Cơ sở lý luận và thực tiễn đấu tranh phũng, chống buụn lậu qua biên giới việt trung của cục hải quan tỉnh quảng ninh

Tuy nhiên, cho đến nay,chưa có đề tài nào tiếp cận, đi sâu nghiên cứu, tổng hợp, đánh giá những bấtcập trong cơ chế, chính sách pháp luật hiện hành có liên quan đến công tácđấu tranh phò

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

-NGUYỄN VĂN NGHIÊN

C¥ së lý luËn vµ thùc tiÔn §ÊU TRANH PHßNG, CHèNG BU¤N LËU QUA BI£N GIíI VIÖT - TRUNG CñA CôC H¶I QUAN TØNH QU¶NG NINH

Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật

Mã số : 60 38 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN VĂN MẠNH

HÀ NỘI - 2009

thế giới và vận dụng ở Việt Nam 36

Chơng 2: Tình hình buôn lậu và thực trạng đấu tranh phòng, chống buôn lậu

qua biên giới việt - trung của Cục hải quan tỉnh Quảng Ninh 45 2.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Ninh 45 2.2 Tình hình buôn lậu ở Quảng Ninh từ năm 2001 đến nay và tổ chức bộ máy

2.3 Thực trạng đấu tranh phòng, chống buôn lậu qua biên giới Việt - Trung của

Cục Hải quan tỉnh Quảng Ninh 70

Chơng 3: quan điểm và giải pháp đấu tranh phòng, chống buôn lậu qua biên

giới việt - trung của cục hải quan tỉnh Quảng Ninh hiện nay 91 3.1 Dự báo về tình hình buôn lậu và quan điểm đấu tranh phòng, chống quan lậu

qua biên giới Việt - Trung của Cục Hải quan tỉnh Quảng Ninh 91 3.2 Những giải pháp tăng cờng đấu tranh phòng, chống buôn lậu qua biên giới

Việt - Trung của Cục Hải quan tỉnh Quảng Ninh 100

1 Tớnh cấp thiết của đề tài

Buụn lậu là một loại hoạt động buụn bỏn lưu thụng hàng hoỏ phạm phỏp

cú tớnh chất lịch sử - kinh tế nhất định Ở mỗi quốc gia, với mỗi thời kỳ phỏttriển kinh tế - xó hội, hoạt động này lại cú những hỡnh thỏi đặc điểm riờng.Trong thời kỳ kinh tế bao cấp ở nước ta trước đõy, hoạt động buụn lậuđược coi là xõm phạm đến chớnh sỏch độc quyền ngoại thương của Nhà nước

và do đú nú bị coi là một trong những hành vi xõm phạm đến an ninh quốcgia Hoạt động buụn lậu trong thời kỳ này chủ yếu là nhập lậu những mặt

hàng tiêu dùng, dược phẩm và một số mặt hàng thiết yếu khác; số lượng vàquy mô hạn chế, nhỏ lẻ, chủ yếu qua đường xuất, nhập cảnh cá nhân.

Từ năm 1986, khi đất nước ta chuyển đổi sang nền kinh tế hàng hoá vậnhành theo cơ chế thị trường, hoạt động buôn lậu đã xuất hiện ngày càng đadạng, phức tạp hơn Cùng với việc mở cửa giao lưu quốc tế, đặc biệt là, vớicác nước láng giềng, đến nay hoạt động buôn lậu đã thực sự bùng nổ có nguy

cơ trở thành một tệ nạn trong nền kinh tế đất nước; với phương thức thủ đoạnngày càng tinh vi, quy mô cũng ngày càng lớn, phạm vi rộng khắp trên cácđịa bàn biên giới Hoạt động buôn lậu xâm hại các chế độ chính sách về ngoạithương, xuất, nhập khẩu hàng hoá của Nhà nước; đe doạ tới sự điều tiết, quản lýnền kinh tế và gây ảnh hưởng không tốt tới sự phát triển sản xuất hàng hoá trongnước Nghiêm trọng hơn, buôn lậu đã làm thất thoát tài nguyên, khoáng sản quốcgia, làm mất nguồn lực quan trọng để xây dựng và phát triển đất nước

Thấy trước được những nguy cơ này, Đảng và Nhà nước ta đã luôn luônquan tâm, tăng cường chỉ đạo các cấp chính quyền, huy động sức mạnh của cả

hệ thống chính trị, tổ chức phối hợp giữa các cơ quan chức năng đấu tranhquyết liệt Thời gian qua, công tác đấu tranh chống buôn lậu nhìn chung đãđạt được những kết quả nhất định Một số vụ án buôn lậu lớn đã được pháthiện và xử lý Một số ổ nhóm, đường dây buôn lậu chuyên nghiệp, có tổ chứccũng đã bị triệt phá Tuy vậy, thực tế cho thấy, buôn lậu không những chưagiảm mà ngày càng diễn biến phức tạp hơn Đó không chỉ là những thủ đoạn chegiấu tinh vi, hoạt động buôn lậu hiện nay còn xuất hiện phổ biến các hình thứcvận chuyển công khai tại nhiều địa bàn trọng điểm dọc biên giới đất nước

Một trong những địa bàn buôn lậu hoạt động mạnh nhất hiện nay chính

là khu vực biên giới phía Bắc nước ta giáp với Trung Quốc Hàng hóa TrungQuốc phong phú về chủng loại và mẫu mã, hơn thế, giá cả lại phù hợp với khảnăng kinh tế của người dân nên chúng được tiêu thụ mạnh và đang cạnh tranhquyết liệt với hàng hoá sản xuất trong nước và các hàng hoá nhập khẩu khác

Trên thị trường trong nước, ta thấy, hàng hoá nhập lậu từ Trung Quốcđang tràn ngập Một số mặt hàng tiêu dùng có xuất xứ từ Trung Quốc khôngthấy khai báo hải quan hoặc khai báo làm thủ tục hải quan rất ít nhưng vẫnxuất hiện bày bán tràn lan… Ngoài ra, nạn hàng hoá Trung Quốc giả mạonhãn mác những thương hiệu nổi tiếng đang làm rối loạn thị trường tiêudùng… Rõ ràng, công tác đấu tranh chống nhập lậu hàng hoá từ Trung Quốcvào nội địa chưa thực sự hiệu quả

Cùng với nạn nhập lậu hàng hóa là nạn xuất lậu các khoáng sản, nguyênliệu quý từ nước ta ra nước ngoài Điển hình là nạn xuất lậu than với quy môlớn nhiều năm qua và mới đây đã bị chính quyền tỉnh Quảng Ninh kiên quyếtdẹp bỏ Tình trạng xuất, nhập lậu qua biên giới phổ biến như nêu trên chứng

tỏ, bản thân cơ chế, chính sách điều hành đã có những kẽ hở dễ bị lợi dụng,

sự phối hợp và những biện pháp đấu tranh phòng ngừa, ngăn chặn của các

cơ quan chức năng là chưa đủ mạnh và chưa phù hợp với tình hình thực tế

Quảng Ninh là một tỉnh vừa có đường biên giới trên bộ, vừa có đườngbiên giới trên biển giáp với Trung Quốc Các tuyến đường bộ và biển đềurất thuận lợi cho việc trung chuyển, thông thương hàng hoá Với đặc điểm,địa thế của mình, Quảng Ninh chính là một địa bàn trọng điểm của buôn lậu

mà ở đó tập trung đầy đủ những hình thái, đặc điểm của hoạt động buôn lậu ở

biên giới phía Bắc Vì vậy, kết quả nghiên cứu đấu tranh phòng chống buôn lậu tại địa bàn Quảng Ninh cũng có thể áp dụng chung cho công tác đấu tranh chống buôn lậu trên toàn tuyến biên giới phía Bắc.

Hải quan Quảng Ninh được coi là một lực lượng chủ yếu trong đấu tranhphòng chống buôn lậu trên địa bàn Hàng năm số vụ buôn lậu do Hải quanphát hiện và xử lý đều chiếm trên 60% số vụ và trị giá hàng hoá bắt giữ buônlậu của tỉnh Quảng Ninh

Những năm gần đây, Hải quan Quảng Ninh đã triển khai mạnh mẽphương pháp quản lý hải quan hiện đại; chủ động, tích cực phối hợp với các

ngành chức năng tổ chức lực lượng, triển khai các biện pháp đấu tranh quyếtliệt chống hoạt động buôn lậu hàng hoá trên địa bàn Tuy nhiên, hiệu quả thực

tế chưa được như mong muốn, hoạt động buôn lậu vẫn chưa bị ngăn chặn màngày càng diễn biến phức tạp Do chưa có sự quan tâm nghiên cứu sâu sắcthực trạng này, nên các giải pháp đấu tranh mới chỉ mang tính tình thế màchưa có tính chiến lược, đổi mới đột phá cả về cơ chế, chính sách và tổ chứclực lượng, triển khai biện pháp đấu tranh, kiểm soát

Vì vậy, việc triển khai nghiên cứu đề tài “ Cơ sở lý luận và thực tiễn đấu tranh phòng, chống buôn lậu qua biên giới Việt - Trung của Cục Hải quan tỉnh Quảng Ninh” có thể coi là rất cấp thiết nhằm đáp ứng được với

những đòi hỏi cấp bách về mặt lý luận và thực tiễn cho công tác đấu tranhphòng, chống buôn lậu trên khu vực biên giới Việt – Trung hiện nay; do đó,

nó có ý nghĩa thiết thực đối với công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu quabiên giới Việt - Trung trong thời gian tới không chỉ đối với tỉnh Quảng Ninh

mà cả tuyến biên giới phía Bắc

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Buôn lậu và đấu tranh phòng chống buôn lậu là đối tượng nghiên cứu củanhiều ngành khoa học xã hội khác nhau Trong lĩnh vực khoa học pháp lý đã cókhông ít công trình khoa học của các tập thể, cá nhân được công bố có liênquan đến vấn đề buôn lậu và đấu tranh phòng chống buôn lậu, đáng lưu ý cáccông trình nghiên cứu dưới đây:

Vũ Ngọc Anh, Đổi mới và hoàn thiện pháp luật về Hải quan ở nước ta hiện nay, Luận án Tiến sĩ Luật học, Hà Nội, 1996; PTS Lê Thanh Bình, Chống buôn lậu và gian lận thương mại, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998; ThS Lê Văn Tới, Buôn lậu và chống buôn lậu, nhận diện và giải pháp, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000; GS.TS Nguyễn Xuân Yêm - PGS.TS

Nguyễn Hòa Bình (chủ biên), Tội phạm kinh tế thời mở cửa, Nxb Công an nhân dân (tài liệu lưu hành nội bộ), 2003; TS Đỗ Đình Hòa, Tổ chức hoạt động điều tra của lực lượng Cảnh sát nhân dân, Nxb Công an nhân dân, Hà

Nội 2003 Trần Tấn Linh, Đấu tranh phòng chống buôn lậu của Cục Hải quan Bình Định - Thực trạng và giải pháp, Luận văn thạc sĩ Luật, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2004 Vũ Văn Khánh, Đấu tranh phòng chống tội phạm vận chuyển, mua bán trái phép chất ma túy của lực lượng Công an, Bộ đội biên phòng và Hải quan trên tuyến biên giới Thanh Hoá

Hủa Phăn (CHDCND Lào), Luận văn thạc sĩ Luật 2008, Học viện Chính trị

-Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

Hầu hết các công trình, bài viết trên đây đã tập trung nghiên cứu về mặt

lý luận, khái quát những vấn đề chung hoặc có liên quan đến buôn lậu và đấutranh phòng, chống buôn lậu của lực lượng Hải quan Tuy nhiên, cho đến nay,chưa có đề tài nào tiếp cận, đi sâu nghiên cứu, tổng hợp, đánh giá những bấtcập trong cơ chế, chính sách pháp luật hiện hành có liên quan đến công tácđấu tranh phòng, chống buôn lậu và những hạn chế trong tổ chức lực lượng,triển khai biện pháp đấu tranh chống buôn lậu qua biên giới Việt- Trung củalực lượng Hải quan tại địa bàn tỉnh Quảng ninh, nhất là, từ khi triển khai thựchiện luật Hải quan đến nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích của luận văn

Mục đích nghiên cứu của luận văn là đề xuất các quan điểm và giải phápđấu tranh phòng, chống buôn lậu qua biên giới Việt – Trung của Cục Hải quantỉnh Quảng Ninh hiện nay

3.2 Nhiệm vụ của luận văn

Để đạt được mục đích nêu trên, luận văn có nhiệm vụ sau đây:

- Khái quát cơ sở lý luận về đấu tranh phòng, chống buôn lậu của lựclượng Hải quan

- Làm rõ vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của ngành Hải quan nóichung và Cục Hải quan tỉnh Quảng Ninh nói riêng trong công tác đấu tranhphòng, chống buôn lậu

- Đánh giá tình hình buôn lậu và thực trạng công tác đấu tranh phòng,chống buôn lậu qua biên giới Việt – Trung của Cục Hải quan Quảng Ninhnhững năm gần đây.

