Trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy hiện nay, nhiều giáo viên đãrất chú trọng đến việc sử dụng kênh hình để hướng dẫn học sinh học tập môn Địa lí, bao gồm: bản đồ treo tường, mô hìn
Trang 1A MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Các nhà phương pháp học nổi tiếng khi nghiên cứu về những phương phápdạy học tích cực đều có chung nhận định, phương pháp trực quan tích cực hơnphương pháp thuyết giảng truyền thống Trong giảng dạy địa lí có thể sử dụng rấtnhiều những thiết bị dạy học trực quan nhằm nâng cao hiệu quả bài học Thiết bịdạy học có ý nghĩa rất lớn đối với việc tiếp thu kiến thức của học sinh
Trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy hiện nay, nhiều giáo viên đãrất chú trọng đến việc sử dụng kênh hình để hướng dẫn học sinh học tập môn Địa
lí, bao gồm: bản đồ treo tường, mô hình, lược đồ, các tranh ảnh, bảng biểu, sốliệu thống kê trong sách giáo khoa và trong Atlat …
Trong giảng dạy bộ môn Địa lí, việc khai thác sử dụng kênh hình làphương pháp giảng dạy mới Những năm gần đây do tiến bộ của khoa học kỹthuật và công nghệ đã cung cấp cho ngành Giáo dục nhiều phương tiện tiên tiếnkhoa học như: Máy vi tính, máy chiếu đa năng, băng - đĩa hình…giúp cho việcgiảng dạy nâng cao hiệu quả Việc sử dụng Atlat để dạy kênh hình là vấn đề tuykhông mới lạ nhưng cũng không ít khó khăn, song lại rất hấp dẫn học sinh vàđem lại hiệu quả cao Giúp cho học sinh chủ động tiếp thu những kiến thức theonội dung bài học, ít phải ghi nhớ máy móc mà hiệu quả cao
Hiện tại còn một số giáo viên chưa chú trọng sử dụng Atlat trong việcgiảng dạy Địa lí, không hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat nên chưa nắm đượcvai trò của Atlat trong việc giảng dạy môn Địa lí, nên hiệu quả thấp
Trang 2Đối với học sinh lớp 12 việc sử dụng Atlat để học tập là việc làm rất quantrọng và cần thiết, tạo thói quen làm việc độc lập, sáng tạo cho các em Đồng thờilàm giảm tâm lí phải học thuộc lòng, giúp các em học tập và làm bài kiểm tra cóhiệu quả hơn, đặc biệt trong những kì thi tốt nghiệp THPT.
Từ cơ sở lý luận và thực tiễn trên, tôi đã lựa chọn đề tài này để nghiên cứu
và thực nghiệm trong quá trình giảng dạy, đến nay đã thu được những kết quảkhả quan, đồng thời rút ra được một số kinh nghiệm xin trao đổi cùng các bạnđồng nghiệp để cùng nhau tìm ra phương pháp dạy học môn Địa lí đạt kết quảcao hơn
II MỤC Đ ÍCH NGHIÊN CỨU
Nhằm năng cao khả năng sử dụng các thiết bị dạy học phục vụ cho một tiếthọc có hiệu quả của giáo viên địa lí
Giúp học sinh có khả năng tiếp nhận kiến thức và tự hoàn thiện kiến thứctrên cơ sở những tri thức giáo viên đã nghiên cứu, truyền tải thông qua các thiết
bị dạy học trong một tiết học
III PHẠM VI Đ ỐI T Ư ỢNG NGHIÊN CỨU
1.Phạm vi nghiên cứu:
- Đề tài này được thực hiện trên cơ sở sử dụng Atlát trong dạy học địa lí lớp 12
- Giới hạn trong việc nghiên cứu sử dụng có hiệu quả các thiết bị dạy học củagiáo viên
Trang 32 Đối tượng nghiên cứu :
Đối tượng mà đề tài hướng tới nghiên cứu và áp dụng thực nghiệm là họcsinh lớp 12 THPT
3 Giá trị sử dụng của đề tài.
- Đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên ôn thi tốt nghiệpTHPT
- Dùng cho học sinh tự nghiên cứu, học tập và làm bài kiểm tra có hiệu quả hơn
IV PH ƯƠ NG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp khái quát hoá các kinh nghiệm giảng dạy trong nhiều năm.Phương pháp này còn được thực hiện thông qua công tác dự giờ thăm lớp của cácđồng nghiệp
- Phương pháp thực nghiệm: Thực hiện kiểm tra đánh giá ở các lớp 12A, 12C,12G, 12H, 12I
Trang 4B NỘI DUNG ĐỀ TÀI
I C Ơ SỞ LÍ LUẬN CỦA Đ Ề TÀI
1.Quan niệm về sử dụng thiết bị dạy học theo tinh thần dạy học tích cực.
