Kinh nghiệm xây dựng bài tập tình huống để giải quyết các vấn đề thực tiễn trong môn GDCD THCS

Việc dạy học không chỉ trang bị cho học sinh một lượng kiến thức tối đa làm nền tảng vững chắc cho cuộc sống sau này mà còn rèn luyện cho các em những kĩ năng xử lý các vấn đề nảy sinh t

MỤC LỤC

Trang

I ĐẶT VẤN ĐỀ: ……… 2

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ……… 3

1 Cơ sở lý luận của vấn đề :……… 3

2 Thực trạng của vấn đề: 3

3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề 4

4 Hiệu quả của SKKN 11

III KẾT LUẬN 12

Tài liệu tham khảo 14

I ĐẶT VẤN ĐỀ.

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

Trong những năm gần đây Giáo dục nước ta đang có sự đổi mới mạnh

mẽ, chúng ta đang thực hiện bước chuyển từ giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Việc dạy học không chỉ trang bị cho học sinh một lượng kiến thức tối đa làm nền tảng vững chắc cho cuộc sống sau này mà còn rèn luyện cho các em những kĩ năng xử lý các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống Bởi vì với lượng thông tin và tri thức ngày càng tăng và thay đổi nhanh chóng thì việc dạy học nếu chỉ với mục đích trang bị kiến thức cho HS là chưa

đủ mà cần dạy cho các em cách học, cách tiếp cận, vận dụng tri thức vào trong cuộc sống và sáng tạo tri thức mới Do đó, nội dung giảng dạy ngày nay cần chú trọng kiến thức cơ bản và cốt lõi là rèn luyện kĩ năng tự học, tự nghiên cứu

để giúp các em tự học tập trong tương lai và học tập suốt đời Phương pháp dạy và học bằng bài tập tình huống phần nào đáp ứng được yêu cầu đó

Trong nhà trường, môn Giáo dục công dân giữ vai trò quan trọng và trực tiếp trong việc giáo dục học sinh ý thức và hình thành phát triển nhân cách con người toàn diện.Việc đổi mới dạy học môn GDCD phải thể hiện rõ theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập Điều đó có nghĩa là trong dạy học, giáo viên phải biết tổ chức các hoạt động của học sinh và sử dụng các phương pháp dạy học như thế nào để kích thích học sinh nỗ lực hoạt động, suy nghĩ và tự tìm tòi, phát hiện Những chuẩn mực đạo đức và pháp luật cần hình thành ở học sinh không được xem như những khuôn mẫu cho sẵn, có tính chất áp đặt, mà được tổ chức trong những cấu trúc

mở, mềm mại và linh hoạt Do đây là môn học gắn liền với cuộc sống của xã hội nên trong quá trình học tập, học sinh còn phải biết vận dụng nó vào giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống Để đạt được điều đó, trong quá trình dạy học người giáo viên phải biết thường xuyên xây dựng các bài tập tình huống để học sinh vận dụng giải quyết Đây là nhiệm vụ thường xuyên của giáo

viên dạy môn GDCD Chính vì lẽ đó tôi xin chia sẻ một vài kinh nghiệm xây

dựng bài tập tình huống để giải quyết các vấn đề thực tiễn trong môn GDCD THCS.

2 MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI.

2.1 Mục đích và đối tượng nghiên cứu: Đi sâu vào việc giúp GV biên

soạn và sử dụng bài tập tình huống để giải quyết các vấn đề thực tiễn trong giảng dạy môn GDCD THCS

2.2 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp tổng kết đúc rút kinh nghiệm

