Đặc điểm du kí việt nam nửa đầu thế kỷ XX (TT)

Trong quá trình hiện đại hóa văn học nửa đầu thế kỉ XX, du kí là bộ phận văn học đã từng có vị thế trên văn đàn và có nhiều đóng góp quan trọng.. Du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX cần phả

BỘ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ

VĂN HOÁ VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS Trần Thái Học

Huế - 2015

NGUYỄN HỮU LỄ

CHARACTERISTICS OF VIETNAM TRAVEL WRITING IN THE FIRST HALF

OF THE TWENTIETH CENTURY

Specialization: Vietnam Literature Code : 62 22 01 21

A SUMMARY OF DISSERTATION ON VIETNAMESE LANGUAGE AND

CULTURE

The scientific guidance:

Associate Prof Dr Trần Thái Học

Huế, 2015

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Từ trước đến nay, trong nghiên cứu văn học, người ta chú ý đến thể loại văn học đã rõ ràng Bộ phận văn học nằm giữa ranh giới với các thể loại khác thường bị bỏ quên Du kí Việt Nam đã nằm trong trường hợp đó

1.2 Đầu của thế kỉ XXI, du kí được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm Trong văn học Việt nam, du kí đã bùng phát hai lần: lần thứ nhất vào nửa đầu thế kỉ XX, lần thứ hai vào đầu thế kỉ XXI Tuy nhiên, trong một thời gian khá dài, du kí chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ và nghiêm túc Vì thế, ở Việt Nam, chưa có công trình lí luận và lịch sử dành riêng về du kí Chúng tôi muốn đặt vấn đề: làm sao để tháo gỡ những đường ranh thể loại du kí với các thể loại khác? Làm sao để xác định đặc điểm của du kí không phải bằng sự suy lí mà bằng cách khảo cứu thực tiễn sáng tác của nó? 1.3.Trải qua quá trình hình thành và phát triển, du kí Việt Nam

đã tồn tại như một thể loại văn học Đến nửa đầu thế kỉ XX, có sự xuất hiện nhiều tác giả, tác phẩm du kí đăng trên các báo và tạp chí Sức hấp dấn của du kí đã thu hút nhiều nhà báo, nhà văn, học sinh, du khách bởi sự mới mẻ của thể loại này Trong quá trình hiện đại hóa văn học nửa đầu thế kỉ XX, du kí là bộ phận văn học đã từng có vị thế trên văn đàn và có nhiều đóng góp quan trọng Du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX cần phải được nghiên cứu một cách đầy đủ và nghiêm túc để làm sáng tỏ một số vấn đề : loại hình, thể loại, đặc trưng và vị trí của nó đối với quá trình phát triển của lịch sử văn học dân tộc

Từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài:

của thể loại khác và chỉ ra những tác phẩm không phải là du kí đã gây hiểu nhầm cho nhiều người

- Luận án tiếp cận du kí trên phương diện nội dung và hình thức để dựng lại diện mạo của du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX với những đặc trưng cơ bản của nó Việc nghiên cứu về phong cách tác giả càng khẳng định du kí nửa đầu thế kỉ XX là bộ phận văn học quan trọng

- Kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo để biên soạn giáo trình, tài liệu học tập và nghiên cứu cho các ngành: văn học, văn hóa học, du lịch

6 Cấu trúc luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, luận án có tất cả 5 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Vấn đề lí thuyết thể loại và lịch sử du kí Việt Nam Chương 3: Đặc điểm nội dung của du kí Việt Nam nửa đầu thế

trình của nhân vật di chuyển qua các không gian khác nhau So sánh cốt truyện du kí với cốt truyện của truyện kể: cốt truyện của du kí phụ thuộc người trần thuật; cốt truyện truyện kể phụ thuộc vào nhân vật Vì vậy, trong tác phẩm du kí, người kể chuyện đóng vai trò quan trọng đối với cốt truyện, tức là điều khiển câu chuyện theo một ý đồ nhất định

Kết cấu của tác phẩm du kí là kết cấu một chiều, theo nguyên tắc trật tự của thời gian Nó có thể bỏ qua một khoảng thời gian nào đó chứ không quay trở lại Tọa độ của kết cấu chính là điểm giao nhau của hai trục: trục tung để liên kết các sự kiện trong cuộc hành trình, trục hoành là các khoảng cách văn hóa được xác lập ở người đọc trong mối quan hệ giữa tác giả và độc giả

Đặc trưng cấu trúc của du kí là cấu trúc khúc đoạn theo trục thời gian với bốn kiểu kết cấu tiêu biểu: kết cấu trực quan, kết cấu truyện lồng trong truyện, kết cấu nhật trình, kết cấu đan xen tự sự - trữ tình