Trong các bộ môn khoa học đang dạy ở nhà trường môn nào cũng có mộtvai trò nhất định, giúp học sinh nâng cao nhận thức về tự nhiên và xã hội MônĐịa lí giữ một vị trí hết sức quan trọng, nó mở mang cho học sinh hiểu biết vềthiên nhiên trên Trái Đất và cả ngoài Vũ trụ, hoạt động văn hoá, xã hội kinh tếcủa con người Giúp các em đi sâu nghiên cứu khoa học, tìm hiểu khám phá cấutrúc của Trái Đất, nguồn tài nguyên thiên nhiên, các yếu tố tự nhiên, xã hội đểphát triển kinh tế, góp phần nâng cao đời sống nhân dân.…
Riêng ở trường THPT, mỗi môn học đều yêu cầu những đặc điểm riêng,cần các phương pháp giảng dạy thích hợp Môn Địa lí đã xác định phương phápđặc trưng là sử dụng kênh hình và kênh chữ trong việc dạy và học Song việcgiảng dạy kênh chữ đã quen thuộc trong nhà trường, nhưng kênh hình mới đượcchú trọng trong những năm đổi mới phương pháp dạy học, nên việc vận dụng nócòn nhiều khó khăn bỡ ngỡ Nhất là đối với học sinh lớp 12, việc sử dụng AtlatĐịa lí Việt Nam để đọc và phân tích các dữ liệu, rồi đi đến nhận biết kiến thứcqua các trang bản đồ trong Atlat là rất cần thiết, giúp cho học sinh nhận thức đầy
đủ kiến thức, tiếp thu nhanh, dễ hiểu Đồng thời tránh được phương pháp diễn
Trang 5giải dài dòng, từng bước gây hứng thú và ham mê học tập môn Địa lí cho họcsinh.
2 Một số thiết bị dạy học Địa lí cơ bản
2.1.Bản đồ:
Bản đồ, Atlát là nguồn tri thức quan trọng, được coi là quyển sách giáokhoa địa lí thư hai của học sinh Vì vậy giáo viên cần nghiên cứu kĩ càng nộidung chứa đựng trong bản đồ, từ đó giúp học sinh lực chọn bản đồ phù hợp vớinội dung bài học Trên cơ sở đó mà chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng sử dụngbản đồ
2.2 Máy tính cá nhân: Giúp học sinh tính toán, xử lí số liệu trong Átlát.
2.3 Những thiết bị kĩ thuật hiện đại.
- Băng (đĩa) hình: Là một loại phương tiện có tác dụng cung cấp thông tin bằnghình ảnh
-.Máy vi tính: Máy vi tính được sử dụng trong dạy học có thể giải quyết được cácvấn đề cơ bản của quá trình dạy học như: truyền thụ kiến thức, phát triển tư duy,hướng dẫn hoạt động, rèn luyện kĩ năng…
- Mạng Internet: Là kênh thông tin khổng lồ và hết sức đa dạng giúp giáo viên vàhọc sinh tra cứu thông tin bổ sung thêm vào nguồn tri thức của mình Ngoài racòn một số phần mềm và các tài liệu khác như sơ đồ, biểu đồ, bảng số liệu thống
kê, phiếu học tập
Trang 6II THỰC TRẠNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÁC THIẾT BỊ DẠY HỌC
Thiết bị dạy học là phương tiện không thể thiếu được trong giảng dạy vàđổi mới phương pháp dạy và học hướng vào hoạt động tích cực, chủ động củahọc sinh Cơ sở vật chất của nhà trường đã phần nào đáp ứng đầy đủ các danhmục và thiết bị dạy học cho giáo viên và học sinh khi dạy và học Giờ dạy nếu
có sử dụng các thiêt bị dạy học thì chất lượng giờ dạy và học nhìn chung là cóhiệu quả cao
Sáng kiến kinh nghiệm của tôi cho thấy một điều rằng: khi giáo viên có sửdụng thiết bị dạy học thì hiệu quả dạy và học cao hơn nhiều so với dạy chaykhông sử dụng thiết bị
III CÁCH SỬ DỤNG CÁC THIẾT BỊ DẠY HỌC MÔN Đ ỊA LÍ
- Có kế hoạch chuẩn bị trước những thiết bị cần thiết cho từng bài giảng Nghiêncứu kĩ các thiết bị để hiểu rõ nội dung, tính năng, tác dụng của thiết bị, tránh tìnhtrạng khi lên lớp mới tiếp xúc với thiết bị và mày mò sử dụng thiết bị
