QUẢN LÝ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỆN LỰC THEO TIẾP CẬN QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG TỔNG THỂ

Ý nghĩa lý luận của đề tài - Hệ thống hóa và góp phần phát triển cơ sở lý luận về quản lý chất lượng tổng thể ở các trường đại học khối kỹ thuật nói chung và trường Đại học Điện lực nói

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THANH PHƯƠNG

QUẢN LÝ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỆN LỰC

THEO TIẾP CẬN QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG TỔNG THỂ

Chuyên ngành: QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Vào hồi…….giờ…… Ngày…… tháng…… năm 2015

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin – Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội

- Phòng Tư liệu Trường Đại học Giáo dục

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tác giả chọn đề tài vì các lý do sau:

- Giáo dục ở bất kỳ thời đại và quốc gia nào cũng có vị trí then chốt trong sự phát triển của xã hội

- Trong bối cảnh chung của thế giới và đất nước, GD Việt Nam đang đứng trước những xu thế mới và những thách thức mới, số lượng tăng chưa đi đôi với chất lượng

- Nghị quyết yêu cầu đổi mới toàn diện về GD

- Thực trạng còn nhiều bất cập trong công tác quản lý

- Nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao của ngành Điện

- Tác giả có nguyện vọng và tâm huyết muốn đóng góp vào lĩnh vực này

1.1 Ý nghĩa lý luận của đề tài

- Hệ thống hóa và góp phần phát triển cơ sở lý luận về quản lý chất lượng tổng thể ở các trường đại học khối kỹ thuật nói chung và trường Đại học Điện lực nói riêng

- Xác định được các nội dung cốt lõi về quản lí chất lượng tổng thể phù hợp với trường Đại học ở Việt Nam

1.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

- Góp phần thay đổi nhận thức, quan niệm cũng như bổ sung kiến thức quản

lí chất lượng cho các nhà quản lý nhà trường và các bộ phận chức năng cùng toàn thể cán bộ, giảng viên trong nhà trường về công tác quản lý chất lượng và giúp họ hiểu sâu hơn về quản lí chất lượng tổng thể - Đề xuất mô hình quản lí chất lượng tổng thể và biện pháp triển khai tại trường Đại học Điện lực qua đó góp phần nâng cao chất lượng của trường Đại học Điện lực - Ứng dụng được cho các trường Đại học

kỹ thuật khác với sự điều chỉnh phù hợp

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất mô hình quản lí tiếp cận quản lí chất lượng tổng thể ở trường Đại học

Điện lực và các biện pháp triển khai nhằm từng bước nâng cao chất lượng giáo dục,

đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành Điện trong giai đoạn

hiện nay

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu lý luận

- Tổng hợp, phân tích các công trình nghiên cứu về chất lượng, quản lí chất lượng, các cấp độ trong quản lí chất lượng

- Nghiên cứu hệ thống hóa các cơ sở lý luận về chất lượng, chất lượng giáo dục, quản lý chất lượng, các cấp độ quản lý trong trường đại học và khả năng áp dụng TQM trong trường đại học

3.2 Nghiên cứu thực trạng

- Khảo sát, đánh giá thực trạng quản lí chất lượng ở trường Đại học Điện lực

- Tổng kết kinh nghiệm quản lí chất lượng ở trường Đại học Điện lực

3.3 Nghiên cứu đề xuất

Đề xuất mô hình quản lý tiếp cận quản lí chất lượng tổng thể trong trường Đại học Điện lực và các biện pháp triển khai

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Trường Đại học Điện lực trong hệ thống giáo dục đại học

- Đối tượng nghiên cứu: Mô hình và các biện pháp triển khai mô hình quản lý trường Đại học Điện lực theo tiếp cận quản lí chất lượng tổng thể

5 Các câu hỏi nghiên cứu

5.1 Để quản lý trường đại học ở Việt Nam theo tiếp cận mô hình TQM cần giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn nào?