Điểm nhìn trần thuật trong du kí là điểm nhìn bên ngoài, nơi chủ thể lựa chọn nó để phản ánh Ý đồ của tác giả thể hiện cách lựa chọn,

và ưu tiên các sự kiện xảy ra trong cuộc hành trình

Không gian trong du kí có hai loại 5 là không gian của lộ trình, bao gồm: địa điểm, địa danh, và các yếu tố biểu thị không gian như: phương tiện đi lại, nhà cửa, đền đài, chùa chiền, thắng cảnh, cây cối, núi non, O là không gian

mang ý nghĩa của chuyến đi như là sự trở về cội nguồn, trải nghiệm Mỗi kiểu đi có cách mô tả không gian khác nhau để thể hiện những ý niệm khác nhau

GQ YQ N QOæ k (1831) của Lý Văn Phức (1785 - 1849), +

của phái đoàn Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ và Ngụy Khắc Đản

đi sứ sang Pháp và Tây Ban Nha năm 1863: 1Kæ7k\V q 5

(1864) của Phạm Phú Thứ, 1Kæ7k\Nt (1864) của Ngụy Khắc Đản,

5 (1865) của Tôn Thọ Tường

Đây là giai đoạn phát triển của du kí Dí xuất hiện trên các tạp

đảo, có nhiều cây bút đã tạo được phong cách riêng như: Phạm Quỳnh, Nguyễn Đôn Phục, Dương Kỵ,…

Du kí giai đoạn này phát triển là do tác động của sự thay đổi văn hóa và văn học, đó là:

- Chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp

- Sự hình thành văn học và báo chí Quốc ngữ

- Hoạt động dịch thuật và phê bình

Du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX trải qua các bước phát triển:

- Từ 1900 – 1917 Báo chí in các tác phẩm của quá khứ Chỉ có

Nguyễn Văn Vĩnh viết +æQJ6QKjQKWUuQK đăng trên { æ )

- Từ 1918 – 1934 Giai đoạn nở rộ của du kí trên tạp chí Trong 17 năm tồn tại, có 120 số báo đăng các tác phẩm du kí trong và ngoài nước Tạp chí m w cũng đăng

du kí ngay từ số đầu và đăng nhiều kì Giai đoạn này xuất hiện nhiều cây bút du kí chuyên nghiệp như: Phạm Quỳnh, Nguyễn Đôn Phục, Nguyễn Bá Trác, Phạm Vân Anh (Đào Trinh Nhất), Nguyễn Tiến Lãng,…

Chương 3: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA DU KÍ VIỆT NAM

NỬA ĐẦU THẾ KỈ XX 3.1 Sự phong phú của đề tài

Các bài du kí viết về đề tài khảo cứu văn hóa dân tộc trong giai đoạn này khá đa dạng và thể hiện trên nhiều lĩnh vực khác nhau Hiện tượng gặp gỡ văn hóa cá nhân và giá trị văn hóa của đối tượng được khảo cứu như là một cách triển khai đề tài trong tác phẩm

Du kí giai đoạn này còn có nhiều tác phẩm du kí mang đề tài lịch sử Khác với đề tài lịch sử trong tiểu thuyết, du kí không chủ ý

để viết về nhân vật hay sự kiện lịch sử Du kí hướng đến mục đích thông tin về các địa danh lịch sử và di tích; và giả định rằng những nơi đó ít người biết, hoặc nếu có biết thì chưa tường tận

Đề tài danh lam thắng cảnh là đề tài mang tính truyền thống của du kí Việt Nam Cảnh vật trong du kí giai đoạn này đã có đủ mọi đối tượng Cảnh vật thiên nhiên: có núi, có sông, có hồ, có biển Cảnh vật nhân tạo: có chùa, có tháp, có lăng, có điện, có thành quách, lâu đài,… Tất cả tạo nên hình ảnh đất nước Việt Nam hài hòa và đẹp

đẽ

Du kí đầu thế kỉ XX có nhiều tác phẩm viết khi nhà văn đi ra nước ngoài như: Pháp, Lào, Trung Quốc, Hồng Kông, Thái lan, Nhật Bản Đề tài quốc tế trong du kí giai đoạn này không mang nặng quan

hệ chính trị hay ngoại giao Quan hệ chủ yếu là quan hệ văn hóa giữa chủ thể và khách thể Với đề tài này, du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ

miếu, có đình, có tháp và cả những nơi sinh hoạt tâm linh đang diễn

ra

Cảm hứng trữ tình trong du kí chính là trí tưởng tượng và cảm xúc trước sự vật, con người và những hiện tượng khác mà nhà văn đã trải qua Có khi cảm hứng trữ tình hòa với cảm hứng thiên nhiên, cảm hứng lãng mạn Cảm hứng trữ tình phổ biến trong du kí giai đoạn này là xúc cảm thành thơ