- Cần lựa chọn thiết bị thiết thực nhất với nội dung bài học
- Khi soạn bài cũng như khi lên lớp, giáo viên cần xây dựng được hệ thống câuhỏi, bài tập tương đối chuẩn xác, rõ ràng để học sinh làm việc với các thiết bịhiệu quả nhất nhằm giúp các em lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kĩ năng được tốt
- Giáo viên cần giúp học sinh nắm được trình tự các bước làm việc với thiết bịdạy học để tìm tòi kiến thức, rèn luyện kĩ năng và phát triển tư duy học sinh
IV GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Trang 71 TẦM QUAN TRỌNG CỦA ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM TRONG VIỆC GIẢNG DẠY VÀ HỌC TẬP MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12.
1.1 Bố cục của Atlat Địa lí Việt Nam do nhà xuất bản Giáo dục phát hành năm 2009 có thể khái quát như sau:
a Bản đồ chung bao gồm các bản đồ: Hành chính, hình thể, địa chất khoáng
sản, khí hậu, đất, thực vật và động vật, các miền tự nhiên, dân số
b Bản đồ dùng cho các ngành kinh tế : Nông nghiệp chung, nông nghiệp, lâm
nghiệp và thuỷ sản, công nghiệp chung, công nghiệp, giao thông, thương mại, dulịch
- Vùng Đồng bằng sông Cửu Long
* Trong mỗi vùng đều có bản đồ tự nhiên, bản đồ kinh tế và biểu đồ GDP so với
cả nước
* Trong một trang bản đồ của Atlat thể hiện nhiều yếu tố:
- Yếu tố tự nhiên: Địa hình, đất đai, khoáng sản, sông ngòi, khí hậu, sinh vật…
Trang 8- Yếu tố kinh tế, xã hội : Dân cư, hành chính, các ngành kinh tế, các vùng kinh tế.
* Trong một trang bản đồ của Atlat còn thể hiện:
- Hình thể của cả nước, một vùng hay hai vùng liền kề nhau
- Một số biểu đồ như dân số qua các năm, cơ cấu, mật độ dân số, hay biểu đồbiểu hiện giá trị sản xuất các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản, côngnghiệp…
- Một số hình ảnh quan trọng của những địa phương, sản xuất kinh tế, hoạt độngvăn hoá…
1.2 Tầm quan trọng của Atlat Địa lí Việt Nam :
- Do bố cục của Atlat rất phong phú, nên có thể giúp cho việc giảng dạy môn Địa
lí đạt hiệu quả:
- Trong phương pháp sử dụng kênh hình để dạy và học môn Địa lí thì kỹ năng sửdụng Atlat là phức tạp hơn cả, vì nó là phương tiện để phục vụ cho nội dung bàigiảng Mỗi trang bản đồ trong Atlat chứa đựng những kiến thức cụ thể và rấtphong phú, mang đặc trưng của bộ môn
- Atlat Địa lí Việt Nam được dùng để giảng dạy và học tập môn Địa lí cho các bài
ở nhiều khối lớp khác nhau như lớp 8; lớp 9 và cả các lớp của THPT như địa lílớp 12 Nhưng trong từng bài cụ thể mức độ khai thác, sử dụng Atlat không giốngnhau Đối với học sinh lớp 12, đòi hỏi kỹ năng sử dụng Atlát phải thành thạo vàđược rèn luyện một cách thường xuyên qua từng tiết học
Trong chương trình Địa lí lớp 12 có bài chỉ cần sử dụng một trang bản đồ trongAtlat, nhưng cũng có bài phải sử dụng nhiều trang bản đồ khác nhau, song lại cótrang Atlat dùng để dạy và học được nhiều bài Vì vậy khi giảng dạy Địa lí lớp 12
Trang 9ta nên tích cực rèn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng Atlat để các em biết cáchkhai thác kiến thức qua từng trang bản đồ của Atlat là rất cần thiết để các em vậndụng lâu dài sau này.