- Làm rõ những vấn đề còn bất cập trong các cơ chế, chính sách, phápluật hiện hành liên quan đến công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu vànhững điểm còn hạn chế trong việc tổ chức lực lượng, triển khai biện phápđấu tranh phòng, chống buôn lậu qua biên giới Việt – Trung của Cục Hảiquan tỉnh Quảng Ninh

- Đề xuất những quan điểm, giải pháp nâng cao hiệu quả công tác đấutranh phòng, chống buôn lậu trên biên giới Việt - Trung của Cục Hải quantỉnh Quảng Ninh hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng buôn lậu trên địa bàn tỉnhQuảng Ninh và thực tiễn công tác đấu tranh phòng,chống buôn lậu qua biêngiới Việt – Trung của Cục Hải quan tỉnh Quảng Ninh từ khi triển khai thựchiện Luật Hải quan năm 2001 đến nay; Nghiên cứu, đánh giá một số cơ chế,chính sách, pháp luật hiện hành của Nhà nước có liên quan đến công tác đấutranh phòng, chống buôn lậu; Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn củanhững giải pháp hoàn thiện chính sách pháp luật, tổ chức lực lượng và biệnpháp triển khai thực hiện nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động đấu tranh phòng,chống buôn lậu

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

- Luận văn dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, đường lối, quanđiểm của Đảng ta về Nhà nước và pháp luật, trong đó có quan điểm về xâydựng và tổ chức hoạt động của lực lượng Hải quan, về phòng chống buôn lậulàm cơ sở lý luận để nghiên cứu Luận văn sử dụng phương pháp luận củatriết học Mác - Lênin đánh giá sự vật, hiện tượng và đề xuất các phươnghướng, giải pháp theo quan điểm khách quan, toàn diện, lịch sử

Tác giả sử dụng các phương pháp phân tích và tổng hợp ở cả 3 chươngnhằm làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn, đề xuất quan điểm, giải pháp đấu tranhphòng, chống buôn lậu qua biên giới Việt – Trung;

Phương pháp phân tích, so sánh; phương pháp thống kê; phương phápđiều tra xã hội học được sử dụng chủ yếu ở chương 2 để nghiên cứu thực trạngđấu tranh phòng, chống buôn lậu trên biên giới Việt – Trung, đồng thời giảiquyết những vấn đề mà mục đích và nhiệm vụ của luận văn đặt ra

- Trong quá trình nghiên cứu tác giả sử dụng phương pháp phân tích tàiliệu thứ cấp nhằm tham khảo, chọn lọc kế thừa các công trình nghiên cứu, bàiviết liên quan đến lĩnh vực luận văn đề cập

6 Ý nghĩa của luận văn

- Luận văn góp phần bổ sung làm sáng tỏ thêm về mặt lý luận của vấn đềđấu tranh phòng, chống buôn lậu; bổ sung những đánh giá tổng kết thực tiễncông tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu từ thực trạng của địa bàn tỉnh QuảngNinh Qua đó, giúp các cơ quan Nhà nước điều chỉnh cơ chế, chính sách, phápluật phù hợp với yêu cầu thực tiễn của công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậuhiện nay

- Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể sử dụng trực tiếp vào việcxây dựng, đổi mới phương án đấu tranh phòng, chống buôn lậu qua biêngiới Việt – Trung của Cục Hải quan tỉnh Quảng Ninh trước mắt và lâu dài;giúp cho chính quyền tỉnh Quảng Ninh nhận rõ tình hình buôn lậu và đấutranh phòng chống buôn lậu trên địa bàn làm cơ sở đề ra các biện pháp chỉđạo điều hành chung

- Luận văn đưa ra các cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn làm căn cứ để CụcĐiều tra chống buôn lậu (Tổng Cục Hải quan) xây dựng phương án cho toànngành và chỉ đạo Cục Hải quan các địa phương nâng cao hiệu quả hoạt độngđấu tranh chống buôn lậu trong tình hình mới

- Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảngdạy và chỉ đạo thực tiễn xung quanh các vấn đề buôn lậu và đấu tranh phòng,chống buôn lậu.

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dungluận văn gồm 3 chương, 9 tiết

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẤU TRANH PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU

CỦA LỰC LƯỢNG HẢI QUAN

1.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM ĐẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG BUÔN LẬU CỦA LỰC LƯỢNG HẢI QUAN

1.1.1 Khái niệm đấu tranh phòng, chống buôn lậu của lực lượng Hải quan

1.1.1.1 Khái niệm buôn lậu, hậu quả của hoạt động buôn lậu

a) Khái niệm buôn lậu

Chống buôn lậu và gian lận thương mại luôn là mối quan tâm của cácquốc gia trên thế giới Buôn lậu ra đời và tồn tại cùng với sự phát triển củahoạt động trao đổi hàng hoá giữa các vùng miền lãnh thổ và giữa các quốcgia Những hình thức đầu tiên của hoạt động buôn lậu là trốn tránh việc nộpthuế do các quốc gia đánh vào những loại hàng hoá mang từ nơi khác đếnbán tại đất nước họ Ở thời kỳ Ai Cập, La Mã cổ đại các thương nhân thườngtìm mọi cách trốn tránh hoặc giấu giếm bớt hàng hoá với nhà chức trách đểgiảm số thuế phải nộp nhằm thu được lợi nhuận cao Lợi nhuận là mục đíchđầu tiên mà buôn lậu tìm kiếm Để đạt được những lợi nhuận cao hơn, hoạtđộng buôn lậu dần dần phát triển sang cả các hình thức buôn bán, trao đổinhững loại hàng hoá bị ngăn cấm Tuy vậy, lợi nhuận cũng không phải là mụcđích duy nhất, vào thời kỳ trung cổ, phong kiến đã xuất hiện lợi dụng buônlậu để đánh cắp bí quyết vũ khí, kỹ thuật sản xuất hàng hoá, giống cây trồng,vật nuôi; một số nhà nước còn sử dụng buôn lậu để phá hoại sản xuất và làmsuy yếu nước khác nhằm mục đích kiềm chế, bắt buộc lệ thuộc hoặc thôn tính

mở rộng lãnh thổ

Ngày nay, sự giao lưu, thông thương hàng hoá giữa các quốc gia ngàycàng mở rộng, hoạt động buôn lậu cũng ngày càng có tính chất quốc tế theo

xu hướng liên kết xuyên quốc gia Hoạt động buôn lậu ngày nay không chỉlàm tổn hại đến những lợi ích kinh tế, văn hoá xã hội, an ninh chính trị củatừng nước mà còn làm phương hại đến các lợi ích xã hội của cộng đồng quốc

tế mà điển hình là những hoạt động buôn lậu vũ khí, ma tuý, động thực vậthoang dã, buôn lậu hàng giả xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ…

Mặc dù quan niệm về hành vi và tội phạm buôn lậu của mỗi quốc giavẫn còn có sự khác biệt nhưng nhìn chung buôn lậu luôn được coi là cáchoạt động buôn bán trái phép liên quan đến các loại hàng hoá xuất khẩu,nhập khẩu

Bộ luật Hải quan của Liên Xô trước đây quy định buôn lậu bao gồm cáchành vi:

- Vận chuyển trái pháp luật qua biên giới hàng hoá (hàng hoá, các đồ vậtquý và các vật phẩm khác), tức là vận chuyển không qua các trạm kiểm soáthải quan, có vi phạm pháp luật hải quan hoặc trốn tránh kiểm tra hải quan,cũng như việc tàng trữ, vận chuyển, mua bán hàng hoá đó trong nội địa

- Bán những hàng hoá nhập vào nhưng không có giấy phép cho phépbán những hàng hoá đó trong nội địa

- Tàng trữ những hàng hoá nước ngoài mà không chứng minh đượcnguồn gốc hợp pháp

- Nhập hàng hoá dù theo đúng quy định nhưng lại có liên quan đến việcxuất hay gửi trái phép ra nước ngoài ngoại hối hay các phương tiện thanh toánbằng ngoại tệ khác;

- Xuất, nhập, gửi hay vận chuyển trái pháp luật ngoại hối hay cácphương tiện thanh toán bằng ngoại tệ khác

- Thực hiện các hành vi chuẩn bị cho các hành vi vi phạm đã liệt kêtrên đây

Ngoài ra pháp luật của Liên Xô cũng quy định tội vận chuyển trái phéphàng hoá qua biên giới gồm các hành vi:

- Giấu hàng hoá trong các ngăn chứa bí mật khi vận chuyển nhằm trốntránh kiểm tra;

- Sử dụng một cách gian lận các chứng từ hải quan hoặc các chứng từkhác có liên quan;

- Xuất, nhập, vận chuyển các đồ vật bị cấm như thuốc nổ, vũ khí, đồquân trang, quân dụng, các chất độc, các chất ma tuý…

Bộ luật Hải quan Pháp hiện hành cũng có những quy định tương tự và

có phần chi tiết hơn Trong đó, hành vi nhập khẩu có khai báo nhưng khai báokhông chính xác nhằm mục đích trốn thuế đối với các loại hàng hoá có thuếsuất cao thì cũng coi là buôn lậu và phải bị xử lý hình sự [37, tr.98]

Khái niệm buôn lậu cũng đã được tổ chức Hải quan thế giới WCO đềcập Hội nghị quốc tế họp tại Nairobi (Cộng hoà Kênia), các nước thành viên

đã ký Công ước quốc tế về giúp đỡ hành chính giữa các nước nhằm ngănngừa, điều tra, trấn áp các hành vi vi phạm pháp luật hải quan Công ướcNairobi đã xác định rõ buôn lậu là một thủ đoạn chủ yếu của gian lận thươngmại, là trốn tránh sự kiểm tra, kiểm soát của Hải quan để đưa hàng hoá lén lútqua biên giới Gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan là những hành vi

vi phạm pháp luật hải quan, lừa dối hải quan để lẩn tránh một phần hoặc toàn

bộ việc nộp thuế xuất nhập khẩu, vi phạm các biện pháp cấm hoặc hạn chế dopháp luật hải quan qui định, để thu được một khoản lợi nào đó do việc viphạm này Theo các khái niệm trên, buôn lậu chính là hành vi vi phạm nhằmtrốn tránh việc nộp thuế xuất, nhập khẩu và trốn tránh sự kiểm soát của phápluật đối với những mặt hàng cấm hoặc chịu sự quản lý bằng các chính sáchhạn chế khác (ví dụ như giấy phép, hạn ngạch )

Ở nước ta, khái niệm buôn lậu cũng có sự khác nhau giữa các thời kỳlịch sử Trước năm 1985, khi bộ luật Hình sự chưa ra đời, hành vi buôn lậuđược quy định trong Pháp lệnh trừng trị các tội đầu cơ, buôn lậu, làm hànggiả, kinh doanh trái phép Theo quy định của pháp lệnh này, hành vi buôn lậu

bao gồm các hành vi kinh doanh trái phép, trốn lậu thuế, đầu cơ tích trữ, buônbán hàng cấm Như vậy, bất kể hành vi kinh doanh buôn bán đó diễn ra ở đâunếu có dấu hiệu “gian lận”, “trốn lậu”, trái với quy định của Nhà nước thì đềugọi là buôn lậu Trong thời kỳ này, pháp luật hình sự cũng chưa coi hành vi vậnchuyển tiền tệ (tiền Việt Nam và ngoại tệ) qua biên giới là tội phạm.