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp thồng kê toán học

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

1 Cơ sở lý luận của vấn đề

Môn GDCD ở trường trung học có vai trò quan trọng trực tiếp trong quá trình hình thành ý thức chính trị, hành vi đạo đức, pháp luật và lối sống cho học sinh Môn học này có đặc điểm là gần gũi, gắn bó mật thiết với đời sống thực tiễn sinh động của gia đình, nhà trường và xã hội Đặc điểm này tạo cho môn GDCD có những lợi thế để giáo viên có thể sử dụng các phương pháp giảng dạy tích cực nhằm phát triển năng lực cho học sinh, trong đó có việc cho các em đánh giá, phân tích, giải quyết các vấn đề thực tiễn bằng các bài tập tình huống

2 Thực trạng của vấn đề

Như đã đề cập ở trên, môn GDCD trong nhà trường là vô cùng quan trọng nhằm mục đích trang bị cho HS những kiến thức đạo đức và Pháp luật cơ bản từ đó góp phần điều chỉnh hành vi, cách xử sự của các em, góp phần hình thành ở các em phong cách sống và làm việc theo chuẩn mực đạo đức và Pháp luật, là một trong những biện pháp tích cực nhất trong hoạt động phòng ngừa, ngăn chặn hành vi vi phạm pháp luật có thể xảy ra sau này Thế nhưng HS (và ngay cả một bộ phận giáo viên) vẫn có quan niệm đây là môn học phụ hoặc thường cảm thấy gặp khó khăn trong các bài học về đạo đức và Pháp luật, vì các bài học này khô khan và khó nhớ Nên khi dạy nhiều giáo viên chủ yếu chỉ cung cấp tri thức về lí thuyết, và học sinh cũng thường chỉ học qua loa lấy điểm dẫn đến các em chưa thấy được cái hay và cái thiết thực của môn học

Nếu như chỉ dùng phương pháp vấn đáp hoặc thuyết trình các khái niệm đạo đức và Pháp luật thì các em sẽ không hiểu được cặn kẽ vấn đề dẫn đến các

em dễ rơi vào tình trạng “học vẹt”, học thuộc lý thuyết mà không hiểu nên rất mau quên Còn khi giảng dạy và kiểm tra bằng việc sử dụng bài tập tình

huống sẽ giỳp cho HS dễ hiểu và dễ nhớ cỏc vấn đề lý thuyết phức tạp, sẽ kớch thớch được sự sang tạo và hào hứng học tập của cỏc em

Tuy nhiờn, trờn thực tế giảng dạy khụng phải ai cũng thành cụng trong việc xõy dựng cỏc bài tập tỡnh huống để đạt được cỏc mục tiờu dạy học Cỏc bài tập tỡnh huống cần xõy dựng như thế nào, cú những kĩ thuật và yờu cầu nào khi xõy dựng tỡnh huống, đưa cỏc bài tập tỡnh huống vào ở những giai đoạn nào của quỏ trỡnh dạy học thỡ khụng phải ai cũng vận dụng tốt Đề tài này giỳp giỏo viờn xõy dựng, và ỏp dụng cỏc bài tập tỡnh huống một cỏch một cỏch cú hiệu quả vào dạy học

3 Cỏc biện phỏp đó tiến hành để giải quyết vấn đề

Bài tập tỡnh huống là những tỡnh huống xảy ra trong quỏ trỡnh dạy học được cấu trỳc dưới dạng bài tập Trong dạy học GDCD, những tỡnh huống được đưa ra là tỡnh huống giả định hay tỡnh huống thực tế đó xảy ra trong thực tiễn HS giải quyết được những tỡnh huống trờn, một mặt vừa củng cố và khắc sõu kiến thức, vừa cú cơ hội trải nghiệm trong thực tiễn HS ỏp dụng được những kiến thức đó học vào để giải quyết cỏc vấn đề trong thực tế cuộc sống Trong quỏ trỡnh dạy học, bản thõn tụi luụn xõy dựng và đưa cỏc tỡnh huống để học sinh giải quyết Sau đõy là một vài kinh nghiệm của bản thõn khi xõy dựng cỏc bài tập tỡnh huống:

3.1 Cấu trỳc của một bài tập tỡnh huống:

Cấu trỳc của một bài tập tỡnh huống gồm cú 2 phần: nội dung tỡnh huống và những yờu cầu đưa ra để giải quyết tỡnh huống Cú những yờu cầu cần chỳ ý trong cấu trỳc một tỡnh huống như sau:

- Tỡnh huống phải vừa phải, khụng quỏ dài, quỏ phức tạp, đỏnh đố học sinh

- Giữa tỡnh huống và cõu hỏi phải ăn khớp với nhau và cựng hướng vào nội dung bài học

Vớ dụ: Khi dạy bài “Phũng, chống tệ nạn xó hội (GDCD 8)”, cú giỏo viờn đó đưa ra tỡnh huống:

Chị Hiền mở quán bán hàng, chị bán rất nhiều thứ, có cả hàng ăn uốn và giải khát tại thị trấn Quán của chị rất đông khách, có đủ mọi lứa tuổi, không chỉ có ngời lớn mà còn có cả một số trẻ em 14-15 tuổi Bọn trẻ đến quán chị ban đầu là mua kẹo và một số đồ cần thiết, sau này quen chúng còn uống rợu, hút thuốc Chị Hiền vốn là ngời hiền hậu, dễ tính nên rất chiều chúng, cho bạn trẻ nợ dần nhiều lần mới phải trả tiền rợu, thuốc Việc làm của chị đã bị nhiều ngời phản

đối Tối thứ bảy vừa rồi, trong lúc bọn trẻ đang uống rợu ở quán chị Hiền thì

ông chủ tịch thị trấn cho công an đến lập biên bản, phạt chị 200.000đ

Hỏi: - Em có nhận xét gì về tính tình và cách c xử của chị Hiền trong câu chuyện trên?

- Ông chủ tịch thị trấn có quyền cho công an đến phạt tiền đối với chị Hiền hay không?

Rừ ràng bài tập trờn cú nhiều vấn đề chưa hợp lớ Trong phần nội dung tỡnh huống cú nhiều chi tiết rườm rà khụng cần thiết Phần cõu hỏi thỡ ý thứ nhất cũn xa với nội dung bài học, ý thứ hai cũn khú với học sinh lớp 8

Bài tập trờn cú thể sửa lại như sau:

Chị Hiền mở quán bán hàng ăn uống, giải khát tại thị trấn Quán của chị em rất

đông khách, không chỉ có ngời lớn mà còn có cả một số trẻ em 14-15 tuổi Bọn trẻ đến quán chị uống rợu, hút thuốc Chị Hiền rất chiều chúng, cho bạn trẻ nợ dần nhiều lần mới phải trả tiền rợu, thuốc Tối thứ bảy vừa rồi, trong lúc bọn trẻ

đang uống rợu ở quán chị Hiền thì ông chủ tịch thị trấn cho công an đến lập biên bản, phạt chị 200.000đ

Hỏi: - Chị Hiền làm nh thế có thể sẽ dẫn đến những hậu quả nh thế nào? (đối với bọn trẻ).

Việc ông chủ tịch thị trấn cho công an đến phạt tiền đối với chị Hiền là

đúng hai sai?

3.2 Nội dung của tỡnh huống:

- Tỡnh huống nờu ra phải là một tỡnh huống cú vấn đề Cú nghĩa là một tỡnh huống gợi ra cho học sinh những khú khăn về lớ luận hay thực tiễn mà cỏc em thấy cần thiết và cú khả năng vượt qua, nhưng khụng phải tức khắc nhờ một thuật giải mà phải trải qua một quỏ trỡnh tớch cực suy nghĩ, hoạt động để biến đổi đối tượng hoạt động hoặc điều chỉnh kiến thức cú sẵn

