Điều tra, đánh giá tiềm năng nguồn tài nguyên thực vật tại khu vực Bắc Hướng Hóa (tỉnh Quảng Trị); đề xuất phương án sử dụng hợp lý, bảo vệ và phát triển bền vững

Đánh giá nguồn tài nguyên thực vật (cây lấy gỗ; cây làm thuốc; cây cho tinh dầu và dầu; song mây, cây làm cảnh và cho bóng mát); xác định nguồn gen có giá trị kinh tế làm cơ sở đề xuất một số giải pháp phát triển cho cộng đồng dân cư địa phương; các phương án sử dụng có hiệu quả, bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên thực vật tại Bắc Hướng Hoá.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Bắc Hướng Hoá, huyện Hướng Hoá, tỉnhQuảng Trị đã được Uỷ ban nhân dân tỉnh ra quyết định thành lập số 479/QĐ –UBND ngày 14/03/2007 với tổng diện tích rừng và đất rừng vùng lõi là 25.200 ha,gồm 5 xã: Hướng Lập, Hướng Phùng, Hướng Sơn, Hướng Linh và Hướng Việt Diệntích vùng đệm bao gồm diện tích còn lại của 5 xã trên là 41.447 ha Nhiệm vụ củakhu BTTN Bắc Hướng Hóa là bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học(ĐDSH), bao gồm quần thể các loài động, thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loàiđộng, thực vật đang bị đe dọa tuyệt chủng Khu BTTN Bắc Hướng Hóa cũng thựchiện nhiệm vụ duy trì giá trị sinh thái và chức năng rừng phòng hộ đầu nguồn chocác con sông Bến Hải, Rào Quán, sông Hiếu và sông Sê Phăng Hiêng; giữ nguồnnước cho lưu vực hồ Rào Quán của công trình thủy lợi, thủy điện Quảng Trị

Vùng rừng Bắc Hướng Hoá là một vùng rừng còn tương đối nguyên sinh, làkhu vực rừng còn sót lại trong vùng do sự tàn phá nặng nề trong chiến tranh, đặc biệt

là chất độc hoá học Rừng trong khu vực đã và đang đóng vai trò phòng hộ đầunguồn quan trọng của 4 hệ thuỷ lớn là sông Bến Hải, sông Cam Lộ (Sông Hiếu),sông Rào Quán (sông Quảng Trị) và sông Xê Păng Hiêng (chảy vào sông Mê kôngbên Lào) Đặc biệt quan trọng là hệ thuỷ Rào Quán nơi có công trình thuỷ điện RàoQuán Theo kết quả tính toán độ che phủ rừng tự nhiên trong BTTN lên tới 83,5%

Những nghiên cứu, đánh giá về đa dạng sinh học, tài nguyên sinh vật nóichung và tài nguyên thực vật nói riêng ở đây mới chỉ bắt đầu Các thông tin về tàinguyên sinh vật ở nơi đây còn rất thiếu, nhất là các loài quý hiếm cần được bảo vệ

Do đó, đề tài nghiên cứu “Điều tra, đánh giá tiềm năng nguồn tài nguyên thực vật tại khu vực Bắc Hướng Hóa (tỉnh Quảng Trị); đề xuất phương án sử dụng hợp lý, bảo vệ và phát triển bền vững” là vấn đề cần thiết nhằm góp phần làm cơ

sở hoàn thiện chiến lược và biện pháp quản lý - bảo tồn tài nguyên thực vật ngắn hạn

và dài hạn tại đây

I TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

Việt Nam được coi là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học(ĐDSH) cao nhất thế giới, và được công nhận là quốc gia có tỉ lệ các loài động, thựcvật quí hiếm và đặc hữu có ý nghĩa toàn cầu (Regalado và các cộng sự, 2005).Những đánh giá ban đầu (Tolmachev, 1974; Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997; Phan KếLộc, 1998) cho biết rằng có khoảng 9600 loài thực vật bậc cao có mạch bản địa đãthống kê được ở Việt Nam Thêm vào đó, có khoảng 750 loài cây trồng được nhậpnội và tự nhiên hoá Theo đánh giá gần đây nhất, ở Việt Nam đã biết khoảng 10.350loài thực vật, thuộc 2.256 chi và 305 họ (Phan Kế Lộc, 1998) Các nghiên cứu đócũng dự đoán có khoảng 240 loài sẽ được phát hiện và bổ sung cho hệ thực vật ViệtNam (Phan Kế Lộc, 1998) Hệ thực vật Việt Nam không chỉ phong phú về thànhphần loài mà còn giầu các loài đặc hữu, bổ sung thêm vào ý nghĩa về sinh học và bảotồn Tỷ lệ của các loài đặc hữu của Việt Nam được ước đoán có khoảng 20% (PocsTamas, 1965) đến 50% (Thái Văn Trừng, 1978) Một đánh giá khiêm tốn hơn (VõQuý, 1995) cho rằng ở Việt Nam chỉ có khoảng 10% số loài và 3% số chi là đặc hữu

Nguồn tài nguyên thực vật Việt Nam rất đa dạng và phong phú, bao gồm:Nhóm cây cho gỗ khoảng 700 loài; nhóm cây làm thuốc gần 4000 loài; nhóm câycho dầu nhựa (khoảng 600 loài cho tinh dầu; khoảng 600 loài cho dầu béo và nhiềuloài cho nhựa và nhựa dầu, ); nhóm cây ăn được; nhóm cây cho tanin và làm thuốcnhuộm; nhóm cây cảnh và cây bóng mát,

Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh học tại Bắc Hướng Hoá các năm 2004

và 2005 của tổ chức Birdlife Quốc tế Chương trình Việt Nam phối hợp với Chi cụckiểm lâm Quảng Trị do tổ chức MacArthur tài trợ đã đánh giá rằng rừng và tàinguyên rừng của Bắc Hướng Hoá có tính đa dạng sinh học cao mang tầm vóc quốcgia và quốc tế Khu vực hiện có quần thể của nhiều loài quý hiếm có liên quan đến

bảo tồn như: Sao la (Pseudoryx nghetinhensis), Bò tót (Bos gaurus), Voọc hà tĩnh (Semnopithecus laotum hatinhensis), Voọc vá chân nâu (Pygathrix nemaeus), Vượn đen má trắng (Nomascus leucogenys) và Thỏ vằn Rừng Bắc Hướng Hoá là một phần

của khu vực chim đặc hữu của vùng đất thấp miền Trung Việt Nam, là điểm nóng về

đa dạng sinh học, tại đây đã phát hiện nhiều loài chim đặc hữu và quý hiếm như Gàlôi lam mào trắng, Gà So trung bộ, Trĩ sao, Hồng hoàng, Niệc nâu và nhiều loài chim

có vùng phân bố hẹp Về thực vật, kết quả điều tra ban đầu đã ghi nhận được 920loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ; trong đó có 17 loài quý hiếmđược ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (1996) và 23 loài được ghi trong Danh lục Đỏ Thếgiới (IUCN, 1994) Trong tổng số những loài thống kê được có 125 loài cây cungcấp gỗ, 161 loài cây làm thuốc, 44 loài cây làm cảnh và 89 loài cây làm thực phẩm(ăn được)

II ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ-XÃ HỘI

KHU VỰC NGHIÊN CỨU 2.1 Điều kiện tự nhiên

2.1.1 Lịch sử hình thành

Ngày 8/12/2005 Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đã có công văn số2036/TT-UB đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thành lập hai khurừng đặc dụng của tỉnh Quảng Trị là Bắc Hướng Hoá và khu cảnh quan Đường HồChí Minh huyền thoại Gần 1 năm sau đó, ngày 13/07/2005, Bộ NN&PTNT nêu rõhai khu rừng nói trên đã được Bộ đưa vào danh mục các khu rừng đặc dụng ViệtNam quy hoạch đến 2010 để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt Đồngthời, Bộ cũng yêu cầu tỉnh Quảng Trị phải xây dựng những luận chứng kinh tế kỹthuật trong việc thành lập khu rừng đặc dụng để trình Bộ NN&PTNT thẩm định để

có cơ sở vững chắc và chiến lược nhằm bảo vệ đa dạng sinh học tiêu biểu của vùng,duy trì và phát triển chức năng phòng hộ quan trọng của rừng Bắc Hướng Hoá đốivới phát triển kinh tế địa phương

Thực hiện công văn của Bộ NN&PTNT, Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đãchỉ định Chi cục Kiểm lâm chịu trách nhiệm thực hiện công văn trên của Bộ Với sự

hỗ trợ của tổ chức BirdLife Quốc Tế Chương trình Việt Nam cả về tài chính vàchuyên gia quy hoạch bảo tồn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị đã tiến hành dự án

“Xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị” Các hoạt độngthực địa được triển khai, bao gồm thu thập số liệu đa dạng sinh học, đánh giá tìnhtrạng rừng, xác định ranh giới quy hoạch ngoài thực địa, thu thập kinh tế xã hội ở 5

xã vùng đệm của huyện Hướng Hoá và 1 xã của Đakrông nhằm xây dựng dự án đầu

tư thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá, giai đoạn 2006 – 2010

Ngày 05/12/2006 Bộ NN&PTNT đã có văn bản số 3251/BNN-LN gửi UBNDtỉnh về việc thẩm định kết quả quy hoạch rà soát ba loại rừng của tỉnh Quảng Trị,trong đó diện tích quy hoạch cho khu bảo tồn Bắc Hướng Hoá là 25.200 ha

Ngày 14/03/2007, UBND tỉnh đã ra quyết định số 479/QĐ-UBND về việcphê duyệt Dự án quy hoạch và đầu tư Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá

2.1.2 Vị trí địa lý

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa cách trung tâm huyện Hướng Hóakhoảng 50 km về phía Bắc của tỉnh Quảng Trị, nằm trên trục đường Hồ Chí Minhnhánh Tây Phía Bắc giáp với tỉnh Quảng Bình, phía Tây giáp với nước Cộng hoàDân chủ nhân dân Lào, phía Đông và phía Nam giáp với 6 xã của huyện Hướng Hoá

và Vĩnh Linh Toàn bộ khu vực bảo tồn được giới hạn ở toạ độ địa lý:

chia cắt mạnh, độ dốc cao từ 15 – 25o, nhiều nơi còn có dốc đứng Các đỉnh cao tiêubiểu của khu vực bao gồm: Động Sa Mù (1550 m) gần đèo Sa Mù và Động Voi Mẹphay còn gọi là Voi nằm có độ cao 1771 m ở phía Đông Nam khu bảo tồn Ngoài địahình đồi và núi đất còn có hai dãy núi đá vôi, một dãy ở gần trung tâm và chạy dọctheo hướng Đông – Tây, thuộc ranh giới hai xã Hướng Lập và Hướng Việt, một dãykhác chạy theo hướng Bắc – Nam và nằm giữa trung tâm của xã Hướng Việt.

đá granit phân bố khá phổ biến trong vùng Các núi thấp được cấu tạo bởi đá trầmtích lục nguyên tuổi Ordovic-Silur gồm có cát kết Mica, cát kết phân phiến, bột kết

và sắt kết phân phiến bị biến chất yếu ở dạng Xirixit Ngoài đá granit nêu trên là các

đá biến chất yếu tuổi Cambri-Ordovic hạ, bao gồm phiến thạch kết tinh, phiến thạchXirixit, Pyrit, cát kết bị quarzit hoá

2.1.5 Đất và tình hình sử dụng đất

Cho đến nay, các loại đất đã được nghiên cứu tại khu bảo tồn bao gồm:

- Đất feralit đỏ vàng vùng đồi và núi thấp phát triển trên đá trầm tích và biếnchất có kết cấu hạt mịn

- Đất feralit vùng đồi phát triển trên đá trầm tích và biến chất có kết cấu hạt thô

- Đất feralit mùn vàng đỏ núi trung bình phát triển trên đá trầm tích và biếnchất có kết cấu hạt thô

- Đất feralit vàng nhạt núi thấp phát triển trên đá hỗn hợp

- Đất feralit vàng đỏ núi trung bình phát triển trên đá phún xuất tính chua

- Đất phù sa sông suối

Các loại đất nông lâm nghiệp bao gồm :

- Đất sản xuất nông nghiệp: Toàn khu vực có 25.929,96 ha đất sử dụng vào sảnxuất nông nghiệp, chiếm 3,91% diện tích đất tự nhiên của tỉnh, bình quân khoảng2.700m2/người, gấp đôi bình quân chung của tỉnh (1.200m2/người)

- Đất lâm nghiệp: Đất lâm nghiệp có rừng khoảng 23.271,8 ha tương đương34,92% diện tích tự nhiên của tỉnh

- Đất phi nông nghiệp: Diện tích 559,76 ha, chiếm khoảng 0,84% tổng diện tíchđất tự nhiên của tỉnh

- Đất chưa sử dụng: Theo thống kê đất chưa sử dụng, sông suối, núi đá toàntỉnh có khoảng 40.157,05 ha, chiếm 60,25% tổng diện tích đất tự nhiên

2.1.6 Khí hậu

Khu BTTN Bắc Hướng Hóa có khí hậu nhiệt đới gió mùa, có mùa đông lạnh,mưa hè thu đông, thời kỳ khô từ tháng 1 đến tháng 5 (Biểu đồ khí hậu Việt Nam).Các tháng có lượng mưa nhiều nhất là 8, 9 và 10 Từ tháng 3 đến tháng 6 thường cógió Lào khô và nóng

Chế độ nhiệt

Nhiệt độ trung bình năm là 24 – 25oC tương đương với tổng nhiệt nămkhoảng 8.300 – 8.500oC Mùa đông tương đối lạnh và rất ẩm ướt do ảnh hưởng củagió mùa đông bắc, nhiệt độ trung bình trong các tháng này ở vùng đồng bằng xuốngdưới 20oC, còn trong các vùng có độ cao từ 400-500 m trở lên thường xuống dưới

20oC và nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất xuống dưới 15oC ở khe Sanh vào tháng

12 và tháng 1 Ngược lại, vào mùa hè, do có sự hoạt động của gió Tây nên rất khô vànóng, có tới 3 đến 4 tháng (từ tháng 3 đến tháng 7) nhiệt độ trung bình lớn hơn 25oC,tháng nóng nhất thường là tháng 6 hoặc tháng 7, nhiệt độ trung bình lên đến 29oC.Nhiệt độ cao tuyệt đối lên đến 39 – 40oC, độ ẩm trong các tháng này cũng xuống rấtthấp, dưới 30%

Chế độ mưa ẩm

Vùng nghiên cứu có lượng mưa rất lớn, lượng mưa trung bình năm đạt tới

2400 – 2800 mm hoặc lớn hơn và tập trung chủ yếu vào mùa mưa Hai tháng cólượng mưa lớn nhất là tháng 9 và tháng 11, chiếm tới 45% tổng lượng mưa cả năm.Lượng mưa bắt đầu giảm vào tháng 2 và thấp nhất vào tháng 5 Tuy vậy, lượng mưatrung bình của tháng 5 ở Khe Sanh cũng đạt tới 157,4 mm Độ ẩm không khí trongvùng đạt tới 85 – 90%, trong mùa mưa độ ẩm lên tới 91% Mặc dù vậy những giá trịcực đoan thấp vẫn đo được trong thời kỳ khô nóng kéo dài

2.1.7 Thuỷ văn

Do địa hình có độ dốc lớn nên sông suối xuất phát từ đây thường ngắn, dốc đổ

ra biển theo hướng Đông hoặc Đông Bắc Các hệ thống sông trong khu vực nghiêncứu bao gồm:

- Phía Đông Bắc là sông Bến Hải, là nơi đổ vào tất cả các con suối bắt nguồn từsườn Đông, đổ ra biển ở Cửa Tùng

- Phía Tây Bắc và Nam của khu bảo tồn là thượng nguồn của sông Xê PăngHiêng chảy qua Lào vào sông Mê Kông

- Phía Đông Nam, bao gồm Bắc động Sa Mù và Đông động Voi Mẹp là thượngnguồn của sông Cam Lộ và đổ ra biển Đông ở biển Cửa Việt

- Phía Nam là hệ thống suối của sông Rào Quán, một chi lưu của sông QuảngTrị (Thạch Hãn) Công trình thuỷ điện Rào Quán xây dựng trên dòng sông này

2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

2.2.1 Dân số

Các thông tin về kinh tế - xã hội được thu thập ở 5 xã nằm trong quy hoạchkhu BTTN Bắc Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị, bao gồm: Hướng Lập, Hướng Phùng,Hướng Sơn, Hướng Linh, Hướng Việt, trong đó Hướng Lập là xã mới thành lập theoNghị định số 08/NĐ-CP ngày 02/01/2004 của Chính phủ

Tổng dân số của 5 xã là 10.353 người, số hộ là 2.084, trong đó có 1.448 hộ làngười Vân Kiều (chiếm 69,4% tổng số hộ của 5 xã)

