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Xuất hiện trên báo chí Việt Nam từ những năm 30 của thế kỉ

XX 1 đến nay, tranh biếm họa đã trở thành một công cụ hữu ích

để những người làm báo thể hiện chính kiến của mình đối với các vấn đề thời sự của xã hội Tuy có lịch sử phát triển gần một thế kỉ trên mặt báo nhưng cho đến nay, hệ thống lí luận về đặc điểm và tính chất của loại hình này vẫn chưa được nghiên cứu một cách chuyên sâu và có hệ thống

Từ năm 1998, khi thuật ngữ “thông tin phi văn tự” xuất hiện,

tranh biếm họa được coi là một trong những yếu tố thể hiện thông tin của nhóm này (bên cạnh các yếu tố khác: ảnh, biểu đồ, bản đồ, đồ thị,…) Tuy nhiên, chúng thường được xếp chung với thể loại tranh minh họa Việc khai thác và sử dụng tranh biếm họa trên báo chí trở thành một vấn đề quan trọng đối với các cơ quan báo chí Bởi lẽ, nếu nguồn thông tin này không được khai thác một cách hợp lí, chính nó có thể sẽ gây ra hiện tượng nhiễu thông tin, thậm chí là phản thông tin, tạo nên những hiệu ứng xấu trong xã hội

Thực tế khai thác dòng tranh biếm họa cho thấy, trên nhiều tờ báo, biếm họa đang được sử dụng một cách tùy tiện và thiếu định hướng Biếm họa đôi khi chỉ được sử dụng như một yếu tố minh họa, thậm chí còn bị coi là một công cụ để lấp đầy trang

1Trong bài viết: “Biếm họa, một nhân chứng lịch sử” (đăng trên Tạp chí Tia Sáng số ra

tháng 6-2012), Lý Trực Dũng cho biết, những tranh biếm họa đầu tiên của báo chí Việt

Nam xuất hiện trên báo Phong Hóa, Ngày Nay năm 1932 của Tự lực văn đoàn do Nhất

Linh làm chủ bút

4

báo Việc khai thác biếm họa một cách thiếu chuyên nghiệp như thế không chỉ làm giảm giá trị của dòng tranh này mà vô hình dung còn khiến cho báo chí mất đi một kênh thông tin hấp dẫn

và hiệu quả

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, dựa trên khung lí thuyết về

ngôn ngữ báo chí, tác giả quyết định thực hiện đề tài: Khai thác

sức mạnh của tranh biếm họa cho báo in Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Hiện nay, theo khảo sát của tác giả, ở Việt Nam vẫn chưa có một công trình nào đề cập một cách trực tiếp và cụ thể đến việc khai thác sức mạnh của tranh biếm họa cho loại hình báo in Duy chỉ có một nghiên cứu của tác giả Lý Trực Dũng với nhan

đề “Biếm họa Việt Nam”, xuất bản năm 2011 là thể hiện những

kết quả nghiên cứu bước đầu về tranh biếm họa báo chí

Tác giả cũng tìm thấy những đánh giá, phân tích về vai trò, chức năng của biếm họa; những hoạt động sáng tạo biếm họa trên gần 100 bài báo khác nhau Tất cả những nguồn thông tin nêu trên là những nguồn tư liệu tham khảo vô cùng quý giá, giúp tác giả dễ dàng hơn trong việc định hướng quá trình nghiên cứu của mình Tuy nhiên, những nghiên cứu đó đa phần đều chỉ xem xét biếm họa ở một khía cạnh nhất định; đặc biệt, những vấn đề lí luận và thực tiễn của biếm họa Việt Nam chưa được phân tích một cách thấu đáo Chính vì vậy, từ những khoảng trống về mặt lí luận và thực tiễn đó, tác giả quyết định thực hiện luận văn này

5

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

- Khái quát quá trình hình thành, phát triển của tranh biếm họa trên báo chí Việt Nam

- Làm rõ những yếu tố tạo nên sức mạnh của tranh biếm họa, những tác động của nó đến ngôn ngữ báo chí

- Phân tích tình hình thực tế việc sử dụng tranh biếm họa trên một số tờ báo in

- Đưa ra một số gợi ý nhằm khai thác hiệu quả sức mạnh của tranh biếm họa cho báo chí, đặc biệt là loại hình báo in

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng hợp, phân tích những tài liệu liên quan đến tranh biếm họa, đặc biệt ở phương diện thể hiện ngôn ngữ của nó

- Khảo sát một số tờ báo, từ đó đưa ra được tần xuất sử dụng,

xu hướng khai thác tranh biếm họa

- Phân tích các kết quả thu được, lấy cơ sở đề xuất các giải pháp nhằm khai thác đối đa hiệu quả thông tin của tranh biếm họa