5.2 Trường Đại học Điện lực cần làm gì để vận dụng thành công mô hình quản lý theo tiếp cận TQM?

6 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài sẽ giới hạn nghiên cứu khảo sát, điều tra thực trạng về quản lý chất lượng tại trường Đại học Điện lực từ năm 2012 đến nay

7 Giả thuyết khoa học

Nếu áp dụng các nội dung phù hợp của quản lí chất lượng tổng thể như: (1)

Đánh giá nhu cầu khách hàng, (2) Lãnh đạo và chiến lược, (3) Hệ thống và quy trình quản lý chất lượng, (4) Xây dựng văn hóa chất lượng thì sẽ góp phần tiếp

tục hoàn thiện hệ thống quản lí, tiếp cận triết lý của TQM

8 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp luận

Phương pháp luận nghiên cứu đề tài này là duy vật biện chứng và duy vật lịch

sử, ngoài ra tác giả còn chọn cách tiếp cận hệ thống trong quá trình nghiên cứu

8.2 Các phương pháp nghiên cứu

8.2.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý luận

- Hồi cứu các tài liệu về quản lý chất lượng trường đại học nhằm xác định các khái niệm cơ bản để phân tích và xây dựng khung lý thuyết của vấn đề nghiên cứu

8.2.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Khảo sát, điều tra thực trạng bằng phiếu hỏi, phỏng vấn, quan sát về thực trạng quản lý chất lượng tại trường Đại học Điện lực - Khảo nghiệm tính cấp thiết

và khả thi của các biện pháp đề xuất - Nghiên cứu điển hình - Nghiên cứu kinh nghiệm QLCL tại các trường ĐH trong và ngoài nước

9 Những đóng góp mới của luận án

- Khẳng định tính hữu dụng và tính khả thi của mô hình TQM trong các trường đại học ở Việt Nam - Xây dựng được mô hình QL theo tiếp cận TQM và các biện pháp triển khai trong trường Đại học Điện lực

10 Cấu trúc luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo

và phụ lục, luận án được trình bày trong ba chương: Chương 1: Cơ sở lí luận về quản lý trường đại học theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể Chương 2: Thực trạng quản lý trường Đại học theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể Chương 3: Mô

hình quản lý trường Đại học Điện lực theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể (TQM) và các biện pháp triển khai

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu về quản lý chất lượng tổng thể trường đại học

1.1.1 Một số công trình nghiên cứu về quản lý chất lượng trường đại học ở nước ngoài

Quản lí chất lượng tổng thể (hay là Total Quality Management) thường được viết tắt là TQM là một phương thức QL kinh doanh chiến lược nhằm gắn kết nhận thức về chất lượng cho tất cả thành viên tổ chức, xâm nhập, lan tỏa trong tất cả các

quy trình tổ chức TQM đã được sử dụng rộng rãi trong sản xuất, GD, bệnh viện, các ngành công nghiệp và dịch vụ, cũng như các chương trình nghiên cứu, triển khai, ứng dụng khoa học kỹ thuật, trong các lĩnh vực an ninh, quốc phòng

Tác giả luận án tổng kết và mô tả lịch sử và các giai đoạn nghiên cứu về QLCL trong các trường đại học trên thế giới qua các giai đoạn như Hình 1.1

Hình 1.1: Quá trình phát triển của khoa học QLCL

Các công trình nghiên cứu TQM trong GD khác như:

Edward Sallis (2002), trong cuốn sách Total Quality Management in

Education, tiếp cận TQM được áp dụng cho GD trên cơ sở mở rộng và phát triển hệ

thống đảm bảo chất lượng GD Marmar Mukhopadhyay (2006), trong cuốn sách

Total Quality Management in Education Second Edition, Sage Publications, tác giả

đề cập đến chất lượng trong GD, áp dụng các nguyên tắc, triết lý, khách hàng, đánh

giá của nhà trường, phát triển nhân lực, lãnh đạo, thực hiện TQM Dale và

Boaden (Quản lý Chất lượng, 1994), “Những nhà trường cố gắng thay đổi văn hóa

vì những lý do khác nhau Sự thay đổi văn hóa là một thành phần quan trọng của quy trình nâng cao chất lượng và có những ý nghĩa phạm vi rộng rãi cho toàn nhà

trường” [55] Silva Roncelli-Vaupot (2000) trong quyển Leading for Quality đã

quan niệm hệ thống QLCL giáo dục (Quality management systems) là hệ thống

nhằm đảm bảo chất lượng GD thông qua việc sử dụng những quá trình thích hợp để

QL và giám sát những người thực hiện (GV, CBQL, nhân viên và cả người học) Các công trình nghiên cứu nói trên đã giải quyết khá toàn diện cơ sở lý luận của hệ thống QLCL nói chung, mô hình tiếp cận TQM nói riêng và khả năng vận dụng nó vào quản lý trường đại học Đây là tiền đề quan trọng để tiếp tục nghiên cứu nhằm vận dụng TQM vào một nhà trường cụ thể

1.1.2 Một số công trình nghiên cứu về quản lý chất lượng trường đại học ở trong nước

Ở Việt Nam, đề cập đến vấn đề chất lượng, QLCL, các mô hình QLCL và TQM vận dụng trong GDĐH và đào tạo ở trong nước từ trước đến nay có nhiều tác

giả, các nhà QLGD, nhà khoa học nghiên cứu với các đề tài, hội thảo, bài báo, biên soạn các tài liệu, giáo trình, vận dụng một số mô hình QLCL giáo dục đào tạo và một số Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục nghiên cứu áp dụng TQM trong GD Một số trường đã áp dụng các mô hình QLCL đào tạo theo ISO như: Trường ĐH Kinh tế Quốc dân, ĐH Luật Hà Nội, ĐH Sư phạm Hà Nội, ĐH Công nghiệp TP HCM… Tuy nhiên việc vận dụng TQM vào quản lý nhà trường ĐH thì chưa có công trình nào nghiên cứu

Những công trình nghiên cứu trên đã giải quyết được những vấn đề sau:

- Làm rõ khái niệm chất lượng, chất lượng trong giáo dục nói chung và chất lượng trong GDĐH nói riêng

- Thống nhất được cơ sở lý luận về QLCL như một phương thức quản lý hữu hiệu và khả thi tại trường đại học trong bối cảnh hội nhập quốc tế

- Xây dựng được các mô hình đảm bảo chất lượng trong một số trường đại học

- Tìm được các biện pháp triển khai mô hình này tại một số trường đại học khác nhau

Các công trình nghiên cứu trên cũng còn để bỏ ngỏ một số vấn đề sau:

- Bản chất của mô hình QLCL tiếp cận TQM là gì?

- Khả năng vận dụng mô hình QLCL tiếp cận TQM vào trường đại học của Việt Nam

1.2 Một số khái niệm cơ bản của đề tài

1.2.1 Mô hình

Theo nghĩa hẹp: mô hình là một khuôn mẫu, tiêu chuẩn để theo đó có thể chế

tạo ra sản phẩm hàng loạt

Theo nghĩa rộng: mô hình là hình ảnh (hình tượng, sơ đồ,…), sự ước lệ của

một khách thể (hay một hệ thống các khách thể), các quá trình hoặc hiện tượng

mục tiêu; yêu cầu đã hoạch định (Crosby, 1979; Gilmore, 1974) Không có sai sót trong quá trình giáo dục (Crosby, 1979) Đáp ứng một quá trình kì vọng của khách hàng trong giáo dục (Parasuraman, 1985)