- Tỡnh huống phải thực tế, gắn với thực tiễn cuộc sống, đặc biệt là những tỡnh huống cú tớnh thời sự núng hổi, cú ý nghĩa và cú sức lan toả mạnh mẽ Những tỡnh

huống có nội dung như thế giúp học sinh thấy rõ hơn sự gần gũi, thiết thực của môn học, vừa kích thích được hứng thú của các em

Ví dụ: Khi dạy hoặc kiểm tra các bài “Bảo vệ hoà bình”, “Tình hữu nghị giữa

các dân tộc trên thế giới” (GDCD 9), GV có thể ra bài tập:

Sau sự kiện Trung Quốc hạ đặt trái phép giàn khoan HD 981 vào lãnh hải Việt Nam Cộng đồng quốc tế đã có rất nhiều hoạt động mít tinh, biểu tình, phản đối Trung Quốc, ủng hộ Việt Nam.

Suy nghĩ của em về những việc làm của cộng đồng quốc tế đối với Việt

Nam ? Trong sự kiện này em có thể làm những gì để góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo?

- Tình huống phải phù hợp với chủ đề bài học, tránh xa hoặc lạc chủ đề Tức nội dung của tình huống phải phục vụ khai thác các chuẩn mực cần làm rõ hoặc cần đánh giá

Ví dụ: khi kiểm tra 1 tiết GDCD 9 (tiết 9), kiểm tra kiến thức của các bài ( Chí công vô tư, Tự chủ, Dân chủ và kỉ luật, Bảo vệ hoà bình, Tình hữu nghị của các dân tộc trên thế giới, Hợp tác cùng phát triển, Kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc), một giáo viên đã ra tình huống như sau:

Hôm nay, trên đường đi học về xảy ra một sự việc đáng buồn Mấy bạn nữ lớp 9B đánh hội đồng bạn T chỉ vì lí do “trông thấy ghét” Đáng buồn hơn nữa là một số bạn chứng kiến cảnh đó chỉ đứng xem, không ai can ngăn hay có ý kiến gì

- Em có tán thành những hành vi trên không ? Vì sao ?

- Nếu chứng kiến sự việc đó, em sẽ có thái độ như thế nào và sẽ làm gì?

Đây là một tình huống khá hay, tuy nhiên đối chiếu với các nội dung bài học chúng ta thấy còn xa với kiến thức cần kiểm tra Bài tập này có thể phù hợp hơn

với các nội dung như: Yêu thương con người (GDCD 7) hay Xây dựng tình bạn trong sáng lành mạnh (GDCD 8).

Tình huống trên có thể sửa lại là: Hôm nay, trên sân trường xảy ra một

sự việc đáng buồn Mấy bạn nữ lớp 9B đánh hội đồng bạn T chỉ vì lí do

“trông thấy ghét” Đáng buồn hơn nữa là một số bạn chứng kiến cảnh đó chỉ đứng xem, không ai can ngăn hay có ý kiến gì Để kiểm tra kiến thức về

Dân chủ và Kỉ luật

- Nội dung tình huống phải phù hợp với văn hoá, lứa tuổi và hiểu biết của học sinh Tránh những tình huống nhạy cảm, không hợp thuần phong mĩ tục, không hợp lứa tuổi hoặc vượt ngoài tầm hiểu biết của học sinh Từ ngữ phải đúng chuẩn mực, có tính sư phạm, tránh gây phản cảm

Ví dụ: Khi học bài Quyền và nghĩa vụ của công dân trong hôn nhân (GDCD 9),

có giáo viên đã đưa ra tình huống như sau:

T và M đang là học sinh lớp 9, hai bạn đã yêu nhau và làm chuyện người lớn

với nhau dẫn đến M có thai và gia đình hai bên đã phải tổ chức lễ cưới cho hai bạn.

- Việc kết hôn giữa T và M có đúng quy định của pháp luật hay không?

- Từ đó, em có suy nghĩ gì về tình yêu và hôn nhân?