Năm 1985, Bộ luật Hình sự đầu tiên của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủnghĩa Việt Nam được ban hành, khái niệm hành vi buôn lậu do đó đã đượcđịnh danh rõ ràng với các dấu hiệu đặc trưng và đầy đủ các yếu tố cấu thànhtội phạm Năm 1999, Bộ luật Hình sự được sửa đổi toàn diện, tuy vậy kháiniệm hành vi buôn lậu vẫn không thay đổi và được định nghĩa chính thức làhành vi “buôn bán trái phép qua biên giới”

Tính chất pháp lý của hành vi này được thể hiện trong pháp luật cụ thểnhư sau:

Khách thể của hành vi buôn lậu: Khách thể bị xâm phạm trong hành vi

buôn lậu là các quy định pháp luật của Nhà nước về buôn bán hàng hoá quabiên giới bao gồm các quy định về chính sách xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnhhàng hoá và các quy định về trật tự thủ tục hải quan đối với hàng hoá xuấtkhẩu, nhập khẩu Đối tượng của hành vi vi phạm này rất đa dạng, nhiều chủngloại bao gồm các loại hàng hoá, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quí, đá quí;các vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hoá; các loại hàng cấm

Những loại hàng hoá là các chất ma tuý, vũ khí quân dụng và phươngtiện kỹ thuật; vũ khí thô sơ và công cụ hỗ trợ; chất phóng xạ, thuốc nổ, vậtliệu nổ… không thuộc đối tượng của hành vi buôn lậu do đã được pháp luật

có quy định xử lý riêng

Mặt khách quan của hành vi buôn lậu: mặt khách quan của hành vi

buôn lậu được thể hiện ở hành vi buôn bán trái phép qua biên giới các đốitượng đã nêu ở trên Buôn bán được hiểu là hành vi mua, bán, trao đổi hànghoá, tiền tệ, kim khí quý, đá quý, vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hoá,

nhằm mục đích kiếm lời thông qua các giao dịch đó Buôn bán trái phép quabiên giới là buôn bán không đúng quy định của Nhà nước thể hiện qua hành

vi vận chuyển hàng hoá qua biên giới để trao đổi trái với các quy định củaNhà nước về xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá

Hình thức vận chuyển có thể là vận chuyển bí mật, lén lút không quacửa khẩu để trốn tránh sự kiểm soát của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền(Hải quan, Bộ đội biên phòng, các lực lượng tuần tra kiểm soát khác…); Vậnchuyển qua cửa khẩu nhưng không khai báo hoặc khai báo một cách gian dốihoặc giấu giếm hàng hoá, tiền tệ…hoặc sử dụng các loại giấy tờ giả mạo củacác cơ quan Nhà nước có thẩm quyền (như các loại giấy phép, giấy giám địnhhàng hoá) v.v…Hành vi này có thể được thực hiện bằng đường bộ, đườngthuỷ, đường không, đường bưu điện và bằng nhiều hình thức như: nhập cảnh

du lịch, thăm thân, đường ngoại giao…

Địa điểm thực hiện hành vi buôn lậu hàng hoá, tiền tệ, vật phẩm thuộc ditích lịch sử văn hoá là một không gian rộng lớn, nhưng yếu tố qua biên giới làyếu tố bắt buộc; tức là biên giới của Việt Nam với quốc gia khác hoặc vớilãnh thổ, khu vực không thuộc quốc gia nào

Hành vi buôn lậu hoàn thành kể từ thời điểm thực hiện hành vi buôn bánhàng hoá, tiền tệ, kim khí quý, đá quý, vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hoátrái phép qua biên giới Việt Nam Trường hợp nhập khẩu trái phép trót lọthàng hoá vào trong nội địa mới bị phát hiện vẫn cấu thành hành vi buôn lậuqua biên giới

Chủ thể của hành vi buôn lậu: Chủ thể của hành vi buôn lậu là công

dân Việt Nam, người nước ngoài hoặc người không quốc tịch từ 14 tuổi trởlên có năng lực trách nhiệm pháp luật Trong trường hợp xử phạt hành chính,chủ thể của hành vi buôn lậu còn là các tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp củaViệt Nam hoặc nước ngoài thực hiện hành vi vi phạm trên lãnh thổ Việt Nam

Mặt chủ quan của hành vi buôn lậu: Hành vi buôn lậu được thực hiện

do lỗi cố ý trực tiếp Người vi phạm biết rõ hành vi của mình là trái pháp luật

nhưng vẫn thực hiện và mong muốn thực hiện hành vi đó nhằm mục đíchkiếm lời vì động cơ vụ lợi Mục đích buôn bán kiếm lời là dấu hiệu chính đểphân biệt hành vi buôn lậu với hành vi vận chuyển trái phép hàng hoá quabiên giới (vận chuyển thuê lấy tiền công) Hành vi buôn lậu và hành vi vậnchuyển trái phép hàng hoá, tiền tệ qua biên giới có mối quan hệ gắn bó chặtchẽ với nhau Cả hai hành vi này giống nhau ở hầu hết các dấu hiệu trong cấuthành vi phạm và chỉ khác nhau ở dấu hiệu mục đích Vì vậy, đấu tranh phòngchống buôn lậu phải gắn với phòng, chống vận chuyển trái phép hàng hoá,tiền tệ qua biên giới.

Theo pháp luật nước ta, về mặt hình sự thì hai hành vi trên được tách rathành 2 tội phạm khác nhau nhằm phân hoá đối tượng vi phạm để có chế tài

và đường lối xử lý phù hợp với yêu cầu của công tác đấu tranh phòng, chống

và giáo dục răn đe từng loại vi phạm, tội phạm

Về mặt xử lý hành chính, pháp luật nước ta không tách riêng buôn lậuvới vận chuyển trái phép qua biên giới nhưng quy định cụ thể chi tiết thànhtừng hành vi hoặc nhóm hành vi theo các hình thức vi phạm, các loại đốitượng và dấu hiệu khác nhau thuộc mặt khách quan của hành vi buôn lậu, vậnchuyển trái phép qua biên giới Ví dụ như: Mua bán, vận chuyển hàng xuấtkhẩu, nhập khẩu không có giấy tờ hợp lệ; Nhập khẩu, xuất khẩu hàng cấm;Nhập khẩu, xuất khẩu hàng hoá không có giấy phép; Nhập khẩu, xuất khẩu hànghoá tạm ngừng nhập khẩu, xuất khẩu; Trao đổi hàng hoá trái phép với các tàu,thuyền, phương tiện xuất nhập cảnh; Không khai hoặc khai báo hải quan sai về

số lượng, chủng loại hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu; Các hành vi xuất nhập lậutừng mặt hàng chuyên biệt (khoáng sản, lâm sản, văn hoá phẩm, dược phẩm )v.v Những hành vi này được quy định cụ thể tại các Nghị định của Chính phủquy định về xử phạt vi phạm hành chính trong những lĩnh vực cụ thể

Nếu so sánh với pháp luật của một số nước và khái niệm buôn lậu của tổchức Hải quan thế giới, thì hành vi buôn lậu trong pháp luật Việt Nam có

phần hẹp hơn, không bao gồm các hành vi gian lận thuế và các hành vi buônbán các loại hàng hoá là ma tuý, vũ khí, chất phóng xạ, chất nổ, chấtcháy Các trường hợp buôn bán qua biên giới liên quan đến những đối tượngnày, pháp luật không xử lý theo hành vi buôn lậu mà có quy định xử lý riêng.

Tuy nhiên, từ những phân tích trên đây, xem xét một cách chung nhất về hoạt động buôn lậu dưới góc độ là một hiện tượng kinh tế - xã hội tiêu cực, thì buôn lậu chính là các hoạt động mua bán, trao đổi, vận chuyển, đưa qua biên giới giữa các quốc gia, các vùng lãnh thổ một cách trái phép mọi loại hàng hoá, nhằm trốn tránh sự kiểm soát của pháp luật từng quốc gia cũng như luật pháp quốc tế

b) Hậu quả của hoạt động buôn lậu:

Hoạt động buôn lậu gây ra hậu quả nhiều mặt đối với xã hội:

Về kinh tế: buôn lậu làm thất thu một khoản ngân sách lớn của Nhà

nước; làm thất thoát tiền, vốn và tài nguyên quốc gia; hàng hoá nhập lậu trànvào thị trường trong nước sẽ ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất nội địa.Nghiêm trọng hơn, buôn lậu còn có thể tác động đến cán cân thương mại,thanh toán làm giảm hiệu quả của các chính sách ngoại thương, điều tiết vĩ

mô của Nhà nước

Về an ninh, chính trị: buôn lậu kéo theo nhiều tệ nạn xã hội, gây mất trật tự

an ninh, làm gia tăng thêm các hoạt động phạm tội khác (như ma tuý, bạo lực

…), đặc biệt buôn lậu còn liên quan đến các hoạt động xâm phạm chủ quyền anninh quốc gia, đưa người qua lại biên giới xuất nhập cảnh trái phép làm ảnhhưởng đến sự ổn định chính trị nhất là tại các khu vực địa bàn biên giới Hoạtđộng buôn lậu cũng góp phần làm trầm trọng thêm tệ tham nhũng của đất nước

Về văn hoá, xã hội: Buôn lậu là một trong những nguyên nhân du nhập

những sản phẩm văn hoá độc hại, không phù hợp với thuần phong mỹ tục củadân tộc và một số tệ nạn xã hội từ nước ngoài vào trong nước Tại các vùngbiên giới, hoạt động buôn lậu đã lôi kéo người dân từ trẻ em đến người lớn

tham gia vào đội ngũ vận chuyển thuê, ảnh hưởng đến sự nghiệp giáo dục,nguồn lực lao động và việc thực hiện các chủ trương chính sách phát triểnkinh tế, văn hoá xã hội ở địa phương.