Cảm hứng thế sự thể hiện sự quan tâm của nhà văn khi tiếp xúc với các hiện tượng đời sống gặp trên đường đi Đội ngũ nhà văn viết

du kí là những người làm báo, nghề nghiệp chi phối cách viết của họ

Sự quan tâm của họ không bộc lộ thành đề tài mà chỉ xuất hiện trong những đoạn miêu tả và nghị luận

Chương 4: ĐẶC ĐIỂM HÌNH THỨC CỦA DU KÍ VIỆT

NAM NỬA ĐẦU THẾ KỈ XX 4.1 Cốt truyện

Du kí Việt Nam có cốt truyện gắn liền với mục đích của cuộc hành trình Du kí có cốt truyện thường ở các tác phẩm có cuộc hành trình ra nước ngoài với hành trình có độ lớn về không gian, độ dài về

Trinh Nhất), L7k\ (1935) của Lãng Du, / (1941) của

Lê Văn Trương, a GQL (1941) của Nguyễn Tuân…

Kết cấu này chiếm số lượng lớn trong du kí Việt Nam Những tác phẩm viết trong dịp thăm danh lam, thắng cảnh, di tích với các bài du kí ngắn có kết cấu tự sự - trữ tình Những tác phẩm này có sự kết hợp giữa kể, tả với bộc lộ cảm xúc bằng thơ hoặc văn

4.3 Điểm nhìn trần thuật

Mối quan hệ giữa điểm nhìn trần thuật và nhân vật trong du

kí Việt Nam đã làm dịch chuyển vị trí các ngôi trần thuật Trong mối quan hệ với nhân vật, điểm nhìn trần thuật là phương thức phát ngôn, cách trình bày, mô tả,… phù hợp với cách cảm, cách nghĩ đối với hiện thực mà nhân vật chứng kiến, trải nghiệm trong cuộc hành trình

Đối với tác phẩm du kí có dung lượng nhỏ, điểm nhìn trần thuật phổ biến là sự dịch chuyển giữa tác giả - kí giả - nhân vật như các tác phẩm của Nguyễn Đôn Phục, Thái Hữu Thành, Vũ Nga,

4.4 Nghệ thuật ngôn từ

Trong du kí Việt Nam, hiện tượng hỗn dung ngôn ngữ xảy ra ở hai trường hợp: chữ Hán và chữ Pháp trong văn bản tiếng Việt Trong nhiều trường hợp, việc sử dụng ngôn ngữ này đều mang mục đích nghệ thuật

Hành văn trong văn bản của tác phẩm du kí Việt Nam thường biểu thị các hình thức phản ánh: miêu tả, nghị luận và trữ tình Hành văn mang tính nhạc trong văn du kí thường xuất hiện trong những tác phẩm có đoạn văn mang yếu tố trữ tình

Những tác phẩm du kí có phong cách diễn đạt này có sự trộn lẫn giữa thơ và văn xuôi làm hấp dẫn đối với người đọc Cách diễn đạt

Những tác phẩm viết về đề tài quốc tế thường mang tính tư tưởng

phẩm viết về cuộc đi thăm, đi chơi ở trong nước như: 0æ e g

G a g đều có sự thể hiện tư tưởng của ông

Du kí Phạm Quỳnh có nhiều tác phẩm có qui mô lớn, gắn liền với cuộc hành trình lớn Những tác phẩm này đều có lối kết cấu hiện đại như du kí châu Âu Ngôn ngữ trong du kí Phạm Quỳnh là tiếng Việt hiện đại

Văn du kí Phạm Quỳnh dài dòng không phải là sự ghi chép lôi thôi, thấy gì ghi đó khi gặp trên lộ trình Chất triết luận trong văn ông chi phối sự lựa chọn lối viết Văn du kí của Phạm Quỳnh không cứng nhắc trong một kiểu cấu trúc văn bản mà có thể biến hóa linh hoạt Văn du kí Phạm Quỳnh khác người ở chỗ, cái tư tưởng bao giờ cũng được đặt lên hàng đầu Vì thế, dù mức độ đậm nhạt khác nhau nhưng bài nào cũng được trang điểm bởi chất triết luận

5.3 Mãn Khánh Dương Kỵ - phong cách huyền thoại hóa

Cuộc hành trình trong du kí Mãn Khánh Dương Kỵ là cuộc hành trình xuyên thời gian, không gian để đến những nơi chưa có ai từng đến ở thời đại của ông; đó là kinh đô Chiêm Thành cách đây chừng mười thế kỉ Thế giới nghệ thuật du kí của Mãn Khánh Dương Kỵ là

sự trộn lẫn giữa lịch sử và truyền thuyết Ông dùng bút pháp huyền thoại hoá để làm cho cái thực và cái ảo đồng hiện, khó phân biệt