Rõ ràng bài tập trên có nhiều từ ngữ chưa phù hợp với lứa tuổi học sinh mà khi ra tình huống giáo viên cần phải tránh

Hay khi học Quyền khiếu nại, tố cáo của công dân (GDCD 8) có giáo viên nêu tình huống như sau:

Ông Hiệu trưởng trường THCS A ra quyết định kỉ luật với hình thức đuổi học với học sinh Nguyễn Văn B vì đã có hành vi quay cóp khi làm bài kiểm tra học kì I vừa qua.

- Nếu em là B, sau khi nhận được quyết định trên em sẽ làm gì?

- Từ đó, em hiểu như thế nào là quyền khiếu nại, tố cáo?

Dạng tình huống như thế có thể sẽ gây ra những hiệu ứng hoặc những suy nghĩ, quan hệ không tốt giữa học sinh với nhà trường

3.3 Nội dung các yêu cầu (câu hỏi) gắn với tình huống.

Sau khi đã đưa ra được các tình huống thì giáo viên phải biết lựa chọn các câu hỏi, các yêu cầu phù hợp Phù hợp với nội dung tình huống và phù hợp với học sinh

Một số yêu cầu khi nêu câu hỏi như sau:

a Để khơi gợi được hứng thú của học sinh thì câu hỏi không quá khó nhưng cũng không được quá dễ mà đọc lên là biết liền

Ví dụ: Khi dạy bài Quyền được bảo vệ, chăm sóc và giáo dục của trẻ em Việt Nam (GDCD 7)

Lan Sinh ra trong một gia đình nghèo, đông anh em, nhưng bố mẹ Lan Vẫn

làm lụng vất vả sớm khuya để chắt chiu từng đồng cho anh em Lan được đi học cùng các bạn, nhưng Lan đua đòi, ham chơi, nhiều lần trốn học, kết quả học tập ngày càng kém Có lần bị bố mắng, Lan bỏ đi cả đêm không về nhà Cuối năm Lan không đủ điểm phải ở lại lớp

- Việc làm của Lan đúng hay sai?

Rõ ràng câu hỏi sau tình huống đó là một câu hỏi mà ai cũng trả lời được, trong tình huống này hỏi như thế là thừa, có thể gây sự nhàm chán cho học sinh Ta có thể thay câu hỏi đó bằng câu:

- Hãy nêu nhận xét của em về việc làm của Lan

Với câu hỏi này học sinh không chỉ trả lời đúng, sai mà còn đưa ra những nhận xét, đánh giá và rút ra được quyền và nghĩa vụ của trẻ em

b Khi xây dựng bài tập tình huống giáo viên phải chú ý việc xây dựng nhiều dạng câu hỏi khác nhau để đánh giá được các năng lực khác nhau của học sinh Các dạng câu hỏi như:

- Dạng câu hỏi nhận biết các chuẩn mực đạo đức, pháp luật liên quan đến bài học

Ví dụ: Thứ 7, Hoa đến nhà Lan chơi, thấy Lan đang mải miết xem một vở

chèo đang trình chiếu trên ti vi Hoa liền bảo:

-Đúng là đồ lạc hậu, thời nay ai còn xem ba thứ chèo vớ vẩn ấy nữa.

Hỏi: Tình huống trên liên quan đến nội dung nào đã học? Vận dụng kiến thức đã học để đánh giá hành động của Lan và Hoa? Nếu là Lan em sẽ nói với Hoa điều gì?(kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc)

Câu hỏi Tình huống trên liên quan đến nội dung nào đã học? chính là dạng câu

hỏi nhận biết các chuẩn mực đã học Dạng câu hỏi này gắn với tình huống sẽ đánh giá được khả năng hiểu bài của học sinh và tránh được học sinh học vẹt, ghi nhớ máy móc

Hay: Thư (13 tuổi) là một cô bé xinh xắn, hát rất hay và múa rất khéo Vì

vậy, Thư thường được thầy cô và bạn bè cử đi tham gia các hoạt động văn nghệ của trường, của huyện Tuy nhiên, bố mẹ của Thư không cho phép bạn tham gia những hoạt động văn nghệ đó vì cho rằng những hoạt động văn nghệ đó là

vô bổ, sẽ làm ảnh hưởng đến việc học của Thư

Hỏi: Việc ngăn cấm đó có xâm phạm đến quyền trẻ em của Thư không?