Đối với cộng đồng: nạn buôn lậu ma tuý, vũ khí đang là một vấn đề nan

giải của cộng đồng quốc tế Buôn lậu ma tuý, vũ khí có liên quan chặt chẽ vớicác hành động bạo lực, khủng bố trên thế giới gây mất ổn định và xâm phạmtới cuộc sống bình yên của các cộng đồng dân cư Buôn lậu động, thực vậthoang dã quí hiếm là một trong những nguyên nhân làm gia tăng các hoạtđộng khai thác, phá hoại rừng, biển làm ảnh hưởng nghiêm trọng đối với môitrường sống toàn cầu

Lợi dụng sự phát triển, mở rộng các hình thức thương mại, vận chuyểnhàng hóa trên thế giới và chính sách mở cửa của các nước, hoạt động buôn lậugiờ đây sử dụng nhiều phương thức, thủ đoạn rất tinh vi, có tổ chức và chuyênnghiệp cao Đối tượng buôn lậu sử dụng cả các loại phương tiện kỹ thuật tiêntiến, công nghệ hiện đại để theo dõi, trốn tránh và chống lại hoạt động của lựclượng kiểm soát Vì thế, những hoạt động buôn lậu xuyên quốc gia ngày càngkhó kiểm soát, gây ra những hậu quả ngày càng nghiêm trọng, khó lường,không chỉ đối với mỗi quốc gia mà còn với cả cộng đồng quốc tế

Đứng trước mối hiểm hoạ mà buôn lậu mang lại, ngày nay các quốc giatrên thế giới đã phải cùng nhau hành động, đẩy mạnh các hoạt động đấu tranh,tích cực hỗ trợ, hợp tác, liên kết với nhau nhằm ngăn chặn có hiệu quả hoạtđộng buôn lậu để đảm bảo các lợi ích chung Tuy mỗi nước có một cách làmkhác nhau, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh điều kiện mỗi nước, nhưng nhìn chung đểđấu tranh chống buôn lậu các Nhà nước đã tổ chức ra những lực lượng mạnh

có một số quyền hạn do pháp luật quy định, được đảm bảo trang bị cácphương tiện kỹ thuật Lực lượng này có nhiệm vụ triển khai các biện pháptích cực nhằm kiểm soát, phát hiện, ngăn chặn, bắt giữ và xử lý các hoạt độngbuôn bán, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới Hầu hết lực lượng

chống buôn lậu đều được thực hiện các hành động trấn áp như quyền sử dụng

vũ khí, công cụ hỗ trợ để bắt, giữ người, phương tiện, tang vật vi phạm; cóquyền khởi tố, điều tra các hành vi phạm pháp…

Một số nước đấu tranh chống buôn lậu được đưa vào chương trìnhphòng, chống tội phạm của quốc gia, là một trong những nhiệm vụ thườngxuyên được ưu tiên hàng đầu của các Chính phủ Ở nước ta công tác đấu tranhchống buôn lậu từ lâu đã luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng vàNhà nước Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 Ban chấp hành Trung ươngĐảng khoá VIII đã nhấn mạnh: “Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quanchức năng, phát huy vai trò của nhân dân để tiến hành có hiệu quả những biệnpháp chống buôn lậu trên các tuyến biên giới, vùng biển và trên thị trường nộiđịa Ngăn chặn và xử lý nghiêm mọi hành vi buôn lậu, gian lận thương mạihoặc tiếp tay, bao che cho bọn buôn lậu” Hàng năm, Chính phủ đều ban hànhcác văn bản chỉ đạo các ngành, các cấp tăng cường các biện pháp kiểm soát,đấu tranh quyết liệt với hoạt động buôn lậu Nhà nước ta cũng đã ký kết vàtham gia hợp tác quốc tế về đấu tranh chống buôn lậu ma tuý, động thực vậthoang dã quí hiếm; kiểm soát chất phóng xạ, thực thi quyền sở hữu trí tuệ,chống hàng giả đặc biệt là hợp tác chặt chẽ với các nước láng giềng và cácnước trong khu vực Đông Nam Á

Có thể nói, ngày nay đấu tranh chống buôn lậu là hoạt động được tất cả cácquốc gia và cộng đồng quốc tế rất quan tâm trú trọng.Chống buôn lậu chính làmột trong những hành động đấu tranh trấn áp tội phạm, được thực hiện thôngqua các biện pháp nghiệp vụ tích cực nhằm kiểm soát, phát hiện, bắt giữ và xử lýnhững hành vi buôn bán, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới

1.1.1.2 Khái niệm đấu tranh phòng chống buôn lậu của lực lượng Hải quan

Lịch sử hình thành và phát triển của Hải quan đã cho thấy lực lượng Hảiquan ra đời từ rất sớm Vào thời kỳ cổ đại, khi hoạt động thương mại buôn

bán, trao đổi hàng hoá dần dần vượt ra ngoài giới hạn các vùng địa phương,rồi vượt ra ngoài cả giới hạn các quốc gia Nhà nước trong thời cổ đại đã đặt

ra những khoản thu đánh vào các thương đoàn và hàng hoá qua lại buôn bántrên lãnh thổ của họ Khoản thu này chính là hình thức đầu tiên của thuế hảiquan Hoạt động hải quan ban đầu phát triển nhất ở Hy lạp cổ đại, thuế hảiquan được quy định đối với hàng hoá nhập khẩu bằng 1/10 trị giá hàng, thậmchí tồn tại cả thuế hải quan đối với xuất khẩu nô lệ Trong thời kỳ này cũng đãxuất hiện chính sách ưu đãi thuế quan đối với một số mặt hàng và vùng lãnhthổ Nhà nước Hy lạp cổ đại đã miễn thuế đối với vũ khí, trang bị quân sự.Các đồng minh của Hy Lạp thì chỉ phải trả 1/100 trị giá hàng trong khi cácthành bang khác phải trả 1/20 trị giá hàng [37, tr.14]

Để thực hiện việc thu thuế hải quan, Nhà nước cổ đại đã thành lập lêncác trạm thu thuế ở các cảng và vùng biên giới Tại Ai Cập vào thế kỷ thứ IVtrước công nguyên một số trạm thu thuế hải quan đã được lập ở A-lec-xan-đri-a, Pe-lu-xi, E-le-phan-tin và thậm chí có cả một trạm trong nội địa tại Her-mo-pol [37, tr.14] Chính từ những hình thức tổ chức đầu tiên này mà lựclượng hải quan đã ra đời và phát triển cho đến ngày nay Nhận thấy việc thuthuế thường gặp khó khăn, thất thoát lớn khi các thương gia tìm cách trốntránh các Trạm thu thuế và giấu giếm bớt hàng hoá qua Trạm Vì vậy, songsong với việc tổ chức thu thuế, các quốc gia cũng đã quan tâm tới hoạt độngkiểm soát, truy bắt, trừng phạt những kẻ trốn lậu và từ đó hình thành lên chứcnăng chống buôn lậu của lực lượng Hải quan

Hoạt động chống buôn lậu của lực lượng Hải quan đặc biệt được trútrọng vào các thời kỳ trung cổ và cận đại Để đảm bảo nguồn thu và kiểm soátviệc xuất, nhập khẩu hàng hoá cũng như kiểm soát người qua lại biên giới,các Nhà nước phong kiến thời Trung cổ đã thành lập ra lực lượng kiểm soátrất mạnh Lực lượng này được tổ chức như quân đội, được trang bị vũ khí vàcác phương tiện khác, được thực hiện các quyền khám xét, bắt giữ và xử phạt

đối với những người trốn lậu Ở Trung Quốc lực lượng thu thuế và chốngbuôn lậu được lập ra từ thời Nhà Đường, đến thế kỷ 17 Nhà Thanh chính thứcgọi tên cơ quan này là Hải quan Ở Việt Nam, ngay từ thời Nhà Lý nhiệm vụchống buôn lậu, chống đưa người qua biên giới trái phép đã được giao chomột chức quan chỉ huy cả một đội quân canh phòng biên giới và bờ biển Độiquân này vừa làm nhiệm vụ thu thuế hàng hoá buôn bán với nước ngoài vừalàm nhiệm vụ kiểm soát canh phòng chống sự xâm phạm đất đai, lãnh thổ vàbắt giữ, xử phạt các đối tượng buôn lậu, trốn thuế Thời kỳ sau các nhà nướcphong kiến tiếp tục phát triển và chuyên môn hoá lực lượng này Nhà hậu Lêlập ra “Đề bạc ty”, “quan Sát hải sứ”, “quan trấn thủ” Nhà Nguyễn lập hẳn ramột bộ máy “thuế binh” chuyên thực hiện nhiệm vụ thu thuế, kiểm soát hànghoá xuất, nhập khẩu, phòng, chống buôn lậu và nghiêm trị xử phạt buôn lậubằng các chế tài hình luật.

Ngày nay thế giới đang diễn ra quá trình toàn cầu hoá rất mạnh mẽ, hoạtđộng giao lưu buôn bán, thương mại giữa các nước đã thực sự mở rộng Cácquốc gia trên thế giới có những mục tiêu và sự quan tâm khác nhau đối vớiviệc kiểm soát thương mại, xuất nhập khẩu Một số nước phát triển, nhiệm vụthu thuế hải quan không còn là nhiệm vụ hàng đầu nữa mà đã chuyển dầnsang những nhiệm vụ đảm bảo việc thực hiện các mục tiêu, chính sách khác

về thương mại như chính sách bảo hộ sản xuất và tiêu dùng nội địa, ngăn chặnhàng giả và một số loại hàng hoá đặc biệt khác Hiện nay, Hải quan Mỹ ưutiên hàng đầu là chống khủng bố, kiểm soát phát hiện người, phương tiện vàhàng hoá có nghi ngờ liên quan đến các hoạt động khủng bố Hải quan Mỹcũng dành sự quan tâm đặc biệt đến việc kiểm soát ngăn chặn hoạt động xuấtlậu những sản phẩm công nghệ cao sang các nước thù địch [37, tr.20]

Trong điều kiện mới, tuy nhiệm vụ cụ thể và mục tiêu hoạt động của lựclượng Hải quan các nước có sự điều chỉnh khác nhau nhưng về cơ bản lựclượng Hải quan trên thế giới vẫn có những nhiệm vụ và chức năng chính sau:

a Kiểm tra, giám sát hàng hoá xuất, nhập khẩu, phương tiệnvận tải và hành khách xuất, nhập cảnh, bảo đảm cho các hoạt độngnày diễn ra đúng pháp luật.

b Thu thuế xuất, nhập khẩu và các loại thuế và lệ phí khác dopháp luật quy định; thực hiện chính sách thuế của Nhà nước trongquan hệ kinh tế với nước ngoài

c Điều tra, xử lý các hành vi buôn lậu hoặc vận chuyển tráiphép hàng hoá, tiền tệ qua biên giới; các hành vi vi phạm pháp luật

về hải quan khác

d Thực hiện thống kê nhà nước về hải quan [37, tr.23]

Trong các nhiệm vụ trên, đấu tranh chống buôn lậu vẫn luôn là một chứcnăng quan trọng của lực lượng Hải quan Là lực lượng duy nhất thay mặt Nhànước kiểm tra, giám sát, kiểm soát các hoạt động xuất nhập khẩu, xuất nhậpcảnh hàng hoá, phương tiện, hành khách qua cửa khẩu biên giới quốc gia,đảm bảo thực thi các chính sách thương mại và các cam kết ngoại thương của

Nhà nước, Hải quan chính là lực lượng thích hợp nhất để tiến hành công tác đấu tranh chống buôn lậu So với các lực lượng khác, Hải quan có điều kiện

thuận lợi hơn cả trong việc nắm thông tin cơ chế chính sách trong và ngoàinước, theo dõi những biến động, diễn biến của tình hình buôn lậu; phát hiện

và khám phá những thủ đoạn buôn lậu mới cũng như dự báo chính xác tìnhhình và phương thức hoạt động buôn lậu trong thời gian sắp tới

Trong bối cảnh các hoạt động gian lận thương mại và buôn lậu ngày cànggia tăng, tính chất quốc tế ngày càng rõ nét, đa số các nước trên thế giới đều tăngthêm thẩm quyền điều tra chống buôn lậu cho lực lượng hải quan Hải quan Phápđược toàn quyền điều tra, truy cứu tránh nhiệm hình sự đối với tội buôn lậu trướctòa mà không nhất thiết phải qua cơ quan trung gian (công an, công tố, viện kiểmsát) Lực lượng chống buôn lậu của hải quan Trung Quốc có thẩm quyền của

“công an chuyên trách chống tội phạm buôn lậu”, bất cứ cơ quan nào phát hiệnbuôn lậu cũng phải chuyển cho Hải quan xử lý theo pháp luật

Ở nước ta, kể từ sắc lệnh đầu tiên số 27/SL ngày 10/09/1945 do Bộtrưởng Bộ Nội vụ Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hoà Võ Nguyên Giáp kýban hành thành lập ra lực lượng Hải quan, qua các thời kỳ lịch sử, nhiệm vụchống buôn lậu của Hải quan Việt Nam ngày càng được khẳng định rõ ràng

và nhất quán

Quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật Hải quan từ bản “Điều lệHải quan” ban hành kèm theo Nghị định số 03/CP ngày 27/2/1960, rồi Nghịđịnh 139/HĐBT ngày 20/10/1984, đến Pháp lệnh Hải quan do Uỷ ban thường

vụ Quốc hội ban hành ngày 20/2/1990 và văn bản pháp lý cao nhất là LuậtHải quan được Quốc hội khoá X thông qua ngày 12/07/2001, đấu tranh chốngbuôn lậu luôn luôn được quy định là một chức năng cơ bản, quan trọng nhấtcủa lực lượng Hải quan Việt Nam Những văn bản pháp luật ấy là cơ sở pháp

lý vững chắc để ngành Hải quan tổ chức ra lực lượng và triển khai các hoạtđộng đấu tranh chống buôn lậu

