Tìm hiểu giá trị văn hóa và kiến trúc của hoàng thành thăng long

Giá trị văn hóa Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội là di tích có bề dày lịch sử, trải dài hơn 10 thế kỷ, kể từ thành Đại La tiền Thăng Long và nhất là từ thờivua Lý Thái Tổ thế

Tìm hiểu giá trị văn hóa và kiến trúc của Hoàng

Thành Thăng Long

1 Giá trị văn hóa

Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội là di tích có bề dày lịch

sử, trải dài hơn 10 thế kỷ, kể từ thành Đại La tiền Thăng Long và nhất là từ thờivua Lý Thái Tổ (thế kỷ thứ X) đến thời đại Hồ Chí Minh Khu di tích trung tâmHoàng thành Thăng Long- Hà Nội có diện tích 18.395 m2, bao gồm Khu di tíchThành cổ Hà Nội và di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu (phường Điện Biên,phường Quán Thánh, quận Ba Đình)

Đây là công trình kiến trúc đồ sộ, được các triều vua xây dựng trong nhiều giai đoạn lịch sử và trở thành di tích quan trọng bậc nhất trong hệ thống các di tích Việt Nam Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long là di tích có giá trị văn hóa đặc biệt quan trọng:

Tại đây có các di tích trên mặt đất rất quí giá như: nền điện Kính thiên,Đoan Môn, Bắc Môn, cột cờ Hà Nội, rồi Tổng hành dinh của Quân đội nhândân Việt Nam của thời đại Hồ Chí Minh Hệ thống các di tích và hiện vật đãkhai quật tại di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu càng cho chúng ta thấy tronglòng đất ở khu vực này chứa đựng một dòng chảy văn hoá chảy suốt cả lịch sửThăng Long- Hà Nội, bao gồm cả thời kỳ tiền Thăng Long ngược lên thành Đại

La thế kỷ thứ VII cho đến thế kỷ thứ VIII, thứ IX, đặc biệt từ khi Vua Lý Thái

Tổ định đô Thăng Long cho đến ngày nay Như vậy giá trị đầu tiên của Khutrung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội thể hiện ở chỗ nó gần như là một

"bộ lịch sử sống" chảy suốt theo cả chiều dài lịch sử Thăng Long- Hà Nội

Đây là kinh thành- nơi qui tụ các di sản văn hoá của cả nước, tinh hoa củanền văn hoá của cả nước Hơn thế nữa, nơi đây không phải chỉ kết tinh nền vănhoá của dân tộc, toả sáng ra trong nước, mà còn là nơi hấp thu các giá trị vănhoá của khu vực và thế giới Đây vừa là nơi kết tinh, toả chiếu nền văn hoá lâuđời của nước Đại Việt trước đây, Việt Nam hiện nay, vừa là nơi biến các yếu tốvăn hoá ngoại sinh thành nội sinh, làm phong phú và đa dạng thêm cho nền vănhoá dân tộc.

Nơi đây còn là trung tâm quyền lực, trung tâm chính trị của đất nước.Đây là nơi các vương triều trước đây, cũng như Đảng và Nhà nước trong thờihiện đại đã đưa ra các quyết sách trong xây dựng đất nước, cũng như trong bảo

vệ đất nước, tạo nên các thời kỳ huy hoàng của lịch sử, vượt lên bao khó khăn,thử thách

Qui mô vùng bảo tồn của trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội, làtoàn bộ diện tích của khu vực khảo cổ học 18 Hoàng Diệu rộng hơn 18 ha,cùng với khu Thành cổ được bao bọc bởi 4 con đường: phía Bắc là đường PhanĐình Phùng, phía Nam là đường Điện Biên Phủ, phía Đông là đường NguyễnTri Phương, phía Tây là đường Hoàng Diệu Hai khu này được kết nối với nhau

Cứ hình dung trục trung tâm bao gồm 4 mặt phố ở phía bên này như là bìa củacuốn sách nơi ta có thể cảm nhận khái quát nhất về trục trung tâm của cấmthành Hoàng thành Thăng Long, thì lật giở từng trang lịch sử của khảo cổ học từthời Đại La, cho đến Lý, Trần, Lê, Nguyễn đều có thể đọc được những dấu ấncủa di tích, của kiến trúc, của hiện vật để minh chứng cho những điều mà chúng

ta đã biết trong sử sách

2 Kiến trúc

Phạm vi di sản thế giới được công nhận là 20 ha (trên tổng số 140 ha củaHoàng thành) gồm khu khảo cổ ở số 18 đường Hoàng Diệu và khu vực đượcgiới hạn bởi 4 tuyến đường Điện Biên Phủ, Nguyễn Tri Phương, Phan ĐìnhPhùng và Hoàng Diệu Các di tích tiêu biểu của khu di tích:

Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu

Di tích này bao gồm tầng dưới cùng là một phần bên phía đông của thànhĐại La dưới thời Cao Biền, nhà Đường, tầng trên là cung điện nhà Lý và nhàTrần, tiếp theo là một phần trung tâm của đông cung nhà Lê và trên cùng là mộtphần của trung tâm tòa thành tỉnh Hà Nội thế kỷ 19