- Hoàn thành báo cáo khoa học, công bố những kết quả nghiên cứu

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này chính là sức mạnh của tranh biếm họa báo chí, cụ thể là khía cạnh hiệu quả, khả năng tác động của nó

6

4.2 Phạm vi nghiên cứu

p trung nghiên cứu thực tế việc khai thác tranh biếm họa ở 4 tờ báo in trong 3 năm chẵn liên tiếp: 2010, 2012, 2014 là các tờ:

Tuổi Trẻ, Pháp Luật TP.HCM, Tiền Phong và Đại Đoàn Kết

Đây là bốn tờ báo mang tính chính luận mạnh mẽ, có sử dụng biếm họa (ở những mức độ khác nhau) như một phương thức để làm phong phú thông tin cho ấn phẩm của mình

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết:

Luận văn này lấy chất liệu từ hệ thống lí thuyết báo chí – truyền thông, cụ thể là lí thuyết của ngôn ngữ báo chí và một số lí thuyết có liên quan khác: hội họa, mĩ học, tâm lí học, Từ những nguồn tài liệu sẵn có này, tác giả tiến hành định vị biếm họa trong hệ thống lí thuyết báo chí – truyền thông cũng như nêu bật những đặc điểm, tính chất và sức mạnh của tranh biếm họa

5.2 Phương pháp nghiêu cứu thực nghiệm

Trong luận văn này, tác giả thực hiện một số thống kê về tần suất xuất hiện, diện tích, nội dung, sự phân bố theo lĩnh vực,… của biếm họa trên một số tờ báo Đó là những biểu hiện thực tế đáng tin cậy và xác thực về quá trình khai thác dòng tranh này trong môi trường báo chí

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài

Về mặt lí luận, luận văn này tập trung làm rõ vai trò, sức mạnh của tranh biếm họa báo chí với tư cách là một nhân tố độc lập

7

trong hệ thống các phương thức thể hiện thông tin trên báo chí

Về mặt thực tiễn, luận văn thông qua kết quả nghiên cứu về cách thức khai thác sức mạnh của tranh biếm họa cũng giúp cho việc sử dụng kênh thông tin này cho loại hình báo in hiệu quả hơn

7 Cấu trúc luận văn

Tương ứng với những nội dung đã được nêu trong phần Mục tiêu nghiên cứu, luận văn được chia thành ba chương Mỗi chương trình bày những nội dung cụ thể như sau:

- Chương 1: Sức mạnh của tranh biếm họa đối với loại hình báo in

- Chương 2: Hoạt động khai thác tranh biếm họa trên báo in Việt Nam hiện nay

- Chương 3: Một số đề xuất nhằm khai thác sức mạnh của tranh biếm họa cho loại hình báo in

8

Chương 1: SỨC MẠNH CỦA TRANH BIẾM HỌA ĐỐI VỚI LOẠI HÌNH BÁO IN

1.1 Khái niệm và phân loại biếm họa

1.1.1 Khái niệm biếm họa và biếm họa báo chí

Nghệ thuật biếm họa (tức nghệ thuật vẽ tranh biếm họa), là

nghệ thuật vẽ tranh trong đó người họa sĩ cố tình vẽ sai tỉ lệ, phóng đại một hoặc một vài đặc điểm nào có của sự vật, sự việc hoặc cá nhân nhằm nêu lên bản chất của đối tượng được phản

ánh Tranh biếm họa, chính là sản phẩm của nghệ thuật vẽ

tranh biếm họa

Ngoài ra, nhằm giúp phân tích, hệ thống hóa, nhận xét các đặc tính của đối tượng nghiên cứu được diễn ra dễ dàng hơn, tác giả cũng phân biệt tranh biếm họa thành hai dạng: tranh biếm họa nghệ thuật và tranh biếm họa báo chí

1.1.2 Phân loại tranh biếm họa báo chí

- Biếm họa về sự vật, sự việc Đối tượng mà nó phản ánh là

các sự kiện liên quan trực tiếp đến đời sống của con người Dòng tranh này thường bám sát các vấn đề thời sự, được cập nhật hằng ngày trên các phương tiện truyền thông, hay qua chính lăng kính chủ quan của người cầm cọ

- Biếm họa về nhóm người, tổ chức, quốc gia Tranh loại này

tiếp cận đối tượng gần hơn Nội dung tranh thể hiện tương đối

rõ nét tính xác thực, cụ thể của đối tượng để độc giả không chỉ hình dung mà còn có thể biết chính xác đâu là nguyên nhân, gốc

rễ của vấn đề Tranh có thể nêu tên chính xác nhóm, đơn vị, tổ chức hay quốc gia gắn với vấn đề mà nó phản ánh