Mãn Khánh Dương Kỵ có tài năng dựng cảnh và tạo không khí lịch sử cả trong lời văn và kết cấu

nhau trên lãnh thổ Việt Nam, du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX như

là cuộc hành trình tập thể tìm về với dân tộc

3 Nằm trong dòng chảy của văn học dân tộc trong thời kì hiện đại hóa, du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX nổi lên với tư cách là một thể loại văn học với nhiều đặc điểm thể loại của nó Mặc dù trong vườn hoa đa sắc của du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX nhưng cũng

dễ dàng nhận ra du kí Việt Nam đang chảy thành hai dòng rõ rệt: một dòng chảy bắt nguồn từ du kí truyền thống của dân tộc, một dòng bắt nguồn từ du kí phương Tây hiện đại Không như thơ hay tiểu thuyết phải tìm cách loại trừ nhau, hai dòng chảy này đồng hành với nhau,

bổ sung cho nhau để làm nên đặc điểm hình thức của du kí Việt Nam Tác phẩm du kí nằm trong dòng chảy hiện đại có cốt truyện hành trình mà cấu trúc của nó chi phối bởi lộ trình và trải nghiệm của chủ thể Tác phẩm du kí nằm trong dòng chảy truyền thống có cốt truyện

sự tích – huyền thoại chi phối bởi điểm đến và tư tưởng của tác giả Quá trình đào luyện của văn học đã kéo theo du kí, một thể loại lấy nguyến tắc tự do làm đối ứng cũng phải qui thuận thành một số kiểu cấu trúc và kết cấu nhất định để làm nên phong cách thể loại của du

kí Việt Nam Cùng với nó là sự linh hoạt trong việc sử dụng ngôn ngữ, diễn đạt để tạo ra những tiếng nói riêng, giọng điệu riêng, cách nhìn riêng đối với sự vật, hiện tượng Khi chuyển dạng về chất liệu, nhiều thể loại khác phải ngập ngừng thử nghiệm thì du kí là thể loại

đi tiên phong trong sáng tác bằng chữ Quốc ngữ Du kí Quốc ngữ Việt Nam nhanh chóng định hình trong thể loại của nó, đồng thời nó không khước từ chất liệu khác như chữ Hán, chữ Pháp mà còn sử dụng chất liệu đó như là thủ pháp nghệ thuật

4 Du kí là thể loại có khả năng tạo ra sự đa dạng về phong cách

Sự phát triển của du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX đã hình thành

INTRODUCTION

1 Reasons for choosing the subject

1.1 In studying of literature, people have so far paid attention to defined literary genres Literary works lie among the boundaries of different genres have normally been forgotten Vietnam travel writing

is one of such case

1.2 From beginning of the twenty first century, travel writing started to gain the attention of both national and foreign researchers

In Vietnam literature, this genre has twice broken out: the first time was on the first half of the twentieth century, and the second one was

on the beginning of the twenty first century However, after a quite long time, travel writing has not yet been researched seriously and adequately Therefore, there is no theoretical and historical works expressly for this genre We want to set out an issue: How to remove the boundaries that separate the travel writing genre from others? And how to identify the characteristics of this genre not through rationalization but through the studying of its practical composition? 1.3 Throughout the process of formation and development, Vietnam travel writing has existed as a genre of literature Until the first half of the twentieth century, there appeared many authors and works of travel writing published on newspapers and magazines Appeal of travel writing attracted a lot of journalists, writers, students and travellers by its freshness During the literary modernization in the first half of the twentieth century, travel writing once occupied an important position on Vietnam Literary Circles and made a lot of contributions Vietnam travel writing in the first half of the twentieth century need to be seriously study to clarify some issues: type, genre, feature and its position towards the development of national literature history

Chapter 5: Typical styles of Vietnam travel writing at the first half of the twentieth century

CONTENT

Chapter 1: RESEARCH OVERVIEW 1.1 Concept and genre of travel writing

During the 90s of the twentieth century, the study and criticism

of travel writing developed strongly in many countries in the world Nowadays, many scholars consider travel writing as a genre of travel literature The concepts of travel writing are about this issue

The definition of travel writing depends on the concept of its genre In other countries, the definition and genre of travel writing are approached by two concepts: fiction and non- fiction

About genre, there is no viewpoint which claims that travel writing is a subcategory On the contrary, it is considered to be wider than genre and includes different subcategories

Some people claim that travel writing stands between the line

“between scientific observation and novel” (Tim Youngs)

Although there are different concepts about travel writing, even conflicting to each other, the definitions of foreign researchers as mentioned above don’t consider travel writing as the notes of travellers They consider travel writing as a literature genre, which accepts many expression modes of other genres Thus, the content of