Tổng số hộ nghèo của 5 xã là 967 hộ, chiếm 46,4% tổng số hộ Xã HướngPhùng là xã có tổng số hộ đói nghèo cao nhất (371 hộ), chiếm 39,3% tổng số hộ Xã

có tỷ lệ đói nghèo cao nhất là Hướng Sơn, 65,5% tổng số hộ trong xã

2.2.2 Giáo dục y tế

Đa số các xã trong vùng đều có trường tiểu học và trung học cơ sở, nhưngkhông có trường trung học, công tác phổ cập học sinh trong độ tuổi đến trường vẫnchưa huy động hết Đội ngũ giáo viên còn thiếu, chất lượng giảng dạy chưa cao Dovậy, trình độ văn hoá nói chung còn thấp Nguyên nhân có thể do điều kiện kinh tếcủa người dân trong vùng còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt vào mùa mưa

2.2.3 Cơ sở hạ tầng

Hệ thống đường giao thông: các xã trong vùng đều có đường ô tô đi đến trụ

sở UBND xã Tuy nhiên, khi có mùa mưa giao thông đi lại liên xã rất khó khăn

Hệ thống điện: có đến các trung tâm xã nhưng các thôn bản ở vùng xa vẫnchưa có

Hệ thống thông tin liên lạc: Còn nhiều khó khăn, chỉ có một số điểm trungtâm, còn lại chưa có đường dây hữu tuyến cũng như vô tuyến

2.2.4 Sản xuất Nông nghiệp

Tổng diện tích đất trồng lúa trong vùng là 1.106,8 ha (trồng lúa nước và lúanương), phần lớn là ruộng một vụ, còn lại là 1.061,5 ha đất nông nghiệp để trồng câyhàng năm và cây lâu năm, chủ yếu là các loại cây hoa mầu như ngô, khoai lang, sắn,lạc, thuốc lá Năng suất lúa bình quân của 5 xã thuộc huyện Hướng Hoá là 25,1tạ/ha/năm, trong đó vụ Đông Xuân là 31,8 tạ/ha/năm, lúa nước: 30,8 tạ/ha/năm, lúarẫy: 12,7 tạ/ha/năm, ngô: 13,6 tạ/ha/năm, khoai lang: 55,7 tạ/ha/năm, sắn: 171 tạ/ha/năm

Trồng cây công nghiệp lâu năm đang là định hướng phát triển kinh tế của 5 xãvùng đệm Cây được trồng chủ lực là cây cà phê với năng suất hiện nay trung bình là

10 tấn cà phê tươi/ha Cây cà phê mang lại nguồn thu đáng kể cho người dân Tuynhiên, diện tích trồng cây cà phê chủ yếu tập trung tại xã Hướng Phùng

2.2.5 Lâm nghiệp

Dự án sản xuất lâm nghiệp như trồng rừng, khoanh nuôi bảo vệ rừng do bộQuốc phòng thực hiện theo chương trình 661 Phạm vi dự án trên địa bàn 5 xã:Hướng Lập, Hướng Việt, Hướng Phùng, Hướng Sơn và Hướng Linh có quy mô nhưsau:

- Trồng mới và chăm sóc ba năm tiếp theo: 4.000 ha

- Bảo vệ rừng hiện có: 700 ha

- Khoanh nuôi có trồng bổ sung cây lâm nghiệp: 2.000 ha

- Xây dựng đường ranh cản lửa: 50 km

- Biển báo bảo vệ rừng: 15 bảng

2.2.6 Chăn nuôi gia súc

Tình hình chăn nuôi gia súc trong vùng tương đối phát triển, đặc biệt là chănnuôi đại gia súc Theo thông tin của niên giám thống kê tỉnh, kể từ năm 2000 đếnnay, số lượng các đàn gia súc của tất cả các xã đều tăng, đóng góp đáng kể cho thunhập của nhiều hộ gia đình Tuy nhiên, chăn thả chủ yếu là thả rông nên chất lượngđàn gia súc ở đây không cao

Gia súc chính được chăn, thả ở huyện Hướng Hóa là: Trâu, Bò, Lợn, Dê,Ngựa; trong đó, Trâu, Bò, Lợn là các gia súc được tập trung nuôi và có số đàn nhiềunhất Cả năm huyện có 1.934 đàn Trâu, 2.073 đàn Bò và 1.637 đàn Lợn Dê và Ngựa

ít hơn, có 175 đàn Dê và 8 đàn Ngựa Huyện Hướng Linh có số đàn gia súc các loạinhiều nhất, hơn 2.000 đàn Các huyện khác có số lượng thấp hơn giao động trên dưới1.000 đàn

2.2.7 Công nghiệp và dịch vụ

Sự phát triển các ngành công nghiệp, thương mại và dịch vụ ngoài quốcdoanh trong vùng vẫn còn kém phát triển và số lượng ít Tổng số cơ sở công nghiệpngoài quốc doanh trong vùng là 32 cơ sở, tổng số cơ sở thương mại và dịch vụ ngoàiquốc doanh là 68 cơ sở

2.3 Thảm thực vật rừng

Thảm thực vật rừng là các kiểu rừng kín thường xanh Ở độ cao dưới 600 m làrừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và từ 600 m trở lên là kiểu rừng kín thườngxanh á nhiệt đới Tuy nhiên, diện mạo của rừng kín thường xanh khu vực Bắc HướngHoá đã bị thay đổi bởi các hoạt động của con người như: đốt nương làm rẫy, khaithác lâm sản và chiến tranh

2.3.1 Thảm thực vật nguyên sinh

2.3.1.1 Rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới (phân bố dưới 600 m)

Kiểu phụ rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới trên núi đất

Kiểu rừng này chiếm chủ yếu diện tích của rừng, thành phần thực vật có tính

đa dạng cao, đặc biệt là họ thực vật nhiệt đới ẩm, cây lá rộng xanh quanh năm, cây

to, tán lớn, tròn Những họ thường gặp là: Xoan (Meliaceae), Bồ hòn (Sapindaceae),Trám (Burseraceae), Côm (Eleocarpaceae), Sim (Myrtaceae), Thị (Ebenaceae), Na(Annonaceae), Đậu (Fabaceae), Dẻ (Fagaceae), Thầu dầu (Euphorbiaceae), Long não(Lauraceae), Dung (Simplocaceae), Trôm (Sterculiaceae), Trúc đào (Apocynaceae),Mùng quân (Flacourtiaceae), Nhân sâm (Araliaceae), Cà phê (Rubiaceae), Dâu tằm(Moraceae) Nhóm dây leo gỗ thường to và dài, có thể dài đến 20 – 30 m, đườngkính có thể đạt tới 10 cm Thường gặp các loài thuộc các họ: Trúc đào(Apocynaceae), Na (Annonaceae), Đậu (Fabaceae), Nho (Vitaceae), Thiên lý(Asclepiadaceae), Cau (Arecaceae) Cây gỗ nhỏ, cây bụi dưới tán thường gặp cácloài trong họ Cà phê (Rubiaceae), họ Ôrô (Acanthaceae), họ Mua(Melastomataceae), họ Ngũ gia bì (Araliaceae), họ Cau (Arecaceae), Dương xỉ mộc(Cyatheaceae) Trong tầng có cỏ quyết: phổ biến là gặp các loài thuộc ngành Dương

xỉ (Polypodiophyta); nhiều loài thuộc họ Ráy (Araceae), họ Gừng (Zingiberaceae),

họ Thài lài (Commelinaceae), họ Đơn nem (Myrsinaceae) Ở những khoảng trốngnhiều ánh sáng có thể có mặt nhiều loài của chi Hedyotis thuộc họ Cà phê

(Rubiaceae), nhiều loài cỏ thuộc họ Hoà thảo (Poaceae), một số loài thuộc họ Cúc(Asteraceae) Trên các khe, vách nơi ẩm gặp một số loài thuộc họ Thu hải đường(Begoniaceae).