9

- Biếm họa chân dung Biếm họa chân dung mô tả những nhân

vật cụ thể dựa theo những đặc điểm riêng biệt của họ Dù người họa sĩ đã cường điệu, phóng đại, bóp méo rất nhiều chi tiết về nhân vật, nhưng người xem vẫn nhận ra nhân vật ấy nhờ vào chính những nét đặc trưng không thể nhầm lẫn ấy Việc chọn chi tiết nào của nhân vật để phóng đại, và cường điệu nó đến mức độ nào phụ thuộc vào cảm nhận và chủ đích của người họa

Nói về đặc điểm này của biếm họa, có nhà nghiên cứu đã nhận xét: Tranh biếm họa hấp dẫn và tạo được sự chú ý nhờ sức phổ biến đặc biệt của nó Những nhà nghiên cứu xã hội, làm truyền thông, quảng cáo, khách du lịch,… thường xem biếm họa là cách nhanh nhất để hiểu đời sống thực của một xã hội mà họ mới tiếp xúc [21, tr 8] Thậm chí, có học giả còn cho rằng:

“Một bức tranh biếm họa tốt còn có sức mạnh hơn rất nhiều một bài chính luận dài lê thê Nó đến với người đọc, người xem nhanh hơn, dễ hơn” [29, tr 8]

10

1.2.2 Tranh biếm họa báo chí mang tính phản biện sâu sắc

Tính phản biện của tranh biếm họa gắn liền với chức năng phản biện xã hội của hoạt động báo chí

Biếm họa là một phương thức nhận thức cực kì hiệu quả Nó thể hiện rõ ràng chính kiến không chỉ của người họa sĩ mà còn của cơ quan báo chí – nơi sử dụng khả năng phản biện của biếm họa như là một vũ khí để đấu tranh với cái xấu, cái ác, cái chưa hoàn thiện Ý nghĩa thực sự, thiên chức của biếm họa không đơn thuần chỉ là một loại vũ khí trong đấu tranh chống lại tiêu cực mà nó còn đóng vai trò như là một liều thuốc chữa lành những căn bệnh nhức nhối trong xã hội Tiếng cười mà biếm họa tạo ra là tiếng cười mà con người cần có để hoàn thiện chính mình

1.2.3 Tranh biếm họa báo chí mang giá trị văn hóa - lịch sử của thời đại

Về mặt nội dung, tranh biếm họa không chỉ phản ánh hiện thực khách quan diễn ra trong đời sống con người mà nó còn phản ánh nhu cầu thẩm mĩ và thị hiếu của công chúng Ở đây, có thể xem xét thị hiếu đơn giản là sở thích, tình cảm của công chúng trước cái đẹp, cái xấu, cái bi, hài… trong xã hội mà tác phẩm biếm họa phản ánh Nhu cầu, thị hiếu thẩm mĩ ấy vừa mang tính

cá nhân, vừa mang tính xã hội và trên hết, nó còn mang giá trị dân tộc, thời đại Biếm họa, trên một phương diện nào đó chính

là tấm gương phản chiếu mọi mặt của đời sống xã hội

Khả năng tiếp cận và phản ánh bản chất đời sống chính là một đặc trưng của biếm họa Nhờ sức mạnh này mà vai trò của biếm họa đã được thừa nhận và ngày càng được đánh giá cao Như

11

vậy, tranh biếm họa báo chí, dù được sáng tạo nên từ góc nhìn nào cũng đều phản ánh hơi thở cuộc sống, chứa đựng những giá trị văn hóa, lịch sử của thời đại

1.2.4 Tranh biếm họa báo chí góp phần tăng sức hấp dẫn, thu hút đối với độc giả

Điều này thể hiện rất rõ ràng ở tranh biếm họa bởi nó là loại hình cảm thụ trực tiếp bằng thị giác Hơn nữa, nụ cười mà biếm họa tạo ra luôn đáp ứng một nhu cầu giải trí cần thiết của cuộc sống Cái cười lành mạnh, sảng khoái sẽ xua tan những mệt mỏi, căng thẳng; tạo nên những phút giây thảnh thơi cho con người Chưa kể đến, tiếng cười đó còn được coi như một thứ vũ khí hữu hiệu để phê phán những bất công, các tệ nạn xã hội; từ

đó cổ vũ cho lẽ phải, cho quan hệ bình đẳng, thân thiện giữa con người với con người