Trên thế giới, hoạt động đấu tranh chống buôn lậu của lực lượng Hảiquan luôn được đảm bảo bởi những điều kiện cần thiết về pháp luật, tài chính,

cơ sở vật chất, trang thiết bị, tổ chức và con người như: được trang bị phươngtiện kỹ thuật hiện đại, được thực thi một số quyền hạn khám xét, bắt giữ ,được pháp luật bảo vệ khi thi hành công vụ, được trả lương cao, được đào tạobồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu Một số nước phát triển như Mỹ, Pháp, độingũ chống buôn lậu của Hải quan được đào tạo rất bài bản và chuyên nghiệptại các Học viện [36] Ngoài kiến thức pháp luật và kiến thức thương mại,buôn bán quốc tế, nhân viên chống buôn lậu hải quan còn được đào tạo các kỹthuật nghiệp vụ khám xét, bắt giữ, điều tra thu thập thông tin, sử dụng phươngtiện máy móc kỹ thuật, sử dụng vũ khí công cụ hỗ trợ

Ở nước ta, lực lượng chống buôn lậu của Hải quan cũng được đảm bảođiều kiện hoạt động tương đối tốt Hàng năm Nhà nước đều có sự bổ sung,trang bị thêm nhiều phương tiện kỹ thuật cho lực lượng này, nhất là những

loại thiết bị kỹ thuật máy móc hiện đại Công chức chống buôn lậu hải quanthường xuyên được tập huấn về kỹ thuật nghiệp vụ như: Nghiệp vụ điều trathu thập thông tin, nghiệp vụ khám xét phương tiện vận tải, sử dụng chónghiệp vụ, sử dụng các thiết bị phát hiện buôn lậu ma tuý Ngoài ra, cònđược học võ thuật, sử dụng vũ khí công cụ hỗ trợ khi cần thiết Lực lượngchống buôn lậu Hải quan khi thi hành công vụ được trang bị các loại phươngtiện bảo hộ như áo chống đâm, chống đạn và được pháp luật bảo vệ Pháp luậtcũng quy định cho lực lượng chống buôn lậu Hải quan được thực hiện một sốquyền khám xét người, phương tiện, có quyền bắt giữ, khởi tố điều tra.

Có thể nói, đấu tranh chống buôn lậu là một chức năng cơ bản của lựclượng Hải quan, gắn liền với Hải quan từ khi ra đời và trong suốt quá trìnhhình thành và phát triển Ngày nay, đấu tranh chống buôn lậu của Hải quan đãthực sự mang tính quốc tế toàn cầu, ngày càng có vị trí và vai trò quan trọngtrong mỗi quốc gia Tất cả các nước trên thế giới đều giao nhiệm vụ chốngbuôn lậu cho lực lượng Hải quan, đồng thời, đảm bảo các điều kiện cần thiếtcho lực lượng Hải quan thực hiện nhiệm vụ này Công tác đấu tranh chốngbuôn lậu của Hải quan không chỉ là những công việc nội bộ mà còn được xem

là hành động thực hiện các cam kết của mỗi quốc gia trong tiến trình hội nhậpquốc tế, tham gia bảo vệ những lợi ích chung của cộng đồng

Như vậy, từ những khái quát trên đây về buôn lậu, đấu tranh chống buôn lậu và chức năng nhiệm vụ của Hải quan, có thể hiểu đấu tranh phòng, chống buôn lậu của lực lượng Hải quan là những hoạt động của lực lượng Hải quan nhằm ngăn ngừa, phát hiện, bắt giữ và xử lý những hành vi buôn bán, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới theo quy định của pháp luật, góp phần gìn giữ an ninh, trật tự xã hội và bảo vệ chủ quyền kinh tế của đất nước.

1.1.2 Đặc điểm đấu tranh phòng, chống buôn lậu của lực lượng Hải quan

Đấu tranh chống buôn lậu là nhiệm vụ không chỉ của lực lượng Hảiquan Để ngăn chặn buôn lậu từ biên giới đến bắt giữ hàng nhập lậu lưu thông

trong nội địa và triệt phá những đường dây, ổ nhóm chuyên nghiệp hoạt độngtrên toàn lãnh thổ, rất cần sự tham gia và phối hợp của nhiều cơ quan chứcnăng Chính vì vậy, ngoài cơ quan Hải quan, Nhà nước ta còn giao nhiệm vụchống buôn lậu cho một số lực lượng khác như: Công an, Bộ đội Biên phòng,Quản lý thị trường và Cảnh sát biển Mỗi một lực lượng, theo tính chất côngviệc lại có những cách thức tiến hành và phương pháp đấu tranh riêng, phốihợp và bổ sung hỗ trợ cho nhau nhằm góp phần ngăn chặn hoạt động buôn lậutrên phạm vi địa bàn cả nước

Là cơ quan duy nhất tiến hành thủ tục hải quan cho hàng hoá xuất nhậpkhẩu, người và phương tiện vận tải xuất nhập cảnh; thực hiện kiểm tra, giámsát, kiểm soát hàng hoá xuất, nhập khẩu tại cửa khẩu; đảm bảo thực thi nhữngchính sách thuế, chính sách thương mại và các cam kết ngoại thương của Nhà

nước, hoạt động đấu tranh chống buôn lậu của lực lượng Hải quan có một số đặc điểm chính như sau:

1.1.2.1 Về chủ thể: Công tác đấu tranh chống buôn lậu có vai trò rất lớn

đối với toàn bộ hoạt động của Hải quan Chỉ có tích cực đấu tranh chống buônlậu mới đảm bảo cho công tác quản lý của Hải quan được tiến hành thuận lợi,đúng pháp luật, hoàn thành được nhiệm vụ thực thi các chính sách thuế,thương mại và các cam kết ngoại thương của Nhà nước

Chính từ tính chất và vai trò quan trọng đó mà hầu hết Hải quan trên thếgiới đều tổ chức ra lực lượng chuyên trách tiến hành công tác này Thành lậplực lượng chuyên trách là điểm khác biệt lớn nhất giữa đấu tranh chống buônlậu của Hải quan với các cơ quan khác

Lực lượng chuyên trách chống buôn lậu của Hải quan thường được tổchức tại tất cả các cấp Ở nhiều quốc gia, lực lượng này còn được tổ chứcthống nhất theo hệ thống dọc từ cấp Trung ương đến đơn vị cơ sở, hoạt độnggiống như hệ thống các cơ quan cảnh sát (Hải quan Trung Quốc) [35, tr.38] Hải quan Việt Nam cũng tổ chức ra lực lượng chuyên trách đấu tranhchống buôn lậu và thường được gọi là lực lượng kiểm soát Hải quan Ngày

19/04/2004, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định số 65/2004/QĐ-TTgchính thức ban hành quy chế hoạt động của lực lượng hải quan chuyêntrách phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới.Lực lượng kiểm soát Hải quan Việt Nam được thành lập ở tất cả các cấp.Cấp Trung ương là Cục điều tra chống buôn lậu trực thuộc Tổng cục Hảiquan, cấp địa phương và cơ sở là Đội kiểm soát thuộc Cục Hải quan tỉnh và

tổ kiểm soát thuộc Chi cục Hải quan cửa khẩu Đây là lực lượng nòngcốt trong công tác đấu tranh chống buôn lậu của Hải quan Nhiệm vụthường xuyên của lực lượng kiểm soát là tổ chức các hoạt động đấutranh trực tiếp nhằm phát hiện, bắt giữ và xử lý các hành vi buôn bán,vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới Đối tượng đấu tranh chủyếu là những vụ việc buôn lậu hoạt động dưới hình thức trốn tránh sựkiểm soát của các cơ quan chức năng, trốn qua các khu vực biên giớituyến bộ và tuyến biển, không làm thủ tục hải quan tại cửa khẩu Đồngthời lực lượng này cũng còn làm nhiệm vụ chủ trì, hỗ trợ và phối hợp vớicác bộ phận nghiệp vụ Hải quan khác phát hiện, bắt giữ những trườnghợp buôn lậu, gian lận thương mại trong các lô hàng xuất nhập khẩu quacửa khẩu, hàng hoá, hành lý mang theo người và hàng hoá cất giấu trongcác phương tiện vận tải xuất nhập cảnh

Cũng như việc phòng, chống các loại tội phạm hoạt động có tính chuyênnghiệp và tổ chức khác, đấu tranh chống buôn lậu của Hải quan rất cần sự hỗtrợ từ những nguồn thông tin kịp thời và chính xác Vì vậy mà Hải quan cácnước trên thế giới đều tổ chức ra các đơn vị chuyên trách làm nhiệm vụ thuthập thông tin Nhiều nước hoạt động này được gọi là tình báo Hải quan vàđược tổ chức hoạt động theo hình thức cơ quan tình báo

Công tác thu thập thông tin của Hải quan Việt Nam được giao cho cácđơn vị chuyên trách từ cấp Trung ương đến đơn vị cơ sở Đội ngũ cán bộ làmcông tác thu thập thông tin được bố trí tại tất cả các bộ phận nghiệp vụ Hải

quan Công tác này tuy mới triển khai nhưng đã đóng góp đáng kể vào kết quảchống buôn lậu của toàn ngành

Hoạt động thu thập thông tin của Hải quan rất rộng và bằng nhiều hìnhthức Các đơn vị chuyên trách có thể thu thập thông tin từ các nguồn côngkhai, nguồn tin từ quần chúng nhân dân, cơ quan, tổ chức khác hoặc từ sự hợptác quốc tế với hải quan các nước và với tổ chức hải quan thế giới Các đơn vịchuyên trách cũng có thể thu thập thông tin bằng việc thực hiện các biện pháptrinh sát bí mật, đặc tình, xây dựng cơ sở, cộng tác viên… Hiện tại, các đơn vịchuyên trách thu thập thông tin mới chỉ được tổ chức là các phòng chức năngtham mưu trực thuộc Cục Điều tra chống buôn lậu - Tổng cục Hải quan vàcác Cục Hải quan địa phương, nhưng trong tương lai hoạt động thu thập thôngtin nghiệp vụ của Hải quan sẽ được nâng lên thành hoạt động tình báo vàđược tổ chức theo hệ thống các cơ quan tình báo của Hải quan

Đấu tranh chống buôn lậu không phải chỉ là nhiệm vụ của lực lượngkiểm soát hải quan mà các bộ phận công tác khác trong quá trình tiến hànhnghiệp vụ quản lý hải quan cũng có trách nhiệm tham gia phòng, chống buônlậu, bắt giữ và xử lý hành vi vi phạm pháp luật hải quan

Bộ phận Hải quan làm thủ tục thông quan cho hàng hoá, người, phươngtiện xuất, nhập cảnh chịu trách nhiệm giám sát, kiểm tra hàng hoá, hành lý điqua cửa khẩu; phát hiện, bắt giữ và xử lý những trường hợp buôn lậu, vậnchuyển trái phép trong các lô hàng, hành lý và phương tiện vận tải làm thủ tụchải quan

Bộ phận kiểm tra sau thông quan có nhiệm vụ tổ chức hoạt động kiểmtra hồ sơ, hàng hoá của các doanh nghiệp đã được thông quan, xác định tínhchính xác trong khai báo và ý thức chấp hành pháp luật Hải quan của cácdoanh nghiệp đó; đồng thời phát hiện, xử lý những trường hợp gian lận, trốnthuế hoặc buôn lậu hàng hoá, vi phạm chế độ chính sách xuất nhập khẩu củaNhà nước