Về đặc trưng tầng tán, sự phân tầng được thể hiện rất rõ thành năm tầng Tầng

1 là tầng vượt tán (tầng nhỏ), có chiều cao 20–25 m Các loài thường gặp trong tầngnày là cây gỗ cao to, đường kính dao động từ 40–80 cm, đôi chỗ có thể có cây đạt

đường kính 1-1,2 m như: Cà ná mũi nhọn (Canarium subulatum) và Trám trắng (Canarium album) thuộc họ Trám (Burseraceae) Tầng 2 (tầng ưu thế sinh thái) có

cây gỗ với chiều cao tương đối đồng đều (10-15 m), tán tròn tạo ra một màn có độche phủ cao đạt tới 50-60% Cây gỗ có đường kính trung bình đạt 30-40 cm, thể hiệntính đa dạng cao của các họ thực vật nhiệt đới ẩm và lá rộng thường xanh Những họ

có số lượng cá thể lớn bao gồm: Dẻ (Fagaceae), Đậu (Fabaceae), Xoan (Meliaceae),

Bồ hòn (Sapindaceae) Tầng 3 (Tầng dưới tán/tầng cây bụi và gỗ nhỏ) có chiều cao7-10 m Thường gặp các cây tái sinh của hai tầng trên và những loài cây gỗ nhỏthuộc họ Trúc đào (Apocynaceae), họ Cà phê (Rubiaceae), họ Long não (Lauraceae),

họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), họ Sim (Myrtaceae), họ Ngũ gia bì (Araliaceae), họDâu tằm (Moraceae), họ Bồ hòn (Sapindaceae), họ Côm (Eleocarpaceae), họ Dẻ(Fagaceae), họ Mùng Quân (Flacourtiaceae), họ Na (Annonaceae), họ Xoan(Meliaceae), họ Cam (Rutaceae), họ Thị (Ebenaceae), họ Đậu (Fabaceae), họ Dung(Simplocaceae), họ Máu chó (Myristicaceae) Những nơi ẩm thung lũng có Dương xỉ

gỗ (chi Cyathea), nhiều loài thuộc chi Ficus (họ Dâu tằm – Moraceae), một số loàithuộc chi Sarauja (họ Dương đào – Actinidiaceae), một hai loài Sổ (Dellenia, họ SổDelleniaceae) và cùng những khu ven suối thung lũng có sự tham gia của Nứa (họPoaceae) Tầng 4 (tầng cây bụi) có chiều cao 3-5 m, thường là các cây bụi chịu rợpsống dưới tán Phổ biến hơn cả là họ Mua (Melastomataceae), họ Ô rô(Acanthaceae), họ Cà phê (Rubiaceae), họ Cau (Arecaceae) với những cây tái sinhcủa tầng 1, 2, 3 do bị che rợp sống còi cọc Tầng 5 (tầng thảm tươi/tầng cỏ quyết)phát triển yếu, thưa thớt Chỉ ở những khu vực ven suối thung lũng thấp, nơi có ánhsáng, tầng này mới thể hiện rõ, ưu thế của tầng này thuộc các loài trong ngànhDương xỉ (Polypodiophyta), nhiều loài thuộc họ Ráy (Araceae), họ Gừng(Zingiberaceae), họ Hoàng tinh (Maranthaceae), họ Gai (Urticaceae), họ Thài lài(Commelinaceae), họ Hoà thảo (Poaceae)

Kiểu phụ thảm thực vật rừng kín cây lá rộng thường xanh mưa mùa nhiệt đới trên núi đá vôi

Rừng trên núi đá vôi có độ che phủ thấp, không tạo được một màn khép tánliên tục như kiểu rừng trên núi đất Tuy vẫn thể hiện 5 tầng về mặt cấu trúc tầng tánnhưng ưu thế thực vật của vùng này lại là những loài thực vật chịu khô và phát triểntrên núi đá vôi với nhũng loài không gặp trên núi đất Những họ có số lượng loàiphong phú là Trôm (Sterculiaceae), Sim (Myrtaceae), Thị (Ebenaceae), Hoa tán

(Apiaceae) Nhiều loài thuộc chi Cóc rừng (Spondias), Dâu gia xoan (chi Allospondias), Xuyên cóc (chi Choerospondias), Sưng đào (chi Semecarpus) thuộc

họ Đào lộn hột (Anacardiaceae) Nhiều loài Bình linh (chi Vitex) họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) Một số loài thuộc họ Du (Ulmaceae), chi Sếu (Celtis) Nhiều loài họ

Đay (Tiliaceae) Đặc biệt phải kể đến cây Phay rất thường gặp ở các thung lũng ven

suối núi đá vôi (Duabanga grandiflora) và một số loài thuộc chi Đùng đình (Caryota) Nhiều loài thuộc chi Lụi (Rhapis), loài Đùng đình (Caryota bacsonensis)

cây to đường kính tới 50 cm, cao 10-15 m rất đặc trưng cho vùng núi đá vôi Đặcbiệt ở kiểu rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới trên núi đá vôi thảm thực vật bòleo trên đá rất nhiều loài thuộc họ Ráy (Araceae) và họ Hồ tiêu (Piperaceae), cũng

trong tầng thảm tươi là sự có mặt của các loài Lá han: Han trâu (Dendrocnide urentissima), Han tím (Laportea interrupta), Han bò (Laportea thorelli) khi cọ sát

vào da rất ngứa và nhiều loài khác thuộc họ Gai (Urticaceae) Trên những thành vách

đá có nhiều loài trong chi Ficus nhóm cây nhựa mủ chịu khô hạn Những nơi ẩm thường gặp một số loài Ngũ gia bì (Schefflera) chịu khô hạn tốt, rế nổi bám vào các

khối hay thành vách đá phát triển mạnh

2.3.1.2 Rừng kín thường xanh á nhiệt đới núi thấp (phân bố từ độ cao trên 600 m)

Kiểu thảm thực vật thường xanh á nhiệt đới núi thấp phân bố từ độ cao 600 mtrở lên chỉ gặp trên núi đất (khu vực núi đá vôi ít, không có các đỉnh cao) Cấu trúcphân tầng không đồng nhất ở các khu vực khác nhau Ở vùng thung lũng, nơi bằng

có dạng điển hình 5 tầng gần giống với kiểu rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệtđới trên núi đất (Tầng 1: Tầng vượt tán; Tầng 2: Tầng ưu thế sinh thái; Tầng 3: Tầngcây gỗ nhỏ và bụi; Tầng 4: Tầng dưới tán - Tầng cây bụi; Tầng 5: Tầng cỏ quyết -thảm tươi) Nhưng ở những triền núi dốc hay đỉnh núi, do bị bào mòn tầng đất mặtmỏng (có nhiều đá lộ đầu), yếu tố ánh sáng mạnh cộng với tác động của gió đã ảnhhưởng mạnh tới hệ thực vật: không có cây to cao, ít thấy cây vượt tán, rừng chỉ có 4tầng Các đỉnh cao, các chóp núi thường có gió liên tục, cường độ, mật độ ánh sángphân bố đều, cộng với tầng đất mặt rất mỏng chỉ thích hợp cho một số loài ưa lạnh,chịu gió, phát triển được trên tầng đất nghèo dinh dưỡng, nên thành phần thực vậtnghèo nàn; Tầng tán đơn giản, chỉ thấy rõ 3 tầng

Tầng đất mặt rất mỏng, gió thường xuyên, lại có mù luôn xuất hiện nên chỉthấy rải rác có cây bụi và ưu thế là những loài thuộc họ Hoà thảo (Poaceae), Chè vè

(Miscanthus floridulus), Chít (Thysanoloena maxima) hay Trúc gai (Sinarundinaria grifithiana) phát triển mạnh.

Những khác biệt lớn phân biệt kiểu thảm này với kiểu thảm thực vật thườngxanh mưa mùa nhiệt đới là sự có mặt của các loài Hạt trần Rất phổ biến trong khu

vực này là loài Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius), Thông nàng – Thông lông

gà (Dacrycarpus imbricatus), Thông tre lá ngắn (Podocarpus pilgeri) Trong kiểu

thảm này ưu thế tuyệt đối thuộc về các loài Dẻ ở một số vị trí Dẻ ưu thế chiếm 60% cá thể trong quần xã Trong kiểu thảm này còn có sự có mặt của một số loài

50-thuộc họ Thích (Aceraceae), một số loài Chẹo (Engelhartia); loài Chắp tay (Symingtonia populnea) thuộc họ Hồng quang (Hamamelidaceae) Nhiều loài thuộc chi Eurya, Adinandra, Camellia, Godonia; Vối thuốc – Chò sót (Shima wallchii)

thuộc họ Chè (Theaceae); Dưới tán rừng thuộc đai này ta còn gặp loài Trúc gai

(Sinarundinaria grifithiana) có nhiều cá thể, những nơi sáng chiếm ưu thế tuyệt đối Cũng trong kiểu thảm này gặp nhiều loài cây gỗ có giá trị: Giổi lá láng (Michelia foveolata), Giổi găng (Paramichella baillonii), Sến (Madhuca pasquieri).