Theo bảng phân loại trình độ giáo dục (Taxonomy of educatedness) dưới đây của tác giả Mukhopadhyay (1999) [76] người Ấn Độ, thì chất lượng giáo dục được

chia thành 4 mức sau: Được thông tin (Informed), Có văn hoá (Cultured), Sự giải phóng (Emancipation), Tự khẳng định (Self-actualization)

1.3 Quản lí chất lượng

1.3.1 Định nghĩa

Mỗi định nghĩa về QLCL ở trên đều dựa vào những mục đích xem xét riêng, nhưng tất cả đều thống nhất ở chỗ thể hiện QLCL là hệ thống các qui trình nhằm ĐBCL thỏa mãn nhu cầu thị trường với chi phí thấp nhất, có hiệu quả kinh tế cao nhất được tiến hành trong tất cả các giai đoạn từ thiết kế, sản xuất cho đến phân phối, sử dụng sản phẩm Và đây cũng là định nghĩa được dùng trong luận án này

1.3.2 Các cấp độ quản lí chất lượng

Các dạng thức QLCL

Thời gian

Hình 1.2: Các cấp độ quản lý chất lượng (Edward Sallis, 2002) [64, tr.18]

1.3.3 Một số mô hình quản lí chất lượng tiêu biểu trong các trường đại học trên thế giới

1.3.3.1 Mô hình quản lí chất lượng của Châu Âu (European Foundation for Quality Management - EFQM) [79]

1.3.3.2 Mô hình quản lý của Tổ chức SEAMEO (hay còn gọi là Mô hình các yếu tố

tổ chức - Organization Element Model)

Ph¸t hiÖn (Detection)

Phßng ngõa (Prevention)

Cải tiến liên tục (Continuous Improvement)

Thanh tra

(Inspection)

Kiểm soát chất lượng (Quality Control)

Đảm bảo chất lượng (Quality Assurance)

QLCL tổng thể (Total Quality Management)

1.3.3.3 Mô hình quản lí của mạng lưới các trường đại học khối ASEAN (AUN) 1.3.3.4 Mô hình quản lí chất lượng theo ISO 9000-2000

1.3.3.5 Mô hình của UNESCO (CIPO)

1.3.3.6 Mô hình đánh giá chất lượng của Mỹ

1.4 Trường đại học trong hệ thống giáo dục đại học

1.4.1 Hệ thống giáo dục đại học

1.4.2 Trường đại học

Trường đại học là một loại hình cơ sở GDĐH của Việt Nam Bao gồm: Trường đại học tổng hợp tập trung vào các ngành nhân văn và khoa học cơ bản, Trường đại học bách khoa tập trung vào các ngành kỹ thuật và công nghệ, Trường Đại học cộng đồng, Viện Đại học, Viện đại học bách khoa

1.4.3 Đại học

Trường đại học trong luận án này là bao gồm các đại học, trường đại học, học viện trong hệ thống giáo dục quốc dân Các đại học trường đại học, học viện có thể

có cơ cấu tổ chức quản lý khác nhau, các chuyên ngành đào tạo khác nhau song đều

có mục đích chung là đào tạo nguồn nhân lực có trình độ đại học và sau đại học

1.5 TQM và khả năng áp dụng vào quản lí trường đại học

1.5.1 TQM như một hệ thống và như một phương pháp luận

TQM là cách quản lý tổng thể về chất lượng, liên tục cải tiến chất lượng với

sự tham gia tích cực, chủ động của các thành viên trong tổ chức TQM không áp đặt tiêu chuẩn chất lượng từ bên ngoài, mà là tạo ra văn hóa chất lượng trong tổ chức, ở đó có sự tham gia tự nguyện của mọi thành viên (bao gồm cả người cung ứng và khách hàng) vào các quá trình cải tiến chất lượng liên tục, hướng tới mục tiêu làm hài lòng khách hàng của họ ở mức tốt nhất có thể Trong quan niệm về chất lượng tổng thể, khách hàng là thượng đẳng, là tối cao Đó là cung ứng cho khách hàng những thứ họ cần, đúng lúc họ cần và theo cách thức họ cần, thỏa mãn và vượt cả những mong đợi của họ