Có thể nói, Hải quan là cơ quan duy nhất tổ chức ra lực lượng chuyêntrách làm công tác đấu tranh chống buôn lậu ở tất cả các cấp từ Trung ươngđến đơn vị cơ sở Đây là lực lượng nòng cốt trong công tác đấu tranh chốngbuôn lậu của Hải quan; chịu trách nhiệm chính trong việc thường xuyên tiếnhành các biện pháp nghiệp vụ kiểm soát và trực tiếp thực hiện việc bắt giữ, xử

lý các hành vi buôn bán, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới; chủ trì,

hỗ trợ và phối hợp với các bộ phận nghiệp vụ trong việc thu thập thông tin và

tổ chức bắt giữ các lô hàng hoá, hành lý xuất, nhập khẩu vi phạm pháp luật.Bên cạnh lực lượng chuyên trách, các bộ phận nghiệp vụ Hải quan khác cũngtham gia công tác đấu tranh chống buôn lậu Thông qua các hoạt động nghiệp

vụ thủ tục hải quan, kiểm tra sau thông quan, các bộ phận nghiệp vụ này cũngtrực tiếp tham gia phát hiện, bắt giữ và xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyểntrái phép hàng hoá qua biên giới theo nhiệm vụ và quyền hạn đuợc pháp luậtquy định Công tác đấu tranh chống buôn lậu luôn nhận được sự hỗ trợ tíchcực và thiết thực từ các đơn vị thu thập thông tin trong ngành Hải quan Nhờ

có được sự hỗ trợ, cung cấp các thông tin kịp thời, chính xác mà công tác đấutranh chống buôn lậu của Hải quan ngày càng có tính chuyên nghiệp, chuyênsâu, đấu tranh có trọng tâm, trọng điểm

1.1.2.2 Về hình thức đấu tranh: Buôn lậu là một hành vi vi phạm pháp

luật rất phổ biến Trong điều kiện giao lưu thương mại quốc tế ngày càngđược mở rộng như hiện nay, bằng rất nhiều con đường, hành vi vận chuyểntrái phép hàng hoá qua biên giới có thể được thực hiện tương đối dễ dàng Đốitượng tham gia buôn lậu bao gồm rất nhiều thành phần, từ người dân sinhsống tại các khu vực biên giới cho đến những người xuất, nhập cảnh công vụ,ngoại giao, những tổ chức, doanh nghiệp hoạt động xuất, nhập khẩu hàng hoá.Hình thức, thủ đoạn buôn lậu cũng rất đa dạng: từ mang vác, vận chuyển nhỏ

lẻ ít một đến cất giấu, gian lận tinh vi trong các lô hàng lớn; từ hoạt độngmang tính phục vụ nhu cầu tiêu dùng của cá nhân đơn lẻ đến tổ chức thành

đường dây chuyên nghiệp Chính vì vậy, hoạt động đấu tranh chống buôn lậucủa Hải quan cũng phải được tiến hành linh hoạt, áp dụng phối hợp đồng bộnhiều hình thức đấu tranh

Cũng giống như hoạt động phòng, chống tội phạm của cơ quan công an,đấu tranh chống buôn lậu của Hải quan, ngoài hình thức kiểm soát thôngthường giản đơn, lực lượng Hải quan còn áp dụng các hình thức kiểm soáttrọng tâm, trọng điểm và tổ chức đấu tranh chuyên án có sự sắp đặt kế hoạchchi tiết và phối hợp hiệp đồng cao

- Hình thức kiểm soát thông thường được cơ quan Hải quan thiết lập

thường xuyên tại các địa bàn hoạt động của Hải quan, khu vực cửa khẩu, cảngbiển và cảng hàng không Tại các địa bàn này, cơ quan Hải quan bố trí lựclượng thường trực bao gồm bộ phận nghiệp vụ thủ tục hải quan và bộ phậnkiểm tra, giám sát, kiểm soát để duy trì và đảm bảo cho hoạt động quản lý Hảiquan được tiến hành có trật tự theo đúng quy định của pháp luật; đồng thời,ngăn ngừa và phát hiện người, phương tiện, hàng hoá vi phạm khi qua cửakhẩu Hình thức kiểm soát này nhìn chung có nhiều điểm giống với hoạt độngthường trực của lực lượng công an, đội an ninh trật tự tại các khu vực côngcộng (bến xe, nhà ga, chợ ) Sự có mặt của lực lượng công an tại các địađiểm công cộng vừa để duy trì an ninh trật tự, vừa để kịp thời đấu tranh bắtgiữ những đối tượng lưu manh côn đồ có hành vi gây rối, trộm cắp, cướp giậttài sản của người dân

Hình thức kiểm soát thông thường như trên về mặt nghiệp vụ tuy rất đơngiản nhưng lại rất quan trọng đối với công tác quản lý của Hải quan nhất là tạicác khu vực cửa khẩu biên giới đường bộ Ở các khu vực này luôn có rất đôngngười qua lại gồm nhiều thành phần: cư dân trong vùng tiếp giáp của hainước, khách du lịch, người và các loại phương tiện xuất, nhập cảnh, ngoài racòn có sự tham gia của các đối tượng không công ăn việc làm chuyên bốcxếp, mang vác thuê hàng hoá Số đông cư dân biên giới qua lại trao đổi, buôn

bán hàng hoá có trình độ thấp, ý thức chấp hành kém, họ không chịu thựchiện việc khai báo, nộp thuế mà tìm mọi cách trốn tránh khi đi qua cửa khẩu.Phần nhiều đối tượng mang vác thuê lợi dụng việc bốc xếp hàng hoá tại cửakhẩu cũng chỉ chờ lực lượng Hải quan sơ hở là vận chuyển hàng hoá trốn lậu.Một số phương tiện vận tải khi xuất, nhập cảnh để bốc xếp hàng hoá xuấtkhẩu, nhập khẩu cũng tranh thủ cất giấu thêm hàng hoá lậu

Hiện nay, một số cửa khẩu biên giới đường bộ trọng điểm đã được trang

bị thêm máy móc phương tiện như máy soi, hệ thống camera giám sát, thiết bịkhám phương tiện vận tải v.v tuy vậy, hoạt động kiểm soát thường xuyên tạicác cửa khẩu biên giới này vẫn gặp rất nhiều khó khăn Để có thể duy trì vàđảm bảo được trật tự trong việc tiến hành thủ tục hải quan cho người, phươngtiện và hàng hoá theo đúng quy định của pháp luật, lực lượng Hải quanthường trực tại đó luôn phải làm việc trong tình trạng rất căng thẳng và phảirất quyết liệt trong bắt giữ, xử lý những trường hợp vi phạm

- Hình thức kiểm soát trọng điểm thường được lực lượng kiểm soát

Hải quan áp dụng trên cơ sở sưu tra nắm chắc tình hình về địa bàn, đốitượng, mặt hàng và phương thức, thủ đoạn hoạt động buôn lậu Những địabàn buôn lậu hoạt động mạnh luôn được lực lượng kiểm soát Hải quan chú

ý tăng cường tuần tra kiểm soát, nắm bắt quy luật hoạt động để triển khaicác biện pháp nghiệp vụ và tổ chức lực lượng bắt giữ nhằm dẹp bỏ hoạtđộng buôn lậu ở các địa bàn đó Đối với những nhóm đối tượng buôn lậulớn, có tính chất chuyên nghiệp, lực lượng kiểm soát Hải quan sử dụng cácbiện pháp nghiệp vụ tìm hiểu thủ đoạn hoạt động của chúng để lập kếhoạch đấu tranh triệt phá Đối với những mặt hàng buôn lậu trọng điểm cầnngăn chặn trong từng thời kỳ (như pháo nổ dịp Tết Nguyên đán), lực lượngkiểm soát Hải quan triển khai nắm tình hình, phát hiện hình thức vậnchuyển loại hàng hoá đó qua biên giới để tập trung lực lượng tăng cườngbiện pháp đấu tranh ngăn chặn

Hình thức kiểm soát trọng điểm có ưu điểm là tập trung được lực lượng,hành động có kế hoạch, đúng mục tiêu dựa trên những kết quả sưu tra, nắmchắc tình hình do đó việc triển khai đấu tranh thường mang lại hiệu quả cao Những năm gần đây, bằng hình thức hoạt động kiểm soát trọng điểm,Hải quan Quảng Ninh đã ngăn chặn có hiệu quả tình trạng buôn lậu thuốc lángoại tại vùng biển tiếp giáp biên giới khu vực Bình Ngọc - Móng Cái Nắmđược quy luật và phương thức hoạt động của các đối tượng buôn lậu, Hảiquan Quảng Ninh đã tập trung lực lượng, triển khai kế hoạch đấu tranh và đãbắt giữ được một số trường hợp dùng xuồng cao tốc ra khơi vào ban đêmnhận hàng của các tàu Trung Quốc chở thuốc lá rồi chạy vào nội địa khu vựcVân Đồn, Cẩm Phả Hoạt động kiểm soát trọng điểm đấu tranh với tình trạngbuôn lậu xăng dầu trên vùng biển Quảng Ninh những năm 1998-2002 cũngmang lại hiệu quả cao Hải quan Quảng Ninh và Cục điều tra chống buôn lậu

- Tổng cục Hải quan đã bắt giữ được một số vụ thuyền viên tàu chở xăng dầutái xuất sang Trung Quốc rút ruột xăng dầu bán cho các tàu thuyền Việt Namtrên vùng biển Quảng Ninh Nhờ đó lực lượng kiểm soát Hải quan đã pháthiện ra những sơ hở trong hoạt động quản lý xăng dầu tạm nhập tái xuất và đãtham mưu cho các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quy định chặt chẽ về tiêuchuẩn tàu thuyền được phép vào cảng Hòn Gai để tiếp nhận và chở xăng dầutái xuất sang Trung Quốc Đến nay hoạt động này hầu như đã được ngănchặn, chấm dứt

- Hình thức đấu tranh chuyên án là hình thức đấu tranh chống buôn lậu

có tính nghiệp vụ rất cao, thường được lực lượng kiểm soát Hải quan áp dụng

để đấu tranh với những vụ án buôn lậu lớn, đường dây, đối tượng buôn lậuchuyên nghiệp, nguy hiểm Nhiều chuyên án đấu tranh rất căng thẳng, quyếtliệt và kéo dài Kết quả thu được sau khi thực hiện chuyên án thành công có ýnghĩa tác động rất lớn đối với công tác chống buôn lậu của Hải quan Khôngnhững khẳng định bản lĩnh kinh nghiệm, khôn khéo của lực lượng kiểm soát

mà còn khẳng định sự trưởng thành về lực lượng và nghiệp vụ đấu tranhchống buôn lậu của Hải quan Đồng thời, cho thấy lực lượng Hải quan đủ khảnăng và có thể giải quyết tốt mọi vấn đề phức tạp trong công tác đấu tranhchống buôn lậu

Hình thức đấu tranh chuyên án thường phải sử dụng các biện pháp trinhsát rất khó khăn, theo dõi đối tượng dài ngày, có khi phải cài cắm cơ sở bí mậtvào các đường dây buôn lậu Nhìn chung hiện nay, không phải đơn vị kiểmsoát hải quan nào cũng đủ khả năng nghiệp vụ và kinh nghiệm áp dụng đấutranh chuyên án