2.3.2 Thảm thực vật thứ sinh

Những hoạt động của con người như canh tác nương rẫy, khai thác gỗ và lâmsản đã ảnh hưởng không nhỏ đến thảm thực vật nguyên sinh của rừng Một số nơi,thảm thực vật còn bị phá huỷ bởi chất độc hoá học trong chiến tranh Sự mất đi củathảm thực vật nguyên sinh đã dẫn đến sự tái sinh của cây gỗ, cây bụi và cây cỏ, tạonên các thảm thứ sinh Tuỳ thuộc vào mức độ tác động và thời gian phục hồi, thảmthực vật thứ sinh sẽ có nét đặc trưng khác nhau về diện mạo, cấu trúc, thành phần hệthực vật Tuy nhiên, tính đa dạng sinh học của thảm thứ sinh sẽ thấp hơn thảmnguyên sinh

Rừng thứ sinh sau canh tác nương rẫy

Tại khu vực Bắc Hướng Hoá chủ yếu có dân tộc Vân Kiều sinh sống ở cáckhu vực thấp ven suối và canh tác nương rẫy không xa bản Cây Ngô và Lúa đượctrồng chủ yếu, rừng thứ sinh sau canh tác nương rẫy không nhiều Những vùng saucanh tác được bỏ hoang từ 8-10 năm, rừng thứ sinh hình thành nhiều Nét đặc trưngcủa rừng thứ sinh sau nương rẫy là hệ dây leo nói chung Dây leo gỗ nói riêng rất ít.Tầng Cỏ quyết đơn điệu, nghèo nàn, độ phủ tầng này rất thấp Tầng bì sinh (Phonglan, Dương xỉ sống bám) hầu như không có; có lẽ do độ ẩm thấp và chưa đủ thờigian cho những loài bì sinh, dưong xỉ hay Phong lan phát triển trở lại Mặc dù có sựphân tầng nhưng tầng tán chưa thể hiện rõ rệt Tầng 1 (Tầng ưu thế sinh thái), tầngnày với các cây gỗ ưa sáng phát triển trở lại từ chồi hay hạt, cùng tuổi có chiều caodao động từ 8-10 m, đường kính dao động từ 10-15 cm Phổ biến ở tầng này là loài

Bời lời (Litsea), Kháo (Machilus), Nang trứng (Lindera) thuộc họ Long não (Lauraceae), một số loài chi Ba soi (Macaranga spp.), chi Ba bét (Mallotus spp.), chi Sòi tía (Sapium spp.), chi Bi điền (Bridelia spp.), loài Vạng trứng (Endospermum sinensis) thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) Một vài loài Trám (Canarium); Ba gạc

lá xoan (Euolia melifolia), Bưởi bung (Acronychia pedunculata) thuộc họ Cam (Rutaceae), Ngát lông (Gironniera subaequalis), Hu đay (Trema orientalis), Sếu (Celtis sinensis) thuộc họ Du (Ulmaceae) Một số loài họ Đậu (Fabaceae); họ Bồ hòn

(Sapindaceae), họ Đào lộn hột (Anacardiaceae) Những khu vực ẩm là các loài thuộcchi Ficus Tầng 2 (Tầng gỗ nhỏ cây bụi), có chiều cao 5-7 m Thường gặp các loài

thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), chi Chè (Camellia), chi Súm (Eugenia) họ Chè (Theaceae) Một số loài chi Cò ke (Grewia) họ Đay (Tilliaceae) Tầng 3 (tầng cây

bụi dưới tán), tầng này không dày rậm, thường gặp một số loài thuộc họ Mua

(Melastomataceae), họ Cà phê (Rubiaceae), chi Lồng đèn (Clerodendron) họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae); cây Lụi (Rapis excelsa) họ Cau (Arecaceae), có nơi có số lượng

cá thể nhiều Tầng 4 (Tầng cỏ quyết), trong tầng này của rừng thứ sinh gặp rất ít cácloài dương xỉ Phổ biến hơn là các loài họ Gừng (Zingiberaceae); các loài trong họRáy (Araceae) Những nơi có ánh sáng nhiều, gặp một số loài cỏ (họ Hoà thảo -Poaceae) Nơi ẩm có thể có một số loài họ Cà phê (Rubiaceae), chi Cỏ vừng

(Hedyotis); một số loài thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), chi Staurogyne và chi Strobilanthes.

Trảng cây bụi, cỏ cao

Kiểu thảm này chiếm phần lớn diện tích của rừng, được đặc trưng bởi các loài

cỏ cao thuộc họ Hoà thảo (Poaceae): Chè vè (Misclanthus floridulus), Chít (Thysanolaena maxima), Lách (Saccharum spontaneum), Cỏ tranh (Imperata cylindrica), Cỏ lau (Imperata conferta) Cấu trúc đơn điệu, những loài cỏ cao có

chiều cao 1-2 m, độ phủ đạt 70-80%, rất ít những khoảng trống, rải rác có nhữngcụm cây bụi, cây gỗ nhỏ, những loài ưa sáng cao 5-8 m Thành phần cây bụi có sựkhác biệt ít nhiều phụ thuộc vào nguyên nhân làm mất rừng nguyên sinh và kiểuthảm nguyên sinh vốn có tại đó

Ở những khu vực thấp dưới 600 m, đất sau nương rẫy bỏ hoang, trảng cây bụi

cỏ cao là trạng thái bắt đầu của diễn thế thứ sinh Cây bụi cỏ cao phát triển nhanh, ưu

thế là những cây ưa sáng phát triển nhanh: Hu đay (Trema orientalis; Trema cannabina), Ba soi (Macaranga spp.), Ba bét (Mallotus spp.) Một số loài Bời lời, chi Bời lời (Litsea), Vối thuốc (Schima wallichii), Ba gạc lá xoan (Euodia melifolia), Bưởi bung (Acronychia pedunculata), Trám (Canarium spp.), Vạng trứng (Endospermum sinensis), một số loài họ Dẻ (Fagaceae) và do đất ẩm xốp, các loài cây như Chè vè (Misclanthus floridulus), Chít (Thysanolaena maxima), Cỏ lau (Imperata conferta) phát triển mạnh tạo nên các bụi, cụm lớn phủ cao Có nơi độ phủ

cao đạt tới 70-80% Những diện tích rừng nguyên sinh bị rải chất độc hoá học trướcđây và sau đó cháy đi cháy lại nhiều lần: ưu thế tuyệt đối thuộc những loài cỏ cao

(Poaceae), Chè vè (Misclanthus floridulus), Chít (Thysanolaena maxima), Cỏ tranh (Imperata cylindrica), Lau (Imperata conferta) phát triển kém hơn, cằn cỗi, cao 1-

1,5 m, rải rác có cây bụi gỗ nhỏ Thường là những loài chịu khô, chịu cháy, sống trênđất thoái hoá nghèo mùn Phổ biến là các loài họ Dẻ (Fagaceae), họ Óc chó(Juglandaceae), họ Chè (Theaceae), họ Trâm bùi (Aquifoliaceae), một số loài họLong não (Lauraceae), họ Côm (Eleocarpaceae)

Trảng thứ sinh tre nứa (Trúc sặt) phân bố ở độ cao 600 m trở lên

Ở độ cao 700-1200 m, ưu thế thuộc về trảng thứ sinh Trúc sặt (Arundinaria peteloti) Cây cao từ 3-5 m có mật độ khá dày, mọc tản, ưu thế tuyệt đối 60-70% độ

phủ Rải rác có cây gỗ thuộc họ Dẻ (Fagaceae), họ Chè (Theaceae), họ Bồ đề(Styraceae), họ Trâm bùi (Aquifoliaceae), họ Côm (Eleocarpaceae), một vài loài họMộc lan (Magnoliaceae), họ Thích (Aceraceae) Tuy nhiên cây gỗ trong kiểu trảngnày thưa thớt Kiểu trảng thứ sinh này rất đặc trưng, thường phân bố ở độ cao từ800-1500 m, gặp ở Ba vì, Tam Đảo, Phan Xi Păng Có lẽ do một tác động nào đó

(cháy rừng, chất độc hoá học) làm cho loài Trúc sặt (Arundinaria petelotii) - Một

loaì thuộc họ Hoà thảo (Poaceae) ưa sáng thân ngầm lan nhanh, phát triển mạnh, ưuthế tuyệt đối nhờ sức cạnh tranh đã chiếm lĩnh nhanh chóng diện tích rừng nguyênsinh á nhiệt đới núi thấp bị mất Cây gỗ, cây bụi thứ sinh phát triển chậm, sức cạnhtranh kém cũng bị loại, tạo nên kiểu trảng thứ sinh Trúc sặt gần như thuần loài, dầyđặc và ổn định

Trảng cỏ cây bụi thấp

Trên những vùng đất bằng chân núi ở gần khu vực bản làng, đất canh tácnương rẫy diễn ra nhiều năm, đất bạc màu, tầng đất mỏng do bị xói mòn thì nhữngloài cây bụi cỏ thấp phát triển trên nền đất thoái hoá nghèo dinh dưỡng Khu vực nàycũng chịu tác động mạnh mẽ của chăn thả gia súc Mức độ tác động sẽ tạo ra sự khácnhau về ưu thế của cây bụi hay cây hoà thảo

Những khu vực đất chưa bị thoái hoá nặng thành phần thực vật phong phú:thường gặp các loài cây bụi họ Cà phê (Rubiaceae), họ Ô rô (Acanthaceae), họ Cúc(Asteraceae), họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) và nhiều loài Mua (chi Melastoma, họMua – Melastomataceae) Một số loài cỏ cao thường gặp trong kiểu thảm này thuộc

chi Cỏ đắng (Paspalum), cỏ Tranh (Imperata cylindrica), cỏ Sả (Cymbopogon spp.),

cỏ Bông (Eragrostis spp.), cỏ Rác (Isachne spp.), cỏ Sâu róm (Sertaria spp.) cao tới

Những khu vực núi đất chua, cây bụi ưu thế là các loài Mua (Melastoma spp.)

và cỏ thấp Đơn điệu về cấu trúc, nghèo nàn về thành phần Một vài loài cỏ thấp

thuộc chi cỏ Đắng (Paspalum spp.) hay thuần loại cỏ May (Chrysopogon aciculatus), cỏ Gà (Cynodon dactylon), cỏ Chỉ (Digitaria spp.)