Một phần của khu di tích 18 Hoàng Diệu

Kiến giải của các nhà khảo cổ về một số phế tích ở đây chỉ là những nhận địnhban đầu Tuy chưa thể khẳng định về quy mô và công năng của tất cả các côngtrình nhưng rõ ràng các phế tích này cho thấy một quần thể kiến trúc toà ngangdãy dọc khá phong phú Dung mạo của một bộ phận Hoàng Thành Thăng Longxưa đã hiển hiện qua dấu vết vật chất chứ không chỉ là hình ảnh của sách vở,chữ nghĩa Cùng những phát hiện quan trọng về các dấu tích kiến trúc, một sốlượng lớn đồ gốm sứ là những vật dụng dùng hàng ngày trong Hoàng cung quanhiều thời kỳ cũng được tìm thấy Những khám phá này đã thực sự mở ra một

cánh cửa mới cho việc nghiên cứu về gốm Thăng Long và gốm dùng trongHoàng cung Thăng Long qua các triều đại

Cột cờ Hà Nội

Cột cờ Hà Nội là di tích được xây dựng năm 1812 dưới triều Gia Longcùng lúc xây thành Hà Nội theo kiểu Vô-băng (Vauban) Cột cờ cao 60 m, gồm

có chân đế, thân cột và vọng canh Chân đế hình vuông chiếm một diện tích là

2007 m² và gồm 3 cấp thóp dần lên Mỗi cấp đều có tường hoa với hoa văn baoquanh Từ mặt đất lên tới chân cấp thứ 2 phải leo 18 bậc tại mặt phía Đông vàmặt phía Tây Muốn từ cấp 2 lên cấp 3 cũng phải leo 18 bậc ở hai cửa hướngĐông và Tây Còn cấp thứ 3 có 4 cửa Đông, Tây, Nam, Bắc (với các tên

"Nghênh húc" (Đón ánh nắng ban mai), "Hồi quang" (ánh nắng phản chiếu),

"Hướng Minh" (hướng về ánh sáng)…) và từ cạnh dưới lên tới cạnh trên phảiqua tới 14 bậc cầu thang

Nhân dân có bài thơ mô tả về Cột cờ Hà Nội:

Kỳ đài năm thước vút trời cao

Thông đạt trong tâm có đường vào

Trong sáng muôn nơi dồn cả lại

Trung tâm thiên hạ đẹp biết bao!

Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam

Đoan Môn

Đoan Môn

Đoan Môn là cửa vòm cuốn dẫn vào điện Kính Thiên Đoan Môn gồm nămcổng xây bằng đá, phía ngoài là cửa Tam Môn khoảng 1812 - 1814, triềuNguyễn Gia Long phá, xây Cột Cờ (nay vẫn còn sừng sững) Năm 2002, giớikhảo cổ học Việt Nam được phép đào phía trong Đoan Môn đã tìm thấy “lốixưa xe ngựa” thuộc thời Trần, dùng lại nhiều gạch Lý Nếu khai quật tiếp, sẽ cóthể thấy cả con đường từ Đoan Môn đến điện Kính Thiên ở phía Bắc và cửa TâyNam thành Hà Nội

Điện Kính Thiên

Điện Kính Thiên là di tích trung tâm, là hạt nhân chính trong tổng thể các địadanh lịch sử của thành cổ Hà Nội Điện Kính Thiên chiếm vị trí trung tâm củakhu di tích Trước điện Kính Thiên là Đoan Môn rồi tới Cột Cờ Hà Nội, phíasau có Hậu Lâu, Cửa Bắc, hai phía đông và tây có tường bao và mở cửa nhỏ.Dấu tích điện Kính Thiên hiện nay chỉ còn là khu nền cũ Phía nam nền điệncòn có hàng lan can cao hơn một mét Mặt trước, hướng chính nam của điệnKính Thiên xây hệ thống bậc lên bằng những phiến đá hộp lớn Thềm điện gồm

10 bậc, 4 rồng đá chia thành 3 lối lên đều nhau tạo thành thềm rồng Bốn con

rồng đá được tạo tác vào thế kỷ 15 thời nhà Lê Điêu khắc rồng đá điện KínhThiên là một di sản kiến trúc nghệ thuật tuyệt tác, tiêu biểu cho nghệ thuật điêukhắc thời Lê sơ Được chạm trổ bằng đá xanh, rồng đá có đầu nhô cao, đầu to,

mắt tròn lồi, sừng dài có nhánh, bờm lượn ra sau, miệng hé mở, ngậm hạt ngọc.Thân rồng uốn lượn mềm mại thành nhiều vòng cung, nhỏ dần về phía nền điện

ở trên Trên lưng rồng có đường vây dài nhấp nhô như vân mây, tia lửa Haithành bậc ở hai bên thềm điện là hai khối đá chạy dài, chính là hai con rồngđược cách điệu hoá Nền điện Kính Thiên và đôi rồng chầu đã phần nào phảnánh được quy mô hoành tráng của điện Kính Thiên xưa