1.1.2.3 Về phương pháp đấu tranh

Ngày nay buôn lậu đã trở thành một quốc nạn trong nền kinh tế đấtnước, hoạt động buôn lậu kéo theo nhiều tệ nạn xã hội khác Cho nên vềphương pháp đấu tranh, từ chính quyền đến các cơ quan chức năng trướchết đều phải đẩy mạnh công tác tuyên truyền sâu, rộng chế độ chính sáchpháp luật; vận động nhân dân, doanh nghiệp không hoạt động buôn lậu,không tiếp tay cho buôn lậu; đồng thời, tích cực tham gia phát hiện, tố giácđối tượng buôn lậu với cơ quan Nhà nước Đối với lực lượng Hải quan,tuyên truyền và vận động nhân dân, doanh nghiệp chấp hành chế độ, chínhsách pháp luật của Nhà nước luôn là một phương pháp được quan tâm hàngđầu Điểm đặc biệt trong việc tiến hành phương pháp tuyên truyền, vậnđộng của Hải quan là thông qua quá trình này, lực lượng Hải quan kết hợptheo dõi, nắm tình hình để phân hoá, phân loại các đối tượng, các doanhnghiệp có dấu hiệu vi phạm pháp luật đồng thời chủ động tìm kiếm, mởrộng lực lượng cộng tác viên làm cơ sở báo tin giúp đỡ cơ quan Hải quantrong việc phát hiện, truy tìm và bắt giữ các vụ buôn lậu Thực tế đã chothấy, nhiều vụ buôn lậu lớn, đường dây buôn lậu chuyên nghiệp có sự tiếptay thông đồng của một số cán bộ cơ quan Nhà nước bị phát hiện chính lànhờ ở những nguồn tin báo của quần chúng nhân dân

Phương pháp tuyên truyền, vận động nhân dân tuy rất quan trọng nhưngphần nhiều mang tính chất phòng ngừa và thiếu tính chủ động Để đạt đượcmục tiêu chủ động phát hiện, bắt giữ những vụ buôn lậu lớn, triệt phá đượcnhững đường dây buôn lậu chuyên nghiệp có tổ chức, nhất thiết cơ quan Hảiquan phải đẩy mạnh việc áp dụng các biện pháp nghiệp vụ thu thập thông tin.Hoạt động thu thập thông tin của cơ quan Hải quan được triển khai sâu, rộng

có thể tiến hành bằng nhiều hình thức, có cả công khai và bí mật Trong đó,biện pháp trinh sát bí mật là một nghiệp vụ đặc biệt cung cấp nguồn thông tinchính xác, kịp thời có giá trị rất lớn đối với công tác đấu tranh chống buôn lậucủa Hải quan Biện pháp trinh sát bí mật mà cơ quan Hải quan được áp dụng

có thể là xây dựng cơ sở bí mật, đặc tình thâm nhập đường dây, ổ nhóm Thông tin cần thu thập cũng có nhiều cấp độ, phục vụ cho các mục đích khácnhau Có những thông tin dùng để dự báo tình hình, phát hiện từ xa khả năng

vi phạm pháp luật của các đối tượng hoặc các lô hàng xuất, nhập khẩu phục

vụ cho công tác kiểm tra thông quan hàng hoá Có những thông tin trinh sátđược sử dụng trực tiếp vào việc bắt giữ những vụ buôn lậu lớn, triệt phánhững đường dây buôn lậu chuyên nghiệp Ngày nay, việc tổ chức hoạt độngthu thập thông tin là một trong những kinh nghiệm đấu tranh chống buôn lậuhiệu quả đã được đúc rút từ thực tiễn của Hải quan thế giới Nhiều nước hoạtđộng thu thập thông tin của Hải quan rất được chú trọng Mọi thông tin vềhoạt động của doanh nghiệp, nhân thân và quá trình hoạt động của các đốitượng liên quan đến hoạt động xuất, nhập khẩu đều được theo dõi chặt chẽtrên mạng cơ sở dữ liệu đặc biệt của Hải quan Học tập kinh nghiệm của Hảiquan thế giới, hiện nay, Hải quan Việt Nam cũng đã bước đầu triển khai xâydựng hệ thống cơ sở dữ liệu thông tin nghiệp vụ nối mạng toàn quốc (mạng

cơ sở dữ liệu Ci01)

Mặc dù phương pháp thu thập thông tin đã làm thay đổi hẳn về chấtcông tác đấu tranh chống buôn lậu và là một trong những điều kiện để áp

dụng nguyên tắc quản lý hải quan hiện đại, nhưng việc tiến hành thông quanhàng hoá và bắt giữ các vụ buôn lậu là hoạt động pháp lý phải được tiến hànhtrên cơ sở của các quy định pháp luật Do đó, những thông tin đã thu thậpđược cần phải được chuyển hoá thông qua các hoạt động quản lý, kiểm soátcông khai mới đem lại kết quả thực tế Chính vì vậy, trong công tác đấu tranhchống buôn lậu của Hải quan, phương pháp thu thập thông tin phải kết hợpchặt chẽ với phương pháp áp dụng quản lý, kiểm soát công khai Hoạt độngkiểm soát công khai và điều tra các vụ án, các đối tượng buôn lậu tuy đượctiến hành trên cơ sở quy định của pháp luật nhưng khi áp dụng cũng cần phảiđược thực hiện khôn khéo, có phương pháp, có nghiệp vụ mới đảm bảo hiệuquả đấu tranh Ví dụ như việc tổ chức địa điểm phục kích đón bắt; nghi binhđánh lừa sự theo dõi triển khai lực lượng kiểm soát của các đối tượng buônlậu; lập kế hoạch và sử dụng nghiệp vụ khám xét các loại phương tiện vận tải;

Áp dụng các chiến thuật lấy lời khai, hỏi cung, điều tra xác minh vụ việc….Như vậy, phương pháp đấu tranh phòng, chống buôn lậu của Hải quan

có đặc điểm là sự kết hợp giữa các hoạt động tuyên truyền, vận động nhândân, doanh nghiệp nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, tham gia phát hiện tốgiác tội phạm; tiến hành thu thập thông tin về tình hình liên quan đến hoạtđộng xuất, nhập khẩu và hoạt động của các đối tượng buôn lậu, vận chuyểntrái phép hàng hoá qua biên giới; trên cơ sở đó, tiến hành áp dụng các biệnpháp nghiệp vụ để thực hiện việc quản lý, kiểm soát, điều tra nhằm phát hiện,bắt giữ và xử lý các vụ vi phạm theo quy định của Pháp luật

1.2 VAI TRÒ CỦA LỰC LƯỢNG HẢI QUAN TRONG ĐẤU TRANH

PHÒNG, CHỐNG BUÔN LẬU

Thực tế lịch sử đã cho thấy ở bất cứ đâu, ở bất cứ chế độ nào thì lựclượng Hải quan cũng phải làm nhiệm vụ đấu tranh chống buôn lậu, đó là mộtđiều tất yếu và đã được khẳng định chắc chắn Tuy nhiên, tuỳ theo hình thức

tổ chức và điều kiện hoàn cảnh của mỗi quốc gia cũng như sự phát triển

trưởng thành của lực lượng Hải quan qua từng thời kỳ, mà vai trò của Hảiquan trong công tác đấu tranh chống buôn lậu tại mỗi quốc gia và mỗi thời kỳlại được xác định khác nhau Có nước như Pháp, Nga, Inđônêsia luật phápquy định lãnh thổ hải quan rất rộng và lực lượng Hải quan được phép tiếnhành công tác đấu tranh chống buôn lậu trên toàn lãnh thổ đó Không chỉ làmnhiệm vụ ngăn chặn, bắt giữ các vụ buôn lậu xảy ra tại địa bàn biên giới, cửakhẩu mà lực lượng Hải quan còn có thể độc lập tiến hành bắt giữ, xử lý tất cảcác hành vi mua bán, lưu thông hàng hoá xuất, nhập lậu trên toàn lãnh thổquốc gia Qua đó, đảm bảo cho việc thực thi thẩm quyền quản lý Nhà nước vềHải quan được thông suốt từ biên giới đến nội địa và ngược lại từ nội địa đếnbiên giới quốc gia

Ở nước ta, nhiệm vụ đấu tranh chống buôn lậu không chỉ của riênglực lượng Hải quan mà còn có một số ngành như Công an, Bộ đội Biênphòng, Quản lý thị trường Mỗi một lực lượng theo tính chất công việc vàchức năng hoạt động lại có vai trò và vị trí trách nhiệm khác nhau Quanđiểm chung của Đảng và Nhà nước là phải tổ chức được sự phối kết hợpchặt chẽ giữa các cơ quan chức năng này nhằm tạo nên sức mạnh tổng hợptrong công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu trên địa bàn cả nước.Muốn có được sự kết hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa các lực lượng thì điềuđầu tiên là phải phân định được rõ ràng vai trò, trách nhiệm của từng cơquan Do đó, năm 1997, đứng trước tình hình buôn lậu có chiều hướng giatăng và diễn biến hết sức nghiêm trọng, các ngành chức năng chống buônlậu chưa có sự phối hợp chặt chẽ, có nơi, có lúc còn chống chéo, thậm chí

vô hiệu hóa hoạt động của nhau, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị

số 853/1997/CT-TTg ngày 11/10/1997 chỉ đạo các cấp chính quyền và các

Bộ, ngành thực hiện một số giải pháp về công tác đấu tranh chống buônlậu Trong đó, lần đầu tiên, chính phủ đã phân công trách nhiệm đấu tranhchống buôn lậu cho từng lực lượng:

- “Tổng cục Hải quan chịu trách nhiệm chính về công tác chống buônlậu trên biển và các cửa khẩu, có biện pháp phát hiện ngăn chặn tình trạnghàng nhập lậu qua các tuyến này”.

- “Bộ Quốc phòng có trách nhiệm chỉ đạo lực lượng Hải quân, Bộ độiBiên phòng tham gia đấu tranh chống buôn lậu trên biển, trên biên giới đường

bộ Các lực lượng của Bộ Quốc phòng có trách nhiệm chống buôn lậu ở vùnglãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và biên giới đường bộ nơi có đồn biên phòngnhưng chưa có tổ chức Hải quan”

- “Bộ Nội vụ (nay là Bộ công an) cần tập chung triển khai các biện phápnghiệp vụ nhằm phát hiện các tổ chức, đường dây buôn lậu trong nội địa vàxuyên quốc gia; tích cực hỗ trợ các lực lượng chống buôn lậu khác hoàn thànhnhiệm vụ”

- “Lực lượng Quản lý thị trường chủ trì trong việc chống các hành vikinh doanh trái phép và đấu tranh chống các hành vi buôn bán các mặt hàngnhập lậu đang lưu thông trên thị trường nội địa” [44]

Với sự phân công trên, vai trò của lực lượng Hải quan đã được xác định

là lực lượng chịu trách nhiệm chính về công tác chống buôn lậu trên biển vàcác cửa khẩu Mặc dù vậy, do chưa có quy định cụ thể về nguyên tắc phối hợpthực hiện sự phân công trách nhiệm đó, cho nên trong thực tế đã xảy ra một

số trường hợp hàng hoá xuất nhập khẩu còn đang trong sự kiểm tra giám sátcủa cơ quan Hải quan tại cửa khẩu, nhưng vẫn bị các cơ quan chức năng kháctiến hành kiểm tra, khám xét mà không thông báo, phối hợp với Hải quan.Chính vì vậy, ngày 28/09/2000 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số19/2000/CT-TTg về tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát chống buôn lậu,gian lận thương mại tại các cửa khẩu Chỉ thị đã nêu rõ:

Tại các cửa khẩu, tất cả hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu,phương tiện vận tải xuất, nhập cảnh trong khi đang còn chịu sự kiểmtra, giám sát hải quan thì chỉ có lực lượng Hải quan được phép kiểm

tra, kiểm soát và quyết định biện pháp xử lý, kể cả việc khởi tố hoặc

đề nghị khởi tố vụ án hình sự theo quy định của pháp luật Các lựclượng khác, khi phát hiện có dấu hiệu buôn lậu, gian lận thươngmại, có trách nhiệm thông báo ngay cho cơ quan Hải quan để kiểmtra và xử lý Trường hợp hàng hoá, phương tiện đã làm thủ tục hảiquan nhưng chưa đưa ra ngoài khu vực cửa khẩu mà các cơ quanchức năng khác phát hiện có vi phạm quy định về xuất, nhập khẩu,

vi phạm thủ tục Hải quan thì các cơ quan đó thông báo cho cơ quanHải quan, cùng phối hợp với Hải quan thực hiện kiểm tra lại [45] Qua thời gian, hiệu quả từ công tác đấu tranh chống buôn lậu của lựclượng Hải quan đã ngày càng khẳng định được sự phân công và nguyên tắcphối hợp quy định tại các Chỉ thị 853/1997/CT-TTg và 19/2000/CT-TTg củaChính phủ là đúng đắn, khách quan, phù hợp với nhiệm vụ của Hải quan vàtình hình thực tế Vì vậy, Luật Hải quan năm 2001 đã pháp điển hoá các Chỉthị trên, quy định rõ hơn về vai trò, trách nhiệm của lực lượng Hải quan trongcông tác đấu tranh chống buôn lậu Điều 64 Luật Hải quan quy định:

- Trong phạm vi địa bàn hoạt động hải quan, cơ quan Hải quanchịu trách nhiệm kiểm tra, giám sát, kiểm soát đối với hàng hoá,phương tiện vận tải để chủ động phòng, chống buôn lậu, vận chuyểntrái phép hàng hoá qua biên giới

Trong trường hợp hàng hoá, phương tiện vận tải chưa đưa rakhỏi phạm vi địa bàn hoạt động hải quan mà cơ quan, tổ chức, cánhân phát hiện có hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoáqua biên giới thì cơ quan, tổ chức, cá nhân đó báo ngay cho cơ quanHải quan để kiểm tra, xử lý

2 Ngoài phạm vi địa bàn hoạt động hải quan, cơ quan Hảiquan có trách nhiệm phối hợp với các cơ quan nhà nước hữu quanthực hiện các biện pháp phòng, chống buôn lậu, vận chuyển tráiphép hàng hoá qua biên giới

Trong trường hợp hàng hoá, phương tiện vận tải đã đưa rangoài phạm vi địa bàn hoạt động hải quan mà cơ quan nhà nước hữuquan có căn cứ cho rằng có hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phéphàng hoá qua biên giới thì theo thẩm quyền, cơ quan đó thực hiệnviệc kiểm tra, xử lý theo quy định của pháp luật [40].

Như vậy, có thể nói, trong công tác đấu tranh chống buôn lậu, lực lượngHải quan có hai vai trò:

- Một là, vai trò nòng cốt, chịu trách nhiệm chính về công tác đấu tranh chống buôn lậu trong địa bàn hoạt động hải quan (Nghị định 107/2002/NĐ-

CP ngày 23/12/2002 của Chính phủ quy định địa bàn hoạt động hải quan bao gồm: các khu vực cửa khẩu đường bộ, ga đường sắt liên vận quốc tế, cảng biển quốc tế, cảng sông quốc tế, cảng hàng không dân dụng quốc tế, các địa điểm làm thủ tục hải quan ngoài khu vực cửa khẩu, khu chế xuất, kho ngoại quan, kho bảo thuế, khu vực ưu đãi hải quan, bưu điện quốc tế, các địa điểm kiểm tra hàng hoá xuất - nhập khẩu trong lãnh thổ và trên vùng biển thực hiện quyền chủ quyền của Việt Nam ).

- Hai là, vai trò cơ quan phối hợp thực hiện các biện pháp phòng, chống

buôn lậu ngoài địa bàn hoạt động hải quan

Với cả hai vai trò trên đây cho thấy lực lượng Hải quan có thể tiến hànhhoạt động kiểm soát chống buôn lậu trên toàn lãnh thổ quốc gia Tuy nhiên, sovới Hải quan một số nước trên thế giới, hoạt động kiểm soát của Hải quan ViệtNam chỉ thực sự được độc lập tiến hành bắt giữ, xử lý vi phạm trong địa bànhoạt động đã được pháp luật quy định Còn ngoài địa bàn này, hoạt động kiểmsoát của Hải quan bị hạn chế rất nhiều, phải phối hợp với cơ quan chức năngkhác; đồng thời, phải thực hiện các biện pháp hỗ trợ theo yêu cầu và sự sắp xếpcủa cơ quan được giao chủ trì đấu tranh chống buôn lậu tại các địa bàn đó

Nhìn chung, trong tình hình hiện nay, quy định của Luật Hải quan năm

2001 về vai trò và trách nhiệm đấu tranh chống buôn lậu của Hải quan là phù

hợp Quy định đó cho thấy, cơ quan Hải quan cần trước hết phải tập trung làmtốt công tác đấu tranh, ngăn chặn hoạt động buôn lậu ngay tại địa bàn đượcgiao quản lý Với hình thức tổ chức và lực lượng hiện có, cơ quan Hải quanchưa thể thực hiện được trách nhiệm đấu tranh chống buôn lậu toàn tuyếnbiên giới trên bộ, trên biển cũng như hoạt động mua bán, vận chuyển hàng lậutrong nội địa Trong tương lai, khi lực lượng Hải quan của nước ta thực sựchuyên nghiệp, lớn mạnh tương đương với Hải quan một số nước tiên tiến thìpháp luật có thể từng bước quy định vai trò, trách nhiệm chống buôn lậu cho cơquan Hải quan cao hơn Đó là xu hướng tất yếu, phản ánh đúng quy luật xâydựng, phát triển, tiến lên chuyên nghiệp và hiện đại hoá của lực lượng hải quan.

1.3 KINH NGHIỆM ĐẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG BUÔN LẬU CỦA HẢI QUAN MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ VẬN DỤNG Ở VIỆT NAM

Khi chuyển đổi từ nền kinh tế bao cấp sang nền kinh tế thị trường, trình

độ quản lý của Nhà nước ta trên nhiều mặt ở mức rất thấp, yếu kém, lạc hậu

và còn khoảng cách khá xa so với các nước phát triển Để khắc phục tìnhtrạng này, Đảng và Nhà nước đã xác định rõ hướng đi, đó là mở cửa, thôngthương và hội nhập với thế giới Qua mở cửa, hội nhập mà học hỏi nhữngkinh nghiệm quản lý tiên tiến của quốc tế, tiếp thu vận dụng phù hợp với tìnhhình của đất nước Mặt khác, tiến trình hội nhập cũng luôn đặt ra yêu cầu choNhà nước ta là phải đổi mới phương thức quản lý kinh tế, luật pháp, thể chếđến mô hình tổ chức cơ quan, doanh nghiệp và hình thức quản lý cũng phải có

sự điều chỉnh cho phù hợp với các chuẩn mực của thế giới Vì vậy, nhữngcách làm hay, những mô hình ưu việt, những biện pháp quản lý hiệu quả, cógiá trị thực tế của các nước đều được Đảng và Nhà nước chú ý, tìm hiểu vàhọc tập Trong tình hình hiện nay, nghiên cứu, tiếp thu những kinh nghiệmthành công của các nước trên thế giới đã trở thành một hoạt động hết sứcquan trọng, có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình phát triển, vận hành vàquản lý nền kinh tế thị trường ở nước ta

Trong các lĩnh vực quản lý Nhà nước, hoạt động Hải quan chính là mộtlĩnh vực có sự cải cách mạnh mẽ và hội nhập nhanh chóng nhất Ngành hảiquan đã có những cố gắng rất lớn trong việc hợp tác, tiếp nhận sự hỗ trợnghiệp vụ và mạnh dạn nghiên cứu áp dụng các kinh nghiệm quản lý của Hảiquan thế giới; đề xuất đưa những nội dung đổi mới vào xây dựng pháp luậtHải quan Từ năm 2001 (năm ban hành Luật Hải quan) đến nay, thực trạngquản lý Hải quan đã có sự thay đổi đáng kể, nhất là về thủ tục hải quan ngàycàng thuận lợi và theo đúng các chuẩn mực quốc tế Sự cải cách toàn diệnhoạt động quản lý đã mang lại cho lực lượng Hải quan một diện mạo mới,theo hướng chuyên nghiệp và hiện đại, hoạt động công khai, minh bạch vớiphương châm “Thuận lợi, tận tuỵ, chính xác”; góp phần thúc đẩy sự phát triểngiao lưu thương mại, du lịch và thu hút đầu tư nước ngoài

Thành công của quá trình đổi mới phương thức quản lý hải quan cóđược cho thấy, tính đúng đắn của chủ trương tích cực hội nhập, tìm hiểu, họchỏi và tiếp thu kinh nghiệm quản lý của Hải quan thế giới mà lãnh đạo vàtoàn thể cán bộ công chức ngành Hải quan đã quyết tâm, kiên trì, nỗ lực đếncùng trong thời gian qua Chính vì vậy, khi nghiên cứu về hoạt động của Hảiquan nói chung và đấu tranh chống buôn lậu của Hải quan nói riêng, nhấtthiết phải nghiên cứu những kinh nghiệm của Hải quan các nước trên thế giới,

để so sánh, đối chiếu, phân tích đánh giá những thuận lợi, khó khăn, ưu điểm

và hạn chế, từ đó tìm ra cách thức vận dụng thích hợp nhất vào tình hình thực

tế của Việt Nam

Như đã biết, đấu tranh chống buôn lậu của Hải quan trên thế giới đã có

cả một quá trình lịch sử rất dài qua các thời kỳ, các chế độ xã hội và các nềnkinh tế khác nhau Kinh nghiệm đấu tranh chống buôn lậu của Hải quan vì thếcũng rất phong phú, đa dạng Để phục vụ cho mục đích nghiên cứu, có thể sắpxếp, hệ thống hoá các kinh nghiệm đấu tranh chống buôn lậu đó theo các nộidung sau:

1.3.1 Về hình thức tổ chức và đào tạo, xây dựng lực lượng

Mô hình Hải quan vùng, liên vùng là hình thức tổ chức được nhiều nước

áp dụng đã mang lại hiệu quả cao trong hoạt động quản lý và đấu tranh chốngbuôn lậu của Hải quan Đặc điểm của mô hình này là cơ quan Hải quan được

tổ chức không phụ thuộc vào địa giới hành chính các cấp (tỉnh, thành phố) màcăn cứ vào các không gian kinh tế của từng khu vực Hoạt động quản lý vàđấu tranh chống buôn lậu của Hải quan vì thế ít bị ràng buộc, ảnh hưởng, chiphối bởi các chính sách kinh tế chủ quan vì lợi ích cục bộ của chính quyềncác địa phương Mặt khác, chỉ có tổ chức Hải quan theo vùng mới đảm bảocho việc quản lý tập trung một khối lượng lớn các loại trang thiết bị, phươngtiện vật chất kỹ thuật chuyên dụng như máy bay, tàu tuần tiễu…mà nếu chia

lẻ theo từng địa phương sẽ khó trang bị cũng như huy động, phối hợp hoạtđộng của các loại phương tiện này Tổ chức Hải quan vùng là mô hình thíchhợp nhất để xây dựng Hải quan hiện đại

Hải quan Pháp là một điển hình của tổ chức Hải quan vùng và liên vùng.Trên cả nước, Hải quan Pháp có 12 Cục Hải quan liên vùng (gồm 01 Cục Hảiquan liên vùng ở hải ngoại) và 40 Cục Hải quan Vùng Mỗi Cục Hải quan liênvùng phụ trách từ 3 - 4 Cục Hải quan vùng Giữa các Cục Hải quan liên vùng,vùng và các chính quyền địa phương đều có quan hệ dựa trên quy định củaLuật, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau [36]

Hiện nay, mô hình tổ chức Hải quan vùng đang được Tổng cục Hải quanViệt Nam nghiên cứu và là một trong những nội dung về hiện đại hoá Hảiquan Cụ thể, đến năm 2010 sẽ hoàn thiện mô hình tổ chức của ngành Hảiquan theo nguyên tắc tập trung thống nhất, gồm 3 cấp :Tổng cục Hải quan;Hải quan Vùng và điểm thông quan [51]

Đối với công tác đấu tranh chống buôn lậu của Hải quan, việc tổ chứctheo mô hình Hải quan vùng có nhiều điểm thuận lợi, đảm bảo sự tập trunglực lượng và trang thiết bị phương tiện, giảm sự can thiệp của chính quyền địa