Cả hai khía cạnh độc đáo trên của biếm họa đã được báo chí tận dụng triệt để, không chỉ nhằm mục tiêu phản ánh thông tin mà còn để tạo nên sức hấp dẫn của tờ báo đối với độc giả của mình

Tuổi Trẻ là tờ khai thác biếm họa một cách ổn định nhất Xét về tính ổn định có thể kể đến Tiền Phong Ngoại trừ sự thay đổi

mạnh số lượng tranh biếm giữa năm 2010 và 2012 do sự đổi

mới của tờ Tiền Phong chủ nhật thì ngay từ giữa năm 2010 trở

đi, số lượng tranh được khai thác trên tờ này luôn ổn định Với

Pháp Luật TP.HCM, số lượng biếm họa mà báo này đăng tải chiếm vị trí cao nhất, trung bình gấp 2.5 lần Tuổi Trẻ và gấp 3 lần Tiền Phong Tuy nhiên, tần suất xuất hiện của biếm họa trên

tờ báo này cũng giảm rất nhanh (trung bình giảm 33% mỗi

năm) Cuối cùng là Đại Đoàn Kết, với số lượng tranh quá ít ỏi,

cộng với việc thường xuyên vay mượn tranh ở các báo khác đã khiến tờ báo này chưa hình thành được nét đặc trưng của mình Kết quả từ việc tính toán diện tích của khoảng 5.000 tranh biếm trên 4 tờ báo đã cho thấy một kết quả đáng ngạc nhiên, bởi số lượng tranh biếm và diện tích của chúng không phải lúc nào

cũng đi liền với nhau Với ba tờ: Tuổi Trẻ, Tiền Phong và Đại Đoàn Kết, diện tích của tranh biếm họa đã tăng trung bình 24%

mỗi năm, bất chấp số lượng tranh qua các năm tăng, giữ ổn định

hay giảm sút Với Pháp Luật TP.HCM, dù lượng tranh biếm

Xét trên tiêu chí này, có thể thấy rõ sự phân nhóm của các tờ

báo Tranh biếm được khai thác trên Tuổi Trẻ, Pháp Luật

TP.HCM và Đại Đoàn Kết chủ yếu tập trung vào các sự vật, sự

việc, hiện tượng hay sự kiện xảy ra trong đời sống xã hội Nhóm biếm họa này luôn chiếm tỉ lệ áp đảo (trên 90%) so với

hai nhóm biếm còn lại Trong khi đó, biếm họa trên Tiền Phong

tuy nhóm biếm sự vật, sự việc vẫn chiếm đa số (64%) nhưng hai nhóm còn lại vẫn có vị trí nhất định Điều này cho thấy,

Tiền Phong là tờ báo khai thác các nhóm biếm họa một cách hài

hòa nhất

Như vậy, có thể tạm khẳng định, biếm họa trên các tờ báo in Việt Nam hiện nay có nội dung gắn liền với các thông tin được đăng tải trên mặt báo

1.3 Biếm họa trong lĩnh vực chính trị - xã hội ngày càng tăng

Dựa trên biểu đồ về tỉ lệ tranh biếm theo lĩnh vực cho thấy, các

tờ báo in Việt Nam đã sử dụng biếm họa tập trung vào hai lĩnh vực quan trọng của đời sống xã hội Đây cũng là hai lĩnh vực

mà biếm họa thể hiện được sức mạnh phê phán của mình một cách đầy đủ nhất Nói cách khác, sức mạnh của biếm họa đã được phát huy một cách tập trung, có định hướng ở những nơi

mà điều kiện ở đó cho phép sức mạnh đó được phát huy toàn

14

diện nhất Biếm họa hiện nay không chỉ được sử dụng trong các

tờ báo thiên về văn hóa, giải trí mà nó đang ngày càng được sử dụng một cách thường xuyên, có chủ đích ở những tờ báo thiên

1.5 Hoạt động khai thác biếm họa quốc tế trên các báo có

sự chênh lệch lớn

Qua khảo sát gần 5.000 tranh biếm họa đăng trên các báo trong

3 năm 2010, 2012, 2014 cho thấy, đối với các vấn đề quốc tế, các tòa soạn luôn sử dụng biếm họa của các tác giả nước ngoài, thậm chí biếm họa quốc tế còn được sử dụng để phản ánh đối với không ít các vấn đề trong nước Như vậy, căn cứ vào tình hình đó, có thể nhận xét rằng, năng lực trong việc khai thác tranh biếm họa đối với các sự kiện xảy ra trên thế giới ở các tờ báo in Việt Nam là rất hạn chế