2.4 Khu hệ thực vật

Theo điều tra của Chi cục Kiểm lâm, UBND tỉnh Quảng Trị, kết quả ban đầu

đã ghi nhận được 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ, trong

đó có 17 loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và 23 loài được ghi trongSách Đỏ Thế Giới (IUCN 1994)

Đa dạng một số họ thực vật ở Bắc Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị

Có 13 họ có tính đa dạng cao về số lượng chi và loài Xét về số lượng chi có

12 họ có số chi từ 7-20 chi Họ Cà phê (Rubiaceae), họ Hoà thảo (Poaceae), họ Lan(Orchidaceae) có số lượng chi cao nhất từ 16-20 chi Họ Long não (Lauraceae) và họCam (Rutaceae) có số lượng lớn hơn 10 chi (14 và 11) Còn 7 họ khác: họ Mua(Melastomataceae); họ Dâu tằm (Moraceae); họ Bồ hòn (Sapindaceae); họ Chè(Theaceae); họ Gai (Urticaceae); họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) và Cau (Arecaceae)

có số chi dao động từ 7 đến 9 chi Họ Đơn nem tuy chỉ có 3 chi nhưng có đến 19loài

Về số lượng loài: Có 5 họ có số lượng trên 20 loài: Long não (Lauraceae);Dâu tằm (Moraceae) và Cà phê (Rubiaceae) có 24 loài/mỗi họ; Lan (Orchidaceae) có

26 loài; Hoà thảo (Poaceae) có 23 loài; các họ Đơn nem (Myrsinaceae), Cam(Rutaceae), Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), Mua (Melastomataceae), Gai (Urticaceae),Chè (Theaceae), Cau (Arecaceae), Bồ hòn (Sapindaceae) có từ 10 loài đến 19 loài

III ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU, NỘI DUNG

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các nhóm tài nguyên thực vật chính, gồm: nhóm cây lấygỗ; nhóm cây làm thuốc; nhóm cây cho tinh dầu; nhóm song mây và nhóm cây làmcảnh, cho bóng mát; tại khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

Kiểm kê, đánh giá nguồn tài nguyên thực vật (cây lấy gỗ; cây làm thuốc; cây chotinh dầu và dầu; song mây, cây làm cảnh và cho bóng mát); xác định nguồn gen có giátrị kinh tế làm cơ sở đề xuất một số giải pháp phát triển cho cộng đồng dân cư địaphương; các phương án sử dụng có hiệu quả, bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tàinguyên thực vật tại Bắc Hướng Hoá

3.3 Phương pháp nghiên cứu

3.3.1 Thu thập, hệ thống các tài liệu, các kết quả đã có trong và ngoài nước

3.3.2 Tiến hành các đợt điều tra thực địa thu thập mẫu vật và tiêu bản theo các phươngpháp nghiên cứu Thực vật của Nguyễn Nghĩa Thìn, 2007

Khu vực nghiên cứu quá rộng, địa hình hiểm trở nên chúng tôi dùng phương pháp khảo sát theo tuyến, xác định toạ độ địa lý tại một số điểm cần thiết, thu thập tiêu bản thực vật

- 04 tuyến khảo sát chính được thiết kế qua các kiểu rừng và các sinh cảnh khácnhau (rừng kín thường xanh với cây lá rộng á nhiệt đới, rừng kín thường xanh mưa ẩmnhiệt đới ít bị tác động, rừng phục hồi, vùng đệm, sông, suối, thung lũng…) cũng nhưcác điểm có độ cao khác nhau để thống kê, ghi nhận các loài thuộc các nhóm tài nguyênthực vật và thấy được sự phân bố của những loài chủ yếu ở đây

- Thực hiện 20 ô tiêu chuẩn với kích thước phù hợp (20m x 20m) tại một số sinhcảnh điển hình như khu vực rừng kín thường xanh với cây lá rộng và sinh cảnh rừng kínthường xanh khu vực vùng đồi thấp để nhận xét đánh giá về những loại cây gỗ, cây bụi

và cây thảo đồng thời đo chiều cao, đường kính và đếm số lượng và phân loại các loàithực vật trong ô nghiên cứu theo họ, chi và loài

- Thu thập tiêu bản thực vật; giám định tên được tiến hành theo phương pháp hìnhthái so sánh trong phòng thí nghiệm (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật) và sắp xếptheo các nhóm công dụng

- Điều tra trong nhân dân về việc sử dụng, khai thác, sự phân bố, công dụng củamột số loài thực vật trong các nhóm tài nguyên thực vật khác nhau

Thu hái và xử lý mẫu

Thu hái mẫu vật từng loài trong khu vực điều tra; mẫu vật có đủ hoa, quả, lá đểxác định tên khoa học

Lập danh sách quản lý: Mẫu tiêu bản ghi phiếu các thông tin cần thiết:

Đánh số quản lý mẫu vật theo thứ tự điều tra theo phiếu chuẩn bị sẵn đầy đủthông tin cơ bản thu được tại hiện trường: Số hiệu mẫu tiêu bản; tên địa phương; bộphận lấy mẫu; thời gian và địa điểm thu mẫu; ghi chú màu sắc và đặc điểm hình thái đặctrưng….

Lập sổ quản lý mẫu: đặc điểm đặc trưng nhận thấy tại hiện trường; ghi đầy đủthông tin tuyến, theo đợt điều tra sau các đợt điều tra

Bảo quản mẫu: bảo quản mẫu theo tiêu chuẩn

Mẫu hoa, quả: chụp ảnh tại hiện trường; sắp xếp bảo quản mẫu vật bằng phóocmon hoặc bảo quản khô

Điều tra phỏng vấn

Lập bảng phỏng vấn người dân và cán bộ kiểm lâm khu bảo tồn theo định hướngcác nội dung nghiên cứu

Phương pháp chuyên gia

Thảo luận và phân tích lấy ý kiến các chuyên gia trong lĩnh vực quản lý; các nhànghiên cứu thực vật trong điều tra, nghiên cứu tài nguyên thực vật

Trong phòng thí nghiệm

Các số liệu điều tra được tổng hợp, phân tích nhằm tìm hiểu về tình hình chungkhu vực nghiên cứu bao gồm điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, công tác bảo tồn và đadạng nguồn tài nguyên thực vật tại khu vực nghiên cứu

- Xử lý mẫu

- Kiểm định loài và xác định tên khoa học

- Xây dựng bảng danh lục cho các nhóm tài nguyên thực vật

Đánh giá mức độ đa dạng thực vật theo từng nhóm tài nguyên: cây lấy gỗ; câylàm thuốc; cây cho tinh dầu; song mây; cây làm cảnh và cho bóng mát),

- Xử lý các mẫu thực vật thu được để xác định hàm lượng và chất lượng tinh dầu

* Xử lý mẫu: Mẫu vật nguyên liệu thu về, rải mỏng, phơi trong bóng râm vàkhông để ủng, thối (đảm bảo tinh dầu không bị giảm bớt)

+ Xác định hàm lượng tinh dầu bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơinước có hồi lưu trong thiết bị Clevenger

+ Tinh dầu thu sau khi chưng cất loại bỏ sạch nước và đưa đi phân tích + Định tính và định lượng các thành phần hoá học của tinh dầu bằng phươngpháp Sắc ký khí (GC), Sắc ký khí - khối phổ (GC/MS) và cộng hưởng từ hạt nhân(RMN)

+ Tinh dầu được làm khan bằng Na2SO4 và để trong tủ lạnh ở nhiệt độ < 5°C.Thiết bị: GC-MSD: Sắc ký khí HP 6890 ghép nối với Mass Selective Detector Agilent

5973 Cột HP-5MS có kích thước 0,25 mm x 30 m x 0,25 mm và HP-1 có kích thước0,25 mm x 30 m x 0,32 mm Chương trình nhiệt độ với điều kiện 60°C (2 phút) tăngnhiệt độ 4°/phút cho đến 220°C, sau đó lại tăng nhiệt độ 20°/phút cho đến 260°C Khímang He Tra thư viện khối phổ: NIST 98

+ Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (RMN) các bon 13 (13C) được ghi trên máyBrucker AC 200 (50 MHZ) trong CDCl3.