1.5.2 Khả năng áp dụng TQM vào trường đại học như một cách tiếp cận, phương pháp luận

Tinh thần cơ bản của TQM được xem như phương pháp luận, hay một cách tiếp cận trong việc tổ chức hệ thống quản lí nhà trường đại học

Mô hình TQM trong GD&ĐT đòi hỏi phải kiên trì bởi đó không phải là phương thức làm thay đổi ngay chất lượng TQM tuy có hạn chế song có nhiều điểm phù hợp với QLCL trong GD&ĐT bởi sản phẩm là con người mà chính TQM xác định làm tốt ngay từ đầu, tránh sai sót điều đó thống nhất với quan điểm GD là lấy người học làm trung tâm, làm hạt nhân

1.5.3 Một số mô hình tiếp cận TQM trong trường đại học

1.5.3.1 Mô hình QLCL của Edward Sallis

Hình 1.6: “The Quality framework” Mô hình QLCL của Edward Sallis [64, tr.139]

1.5.3.2 Mô hình QLCL của Marmar Mukhopadhyay

Tác giả XD mô hình kế hoạch chiến lược theo 7 bước

1 Niềm tin, tầm nhìn, sứ mệnh, mục tiêu

2 Đánh giá nhu cầu của người học và giáo dục khách hàng

3 Đánh giá nhà trường và phân tích SWOT

4 Chính sách chất lượng và kế hoạch can thiệp

1.5.3.3 Mô hình QLCL của John West – Burnham

Hình 1.8: Mô hình “The Components of Total Quality” [74, tr.102]

Các mô hình TQM được áp dụng vào quản lí trường đại học nêu trên một lần nữa khẳng định tính khả thi của mô hình trong GDĐH Tuỳ tình hình từng trường các nhà quản lí có thể lựa chọn các mô hình khác nhau Tuy nhiên các nhà trường đều tuân thủ những nguyên tắc nhất định

1.6 Các nguyên tắc cần tuân thủ khi áp dụng TQM vào trường đại học

1.6.1 Nguyên tắc “chất lượng tổng thể” (Total Quality)

1.6.2 Nguyên tắc “định hướng bởi khách hàng” (Customers Focus)

1.6.3 Cải tiến liên tục (Continual Improvement)

1.6.4 Nguyên tắc phòng ngừa (Prevention)

1.6.5 Nguyên tắc “tiếp cận quá trình” (Process Approach)

1.6.6 Nguyên tắc “tiếp cận hệ thống”(Access System)

1.6.7 Nguyên tắc “quyết định dựa trên sự kiện” (Fact-Based Decision Making) 1.6.8 Nguyên tắc “lôi cuốn mọi người” (Involvement of People)

1.7 Nội dung quản lý chất lượng trường đại học tiếp cận TQM

Trên cơ sở phân tích các nguyên tắc, các yếu tố cấu thành quan trọng nhất của TQM như một phương pháp luận, như một cách tiếp cận và một số mô hình QLGD tiếp cận TQM và khả năng áp dụng TQM vào quản lí nhà trường đại học, có thể xác định những nội dung quản lí nhà trường đại học tiếp cận TQM như sau:

1.7.1 Đánh giá nhu cầu khách hàng

 Xác định khách hàng

 Xác định nhu cầu của từng loại khách hàng

NGUYÊN TẮC Principies

CON NGƯỜI People

NGĂN NGỪA Prevention

QUÁ TRÌNH Processes

CHẤT LƯỢNG TỔNG THỂ Total Quality

1.7.2 Lãnh đạo và chiến lược

Lãnh đạo và chiến lược là những yếu tố quyết định trong mọi mô hình quản lí chất lượng Lãnh đạo và chiến lược gồm các nội dung sau:

i Xác định sứ mạng, tầm nhìn, hệ giá trị

ii Chính sách và kế hoạch chất lượng

iii Truyền đạt thông điệp chất lượng

iv Tổ chức thực hiện, đánh giá

1.7.3 Hệ thống và quy trình quản lý chất lượng

i Hoàn thiện hệ thống quản lý chất lượng (Các quy trình)

a Quy trình quản lí các điều kiện đầu vào

b Quy trình quản lý chất lượng quá trình hoạt động dạy học

c Quy trình quản lí chất lượng đầu ra

ii Thiết lập hệ thống các phương tiện quản lí các quá trình bằng thống kê

 Kiểm soát chất lượng bằng thống kê (Statistical Process control)

 Một số công cụ SPC phổ biến

1.7.4 Xây dựng văn hóa chất lượng

i Tổ chức làm việc theo đội

ii Huấn luyện, bồi dưỡng nhân viên về chất lượng

iii Chỉ định người đứng đầu chất lượng (đội trưởng)

iv Bảo đảm về chất lượng giám sát của Ban giám hiệu

1.8 Những yếu tố tác động tới việc áp dụng TQM vào trường đại học

ra khung lí thuyết về các nội dung TQM áp dụng vào trường Đại học Điện lực một cách phù hợp

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TRƯỜNG ĐẠI HỌC

THEO TIẾP CẬN QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG TỔNG THỂ

2.1 Kinh nghiệm quốc tế

Qua việc khảo sát kinh nghiệm quốc tế trong việc vận dụng TQM vào quản

lí nhà trường đại học, từ Châu Mĩ, qua Châu Âu tới các nước Châu Á có thể rút

ra những vấn đề cơ bản sau:

i TQM là một phương thức quản lí tiên tiến đã thành công trong quản lí các

cơ sở sản xuất, dịch vụ, hoàn toàn có thể thành công trong quản lí một trường đại học (Kinh nghiệm Hoa Kì)

ii Triết lí cơ bản của TQM là hướng tới khách hàng, nghiên cứu nhu cầu đa dạng của các loại khách hàng khác nhau và có các chiến lược thỏa mãn các loại nhu cầu đó một cách tốt nhất (Kinh nghiệm Anh, Malayxia…)

iii Yếu tố quyết định sự thành công trong việc vận dụng TQM vào trường đại học là sự kiên định, tầm nhìn của lãnh đạo Lãnh đạo trong TQM mang tầm chiến lược, xác định một sứ mạng, văn hóa và chia sẻ với mọi thành viên trong trường (Kinh nghiệm Hoa Kì, Ấn Độ…)

iv TQM là sự kế thừa và phát triển mô hình ĐBCL, nâng nó lên tầm cao mới

Do vậy để có thể thành công trong việc thiết lập mô hình TQM trong trường đại học nhất thiết phải hoàn thiện các qui trình quản lí đã có, nâng các qui trình và việc thực hiện qui trình lên tầm văn hóa, để mọi qui trình đều hướng tới việc phục vụ khách hàng một cách tốt nhất có thể và cải tiến liên tục (Kinh nghiệm Ấn Độ, Úc…)

v Văn hóa chất lượng là cái nôi của TQM Để có thể thành công trong việc vận dụng TQM trong nhà trường đại học phải thiết lập được một văn hóa, trong đó mọi người xem việc thỏa mãn nhu cầu khách hàng của mình là sự cam kết, là lương tâm, trách nhiệm của mình Đồng thời TQM cũng tạo ra một cơ chế để mọi người không thể làm khác, và nếu khác đi sẽ không được thừa nhận trong tổ chức (Kinh nghiệm Hoa Kì)

vi Làm việc theo đội, chia sẻ quyền lực, tạo sự tin tưởng lẫn nhau trong nhà trường… là những yếu tố cơ bản làm nên văn hóa chất lượng (tất cả các nước)