Nếu như câu hỏi ở tình huống trên chính là dạng câu hỏi nhận biết các chuẩn mực, thì câu hỏi ở tình huống này là dạng câu hỏi nhận biết các nội dung cụ thể của các chuẩn mực

- Dạng câu hỏi đánh giá thái độ, tình cảm của học sinh qua tình huống Dạng câu

hỏi này thường có các mệnh lệnh như: suy nghĩ, đánh giá, đồng tình hay phản đối…

Lan và Hoà là đôi bạn thân Hôm nay Lan là cờ đỏ, Lan đi kiểm tra sự chuẩn

bị bài tập của các bạn Hoà làm thiếu bài tập, nhưng Lan lại báo cáo với lớp là Hoà làm bài đủ

Em hãy nhận xét hành vi của Lan.

Nếu là Lan, em sẽ cư xử như thế nào?

Hay:

Cuối năm học, thầy cô giáo các môn cho đề cương ôn tập và yêu cầu tất cả mọi người phải soạn đáp án để học Dũng đưa ra ý kiến: Muốn ôn thi đỡ vất vả cần chia ra mỗi người làm đáp án một môn rồi mang đến trao đổi với nhau Làm như vậy, khi thầy,cô giáo kiểm tra ai cũng đủ đáp án Nghe vậy, nhiều bạn khen đó là cách làm hay, vừa năng suất, vừa có chất lượng mà lại nhàn thân.

Em có tán thành ý kiến đó không ? Em sẽ làm gì nếu mình là thành viên

Các câu hỏi Em hãy nhận xét hành vi của Lan?, Em có tán thành ý kiến đó không ? là những câu hỏi giúp đánh giá thái đôi, tình cảm của hoạc sinh với những

chuẩn mực được đặt ra

- Dạng câu hỏi đánh giá khả năng vận dụng sự hiểu biết các chuẩn mực để giải quyết các vấn đề đặt ra trong trong tình huống Dạng câu hỏi này thường có

các mệnh lệnh như Sẽ làm gì, Làm thế nào, Khuyên như thế nào…

Ví dụ: Chủ nhật tuần qua Hồng được mẹ dẫn đi dạo phố, vào siêu thị, đến

cửa hàng quần áo đẹp nào Hồng cũng thích và đòi mẹ mua, làm mẹ bực mình, buồi đi chơi phố mất vui Em hãy nhận xét việc làm của Hồng Theo em nên khuyên Hồng thế nào? (Bài Tự chủ- Lớp 9)

Hay: Sau sự kiện Trung Quốc hạ đặt trái phép giàn khoan HD 981 vào

lãnh hải Việt Nam Cộng đồng quốc tế đã có rất nhiều hoạt động mít tinh, biểu tình, phản đối Trung Quốc, ủng hộ Việt Nam.

Suy nghĩ của em về những việc làm của cộng đồng quốc tế đối với Việt Nam ? Trong sự kiện này em có thể làm những gì để góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo?(Bảo vệ hoà bình, Tình hữu nghị giữa các dân tộc trên thế giới) (GDCD 9).

Các câu hỏi như Theo em nên khuyên Hồng thế nào? Trong sự kiện này em có thể làm những gì để góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo? Là những câu hỏi đánh

giá sự vận dụng của học sinh Nếu như câu hỏi trong tình huống đầu vận dụng ở mức độ thấp, thì câu hỏi ở tình huống hai vận dụng ở mức độ cao