- Thử hoạt tính sinh học của tinh dầu ở một số loài (Giổi lá láng).

aChủng vi sinh vật

Tinh dầu Giổi lá láng được thử hoạt tính với 11 dòng vi khuẩn: 5 Gram, (-) gồm

Enterobacter cloacae, Escherichia coli, Salmonella enterica, Serratia marcescens, Pseudomonas aeruginosa và 6 gram (+) gồm Bacillus cerus, Bacillus subtilis, Staphylococcú aureus, Staphylococcus epidermidis, Micrococcus luteus, Enterococcus faecalis.

aSàng lọc hoạt tính kháng vi sinh vật

Hoạt tính kháng vi sinh vật của tinh dầu được thử nghiệm bằng phương phápkhuyếch tán trên đĩa thạch Dịch nuôi cấy vi sinh vật kiểm dịch (0,1 ml môi trường chứa

108 tế bào/ml) được dàn đều trên bề mặt phiến thạch Mueller Hinton Các đĩa giấy lọctròn (đường kính 6 mm) được tẩm với 15 ml các phân đoạn đã vô trùng qua màng lọc0,45ml và 5 ml dimethyl sulfoxide (DMSO), rồi đặt trên mặt của phiến đã có chủng visinh vật Ciprofloxacin và penicillin được sử dụng làm chứng dương tính và DMSO làchứng âm Sau khi nuôi cấy 370C trong 24 giờ, đo đường kính vùng ức chế sự phát triểncủa vi sinh vật (mm) Mỗi mẫu thử được thực hiện lặp lại 3 lần

aTính nồng độ ức chế tối thiểu

Giá trị nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) được xác định với các chủng Bacillus cereus, Salmonella enterica, Staphylococcus aureus và Staphylococcus epidermidis.

Pha loãng tinh dầu trong môi trường nuôi cấy theo các thang nồng độ từ 2 ml/ml đến6ml/ml Giá trị nồng độ ức chế tối thiểu được xác định ở nồng độ cuối cùng mà tại đókhông phát hiện sự phát triển của vi sinh vật

3.4 Nội dung nghiên cứu

- Điều tra tổng thể hiện trạng các nhóm tài nguyên thực vật chủ yếu (nhóm cây gỗ,nhóm cây làm thuốc; nhóm cây cho tinh dầu; song mây; nhóm làm cảnh và cho bóngmát; ) tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị

- Điều tra, thu thập mẫu vật và nghiên cứu một số loài thực vật có giá trị khoa học và kinh tế cao (các cây thuốc, cây tinh dầu, song mây, ) Giới thiệu một số loài trồng thử nghiệm tại chỗ đưa vào phát triển trong cộng đồng dân cư vùng đệm nhằm tăng thêm thu nhập và phát triển kinh tế - xã hội tại vùng đệm của khu BTTN

- Điều tra, thu thập tri thức bản địa về các nhóm tài nguyên thực vật (đặc biệt là các bàithuốc quý và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của đồng bào các dân tộc Pacô và VânKiều)

- Điều tra thành phần loài thực vật cần bảo vệ

IV KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 4.1 ĐIỀU TRA CÁC NHÓM TÀI NGUYÊN THỰC VẬT CHÍNH

4.1.1 Nhóm tài nguyên thực vật lấy gỗ

Ở Việt Nam, nhóm tài nguyên cây cho gỗ tập trung nhiều nhất vào hai ngànhthực vật tiến hóa nhất trong giới thực vật là Thông (Pinophyta) và Mộc lan(Magnoliophyta), hiện nay chiếm hầu hết các diện tích đất rừng tự nhiên và gây trồng[6] Trong tổng số khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch [1, 6, 7, 10, 11], nhómcây cho gỗ có đến 2.500 loài, phân bố trong các họ thực vật lớn hoặc trong các họ tuy sốloài ít nhưng số cá thể lớn, tạo nên các kiểu thảm thực vật tối ưu Nhóm cây cho gỗcung cấp gỗ cho nhu cầu xây dựng, đóng đồ, làm các công trình công nghiệp Ngoài ra,nhóm cây cho gỗ này còn đóng góp cho con người sử dụng nhiều sản phẩm quý chứatrong các cơ quan của cây dùng làm thuốc, làm thực phẩm, dầu nhựa, tanin, chất màu,

Tại khu BTTN Bắc Hướng Hóa, chúng tôi đã điều tra và thống kê được 117 loàithuộc 36 họ, 90 chi trong 2 ngành Thực vật bậc cao có mạch (bảng 1), trong đó ngànhThông (Pinophyta) gồm 2 họ, 5 chi, 6 loài; ngành Mộc lan (Magnoliophyta) gồm 34 họ(chiếm 94,4%), 85 chi (chiếm 94,4%), 111 loài (chiếm 95%)

Bảng 1 Thành phần thực vật lấy gỗ tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá

Bảng 2 Tỷ lệ (%) nhóm cây lấy gỗ so với hệ thực vật Bắc Hướng Hoá

Những họ có nhiều loài cho gỗ là: Long não (Lauraceae) – 16 loài; Dẻ(Fagaceae) – 10 loài; các họ Thị (Ebenaceae), Trinh nữ (Mimosaceae), Xoan(Meliaceae) mỗi họ 8 loài; Côm (Elaeocarpaceae) và Bồ hòn (Sapindaceae) mỗi họ 7loài Các họ Na (Annonaceae), Đào lộn hột (Anacardiaceae), Vang (Caesalpiniaceae),Thầu dầu (Euphorbiaceae) và Trôm (Sterculiaceae) mỗi họ 6 loài; Kim giao(Podocarpaceae) có 5 loài Các họ Hồng xiêm (Sapotaceae), Chùm ớt (Bignoniaceae) vàĐậu (Fabaceae) mỗi họ có 4 loài

Đáng chú ý là những loài cho gỗ tốt như Hoàng đàn giả (Dacrydium elatum), Gụ lau (Sindora tonkinensis), Lim vàng (Peltophorum dasyrhachis), Lim xẹt (Peltophorum pterocarpum), Xoay (Dialium cochinchinense), Dẻ giáp (Castanopsis armata), Vù hương (Cinnamomum parthenoxylon), Giổi xanh (Michelia mediocris), Lát hoa (Chukrasia tabularis) và một số loài cây có chất lượng gỗ trung bình trong họ Đậu (Fabaceae), Thị (Ebenaceae), Xoan (Meliaceae)… Trong số những cây cho gỗ gặp tại

khu BTTN Bắc Hướng Hóa, có 9 loài đã được cấp báo trong Sách Đỏ Việt Nam [2].Đây là những cây gỗ lớn có kích thước với đường kính thân từ 60 cm trở lên hay bị sănlùng và khai thác trái phép, cần bảo tồn những loài cây trên và có phương án gây trồngnhững cây con từ nguồn giống của những cây này trong khu bảo tồn

4.1.2 Nhóm tài nguyên thực vật làm thuốc

4.1.2.1 Thành phần các bậc taxon cây làm thuốc

Qua điều tra trong khu vực, chúng tôi đã thống kê được 476 loài cây làm thuốcthuộc 334 chi, 135 họ trong 5 ngành thực vật bậc cao có mạch (phụ lục 2, bảng 7) là:Thông đất (Lycopodiophyta), Cỏ Tháp bút (Equisetophyta), Dương xỉ

(Polypodiophyta), Thông (Pinophyta) và Mộc lan (Magnoliophyta) Tỷ lệ giữa các taxon được chỉ ra trong bảng 3

Bảng 3 Thành phần các bậc taxon thực vật làm thuốc tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá

I Thông đất (Lycopodiophyta) 2 2 2

II Cỏ tháp bút (Equisetophyta) 1 1 2

III Dương xỉ (Polypodiophyta) 7 8 9

IV Thông (Pinophyta) 1 2 2

V Mộc lan (Magnoliophyta) 124 339 461

Lớp Mộc lan (Magnoliopsida) 101 298 415

Lớp Loa kèn (Liliopsida) 23 41 46

Tổng số 135 352 476

Qua bảng trên cho thấy, trong tổng số loài cây thuốc thuộc 5 ngành thực vật bậc cao có mạch thì ngành Mộc lan (Magnoliophyta) có số lượng các taxon chiếm ưu thế tuyệt đối với loài 461 loài (chiếm 96,8%); 339 chi (chiếm 96,3%); 124 họ (chiếm 91,2%) Tiếp đến là ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 7 họ, 8 chi và 9 loài; ngành

Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có số họ (1), chi (1) và loài (2) ít nhất Trong ngành Mộc lan, lớp Mộc lan (Magnoliopsida) có 103 họ, 298 chi và 420 loài; lớp Loa kèn (Liliopsida) có 23 họ, 41 chi và 46 loài

Kết quả điều tra đa dạng hệ thực vật tại Bắc Hướng Hóa của Ủy Ban nhân dân tỉnh Quảng Trị cho thấy số lượng loài thực vật tại khu vực này là 920 loài, thuộc 518 chi

và 130 họ (bảng 4) Điều này cho thấy mức độ sử dụng và hiểu biết của người dân địa phương về cây thuốc là rất phong phú Tuy nhiên, con số thực tế về cây thuốc được đồng bào sử dụng trong phòng và chữa trị bệnh còn có thể lớn hơn kết quả điều tra trong nghiên cứu này

Bảng 4 Tỷ lệ phần trăm cây làm thuốc so với hệ thực vật Bắc Hướng Hóa

Đa dạng thực vật của rừng Bắc Hướng Hóa Cây làm thuốc Tỷ lệ phần trăm(%)

Số họ thực vật có số lượng loài cây thuốc đa dạng thống kê được ở khu BTTN Bắc Hướng Hóa được trình bày trong bảng 5

Bảng 5 Số họ có số lượng loài cây thuốc đa dạng ở khu BTTN Bắc Hướng Hóa

Menispermaceae

3 Thầu dầu - Euphorbiaceae 25 18 Họ Cam - Rutaceae 7

10 Vang – Caesalpiniaceae 8 25 Hoa tán - Apiaceae 5

5 đến 9 Ngoài ra, chúng tôi còn thống kê được một số họ có chứa số lượng loài câythuốc ít hơn, ví dụ các họ có 4 loài, gồm: Dương xỉ (Polypodiaceae); Đào lộn hột(Anacardiaceae); Mộc hương (Aristolochiaceae); Dây gối (Celastraceae); Ban(Hypericaceae); Trinh nữ (Mimosaceae); Rau dừa (Onagraceae); Cà (Solanaceae); Gai(Urticaceae); Lan (Orchidaceae) Các họ có 3 loài cây làm thuốc bao gồm: Dương đào(Actinidiaceae); Thu hải đường (Begoniaceae); Vòi voi (Boraginaceae); Cải(Brassicaceae); Bứa (Clusiaceae); Bàng (Combretaceae); Bí (Cucurbitaceae); Nhài(Oleaceae); Chua me đất (Oxalidaceae); Táo (Rhamnaceae); Thanh thất(Simaroubaceae); Cau dừa (Arecaceae); Khúc khắc (Smilacaceae) Trong số đó, có một

số đại diện chủ yếu sau đây: Dây vàng đắng (Coscinium fenestratum (Gaertn.) Colebr.), Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria Lour.), Củ bình vôi (Stephania brachyandra Diels,

Stephania hernandiifolia (Willd.) Spreng., Stephania longa Lour.), Cầm vân (Jasminum subtriplinerve Blume), Ngải rợm (Tacca integrifolia Ker.-Gawl.), Thiên niên kiện (Homalomena occulta (Lour.) Schott), Gối hạc trắng (Leea guineensis G Don), Máu chó lá nhỏ (Knema globularia (Lamk.) Warb.), Bách bộ (Stemona tuberosa Lour.), Hà thủ ô nam (Streptocaulon juventas Merr.), Lòng mức trung bộ (Wrightia annamensis Eberh et Dub.), Bộ mẩy (Clerodendrum cyrtophyllum Turcz), Dung giấy (Symplocos laurina (Retz) Wall var acuminata (Miq.) Brand), Cậm kệch (Smilax bracteata Presl.), Lấu đỏ (Psychotria rubra (Lour.) Poir.), Núc nác (Oroxylum indicum (L.) Kurz), Ba gạc vòng (Rauvolfia verticillata (Lour.) Baill var hainanense), Đỗ trọng nam (Parameria laevigata (Juss.) Mold.), Lá khôi (Ardisia chinensis Flanch.), Trầm (Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte), Chân chim (Schefflera heptaphylla (L.) Frodin), Sầu đâu cứt chuột (Brucea javanica (L.) Merr.), Bá bệnh (Eurycoma longifolia Jack subsp longifolia), Bồng bồng (Dracaena angustifolia Roxb.),…

Tiếng việt Bộ phận dùng Khối lượng(g)

3 Acorus gramineus Ait ex

4 Alocasia macrorrhiza (L.)

Schott

* Các bài thuốc chữa bệnh được bào chế từ cỏ sữa

Bài thuốc 1: Chữa bệnh lỵ

- Nguyên liệu: + Cỏ sữa (100g)

+ Rau sam (1000g)

- Cách bào chế và sử dụng:

Sắc cô đặc các thành phần trên, còn 100ml, uống 2 lần trong ngày

* Các bài thuốc chữa bệnh được bào chế từ cây cối xay

Bài thuốc 3: Chữa bệnh bỏng loét, nhiễm trùng

- Nguyên liệu: + Lá cối xay (12g)

+ Kim ngân hoa (12g)+ Sài đất (12g)

+ Bông mã đề (12g)+ Nước sạch (900ml)

- Cách bào chế và sử dụng: Các cây thuốc rửa sạch, sắc cô đặc còn 300ml, chia 3 lầnuống trong một ngày

Bài thuốc 4: Chữa bệnh đái buốt

- Nguyên liệu: + Lá cối xay (12g)

+ Lá sắn dây (16g)+ Bông mã đề (16g)+ Lá đậu ván (17g)+ Nước sạch (900ml)

- Cách bào chế và sử dụng:

Các lá thuốc được sắc cô đặc còn 300ml, chia 2-3 lần uống trong ngày

Bài thuốc 5: Chữa viêm mũi dị ứng

- Nguyên liệu: + Lá cối xay (12g)

+ Cây cứt lợn (12g)+ Hoa húng chó (8g)+ Hoa kinh giới (8g)+ Bạc hà (8g)

- Nguyên liệu: + Lá cối xay (9 lá)

+ Muối ăn (9 hạt)

- Cách bào chế và sử dụng:

Lá cối xay đen giã hoặc nhai nhuyễn cùng với muối, đắp vào đốt sống lưng số 3

và số 4, sau 2-3 giờ nếu xương nhỏ thì nuốt vào được, nếu xương to thì có thể khạc rađược

Bài thuốc 7: Chữa ngứa ngoài da

- Nguyên liệu: + Lá cối xay (12g)

+ Lá đơn đỏ (12g)+ Lá xấu hổ (12g)+ Nước sạch (450ml)

- Cách bào chế và sử dụng:

Các lá thuốc được sắc cô đặc còn 150 ml, chia làm 2 lần uồn trong ngày

* Bài thuốc chữa bệnh được bào chế từ cây Vòi voi

Cây vòi voi có vị chua đắng, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, tiêu viêm, giảiđộc, chữa viêm phổi, viêm họng thấp khớp, mẩn ngứa, mụn nhọt Toàn thân, lá và hoacủa cây vòi voi đều được sử dụng làm thuốc chữa bệnh Thu hái về rửa sạch phơi khô,thái nhỏ, bảo quản nơi khô ráo để dùng Thường thu hái vào tháng 6 – 7, có thể dùngtươi

Bài thuốc 8: Chữa mẩn ngứa

- Nguyên liệu: + Cây vòi voi (50g)

+ Lá khế 3 (30g)

- Cách bào chế và sử dụng:

Đun cho bệnh nhân tắm, ngày tắm 1 lần, tắm liên tục trong 3-5 ngày

Bài thuốc 9: Thuốc chữa mụn nhọt

- Nguyên liệu: + Cây vòi voi tươi (10g)

+ Nhựa sung: 1 thìa cà phê

- Cách bào chế và sử dụng:

Cây Vòi voi giã nát, cho nhựa sung vào khuấy đều, đắp vào chỗ đau Mồi ngàyđắp 1 lần, cần đắp 3 ngày liền

* Bài thuốc chữa bệnh từ cây bàng

Các bộ phận của cây bàng đều có tác dụng làm thuốc Lá để nhuộm vải, vỏ cây

và quả dùng để thuộc da, hạt ép lấy dầu ăn Vỏ lá, hạt có thể dùng làm thuốc chữa bệnh

Vỏ, hạt thu hái về phơi khô dùng dần, lá có thể dùng tươi hoặc khô Lá bàng có tínhmát, cảm sốt

Bài thuốc 10: Chữa bệnh cảm ho