2.CÁC PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG CHO HỌC SINH.
2.1 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm hiểu các nội dung trong bản đồ của Atlat để rút ra đặc điểm của các yếu tố tự nhiên, xã hội .
Muốn tìm hiểu được nội dung của mỗi bản đồ, biểu đồ thì việc hiểu cácngôn ngữ của nó là việc hết sức quan trọng Trong Atlat ngôn ngữ được dùng lànhững quy định thống nhất, chính xác về màu sắc, ký hiệu, tỷ lệ của bản đồ Ngay từ trang đầu tiên của Atlat, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu
và nắm vững các quy ước ở mục chú giải để có thể đọc nhanh, đúng bản đồ và từ
đó phân tích chính xác hơn
Giáo viên cần hướng dẫn học sinh khi đọc bất cứ một bản đồ nào phải đọc:
- Tên bản đồ trước để hình dung ra nội dung của bản đồ
- Đọc phần chú giải để hiểu rõ các kí hiệu được dùng cho bản đồ đó
- Sau đó sẽ tìm hiểu các kiến thức liên quan đến bài học được thể hiện trên bản
đồ, biểu đồ trong Atlat Từ đó rút ra những nhận xét về các yếu tố của tự nhiên vàkinh tế - xã hội theo từng nội dung của bài học
2.2 Khai thác bản đồ, biểu đồ trong Atlat để rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm hiểu kiến thức địa lí về dân cư
Trang 10+ Hiểu được ngữ hệ và các nhóm ngôn ngữ của các dân tộc.
- Phân tích các bản đồ, biểu đồ trang 15 của Atlat (dạy từ bài 16-17 SGK) rút rakết luận về đặc điểm dân cư và nguồn nhân lực nước ta:
+ Dựa vào màu sắc của bản đồ, phân tích mật độ dân số: Nước ta có mật độ dân
số cao nhưng phân bố không đều (tập trung đông ở Đồng bằng sông Hồng vàĐồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt mật độ dân số ở các thành thị rất cao, thưathớt ở miền núi nhất là vùng Tây nguyên)
+ Phân tích biểu đồ phát triển dân số nước ta qua các năm, từ đó học sinh nhậnthức được: Dân số nước ta đông, gia tăng nhanh từ đầu thế kỷ XX đến nay (Năm
1960 có khoảng 30,17 triệu người Năm 1989 có 64,41 triệu người Năm 1999 có76,3 triệu người Năm 2003 có khoảng 80,9 triệu người, năm 2007 có khoảng85,97 triệu người)
+ Phân tích tháp tuổi trong biểu đồ để rút ra kết luận: Dân số nước ta có kết cấudân số trẻ, giải thích xu hướng thay đổi cơ cấu theo độ tuổi ở nước ta So sánhđược giới tính giữa nam và nữ tương đối cân bằng
Trang 11+ Qua biểu đồ sử dụng lao động theo ngành, học sinh có thể nhận thức được :Nước ta có nguồn lao động dồi dào, tỷ lệ lao động trong nông - lâm - thuỷ sảnchiếm tỷ lệ cao, công nghiệp và dịch vụ còn thấp
2.3 Phân tích bản đồ trong Atlat để rút ra nhận định tình hình phát triển của các ngành kinh tế nước ta.
Ví dụ 1: Sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam để tìm hiểu tình hình sản xuất nông
nghiệp của nước ta
+ Bản đồ trang 11 (dạy bài 21 – SGK – ban cơ bản): Giáo viên hướng dẫn họcsinh nghiên cứu:
Đặc điểm tài nguyên đất : Đất phù sa tập trung ở lưu vực sông Hồng và sông CửuLong, miền Duyên hải MiềnTrung để trồng lúa nước và các cây công nghiệpngắn ngày Đất Feralit tập trung chủ yếu ở miền núi và trung du, phù hợp với việcphát triển các cây công nghiệp dài ngày như : chè, cà fê, cao su, hồ tiêu… Đồngthời phản ánh tài nguyên sinh vật phong phú và đa dạng Bên cạnh đó có thể tìmhiểu tài nguyên nước rất phong phú của nước ta do có hệ thống sông ngòi chằngchịt và nhiều đầm hồ
+ Bản đồ trang 9 : Nói lên đặc điểm của nhân tố khí hậu của nước ta (Lượngmưa, nhiệt độ) phân hoá từ Bắc vào Nam Các loại gió mùa hoạt động trên lãnhthổ nước ta
+ Bản đồ trang 19 (dạy bài 22 – SGK – ban cơ bản) học sinh tìm hiểu và pháthiện:
Trang 12- Ngành trồng trọt : Tổng diện tích trồng lúa và hoa màu (diện tích trồng câylương thực), diện tích trồng cây công nghiệp mà học sinh có thể tìm trên bản đồ Như vậy từ nội dung sách giáo khoa kết hợp đọc bản đồ trong Atlat, học sinhnhận thức sâu hơn, rộng hơn những nội dung các em học sinh cần lĩnh hội, khôngphải ghi nhớ máy móc, không cần học thuộc lòng những kiến thức mà có thể tìmngay trong bản đồ, giúp cho học sinh hoạt động trí tuệ hợp lý hơn.
- Ngành chăn nuôi : Dựa vào kỹ năng sử dụng Atlat như trên, học sinh sử dụngbiểu đồ trang 19 của Atlat để trình bày giá trị sản lượng của ngành chăn nuôi giasúc và gia cầm tăng trưởng mạnh qua các năm 2000, 2005,2007
Ví dụ 2: Sử dụng Atlat để học sinh tìm hiểu tình hình phát triển và phân bố tổ
chức lãnh thổ công nghiệp ở nước ta (Bài 28 –SGK – ban cơ bản)
+ Khi giảng dạy nội dung về ngành công nghịêp ta phải hướng dẫn cho học sinhbiết sử dụng bản đồ công nghiệp chung trang 21 Atlat, cách thực hiện như sau:
- Học sinh đọc kỹ, hiểu về ngành công nghiệp, các trung tâm công nghiệp trongphần chú thích
- Khai thác kiến thức trên lược đồ, biểu đồ thấy rõ đặc điểm phân hoá côngnghiệp nước ta như thế nào?
+ Qua phần hướng dẫn kỹ năng sử dụng Atlat, học sinh nhanh chóng nhận thứcđược:
- Giá trị sản xuất công nghiệp của nước ta tăng liên tục từ 336,1 nghìn tỉ đồng(2000) lên 1469,3 nghìn tỉ đồng (2007)
Trang 13- Công nghiệp nước ta phân bố không đều trên khắp lãnh thổ mà tập trung theotừng khu vực, từng vùng như Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ.
- Cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp của cả nước phân theo thành phần kinh tế
- Cơ cấu các ngành công nghiệp trọng điểm của nước ta, giá trị sản xuất của cácngành công nghiệp, những trung tâm công nghiệp lớn là TP Hồ Chí Minh và HàNội
+ Phân tích bản đồ trang 22 học sinh có thể nhận biết được một số ngành côngnghiệp trọng điểm như : Công nghiệp năng lượng, công nghiệp cơ khí luyện kim,điện tử - tin học, hoá chất, công nghiệp hàng tiêu dùng, công nghiệp thực phẩm…
Ví dụ 3: Sử dụng Atlat để học sinh tìm hiểu tình hình hoạt động các ngành dịch
vụ nước ta:
+ Phân tích bản đồ, biểu đồ trang 23, 24, 25 học sinh nhận thức được sự phân bố
và phát triển của các loại hình dịch vụ trong nền kinh tế quốc dân:
- Mạng lưới giao thông và đầu mối giao thông vận tải chính ở nước ta, mối quan
hệ giữa ngành giao thông vận tải với các ngành kinh tế khác
Giao thông đường bộ ngày càng phát triển
Giao thông đường thuỷ, đường sắt vận chuyển khối lượng hàng hoá cao
Tuyến đường bay trong nước, quốc tế ngày càng phát triển
- Các hoạt động thương mại như : Nội thương (Biết được số người kinh doanh,hàng hoá bán lẻ qua các năm …), ngoại thương (Cơ cấu giá trị các mặt hàng xuấtkhẩu giữa công nghiệp – nông nghiệp – thuỷ sản và tỷ trọng các mặt hàng nhậpkhẩu so với xuất khẩu)