Điện Kính Thiên Năm 1886

Năm Ất hợi 1879 khi Trương Vĩnh Ký ra Hà Nội ông có vào điện Kính Thiên

xem qua và kể lại trong Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất hợi Dù trong thời buổi suy

tàn đó khi quân Pháp đã đánh chiếm thủ phủ Bắc Kỳ những cột gỗ lim theo bảntường trình tả có tầm vóc rất lớn, chu vi bằng một người ôm Những điện đàiphía sau điện Kính Thiên lúc đó đã hư hại nhiều nhưng vẫn để lại ấn tượng chongười khách Nam Kỳ

Nhà D67

Từ Tổng hành dinh - Nhà D67 Khu A Bộ quốc phòng, Bộ Chính trị và Quân uỷTrung ương đã đưa ra những quyết định lịch sử đánh dấu những mốc son củacách mạng Việt Nam Đó là: Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968 Cuộc Tổngtiến công năm 1972 Đánh thắng hai cuộc chiến của Mỹ mà đỉnh cao là 12 ngàyđêm cuối năm 1972 Tổng tiến công năm 1975, đỉnh cao là chiến dịch Hồ ChíMinh

Phòng họp Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương trong hầm ngầm D67

Khu hầm lớn nhất nằm dưới khoảng sân nối giữa điện Kính Thiên và nhà D67dành cho Bộ Chính trị và Quân ủy trung ương gọi là hầm D67 Hai đường dẫnxuống hầm bắt nguồn từ hai phòng làm việc của tướng Giáp và tướng Dũngtrong nhà D67, đường hầm rộng 1, 2m, có 45 bậc thang bêtông, trát đá granite

Đi sâu xuống 10m là hệ thống văn phòng của tổng hành dinh ngầm gồm bốnphòng rộng 50m2, chung một hành lang bên phải Phòng họp hình chữ nhật toànkhối, nền lát gạch, có một cửa ra vào Các phòng bên dành cho ban thư ký vàphòng để máy móc, điện đài Cuối cùng là phòng chứa hệ thống thông hơi, lọckhí đồ sộ chạy điện được chế tạo tại Liên Xô Các lối lên xuống của hai đườnghầm và cửa ra vào có tới sáu cửa thép sơn xanh dày 12cm, có nhiều tay nắm và

hệ thống gioăng cao su có thể ngăn nước và khí độc

Toàn bộ hệ thống hầm ngầm đều liên hoàn đường điện máy phát Hệ thốngthông tin, liên lạc, hậu cần, lương thực… đều đầy đủ Đầu ra của hai cửa hầm

này dẫn lên phòng làm việc của hai đại tướng tại nhà con rồng Ngoài hệ thốnghầm ngầm này, khu A thành cổ còn nhiều hệ thống hầm ngầm khác Riêngnhững bộ phận đã được bàn giao cho ban quản lý thành cổ là bốn khu hầm.Ngoài hầm của Bộ Chính trị vừa nói còn có hầm trước cửa nhà “con rồng”(dưới nền điện Kính Thiên), hầm gần khu làm việc của Cục Tác chiến và hầmcủa Ban cơ yếu có qui mô nhỏ hẹp, đơn giản hơn nhưng cũng chống được bom

và tên lửa hạng nặng

Thượng tướng Lê Ngọc Hiền cho biết: những năm 1965- 1966 Mỹ bắn phámiền Bắc, Bộ Tổng tham mưu lập kế hoạch bảo đảm an toàn cho cơ quan đầunão tại thành cổ với ba mức: báo động, xuống hầm và di tản Hệ thống hầmngầm sẽ được sử dụng ở mức báo động 2 Ông kể: "Nhiệm vụ thiết kế, xâydựng nhà, hầm được giao cho Bộ tư lệnh Công binh Một số bộ phận như máythông hơi, lọc khí, cửa sắt, điện đài… được nhập khẩu từ Liên Xô Khoảng 300cán bộ từ nhiều trung đoàn chuyên môn được huy động đào, xây hầm."

Hằng đêm, vào giờ giới nghiêm, thắp điện làm việc trong sự canh phòng cẩnmật Hệ thống nhà, hầm được xây dựng sáu tháng thì hoàn tất Bộ Chính trị,Quân ủy trung ương dời địa điểm làm việc từ nhà “con rồng” xuống nhà D67.Thời kỳ Mỹ ném bom thỉnh thoảng Bộ Chính trị mới phải làm việc dưới hầmngầm

Tại hầm ngầm dành riêng cho Cục Tác chiến trong thành cổ Hà Nội hôm nayvẫn còn rất nhiều máy điện thoại thời chiến

Hậu Lâu

Khung cảnh Hậu Lâu xưa

Lầu Tĩnh Bắc (Tĩnh Bắc lâu) là một toà lầu xây phía sau cụm kiến trúc điệnKính Thiên là hành cung của thành cổ Hà Nội Tuy ở sau hành cung nhưng lại

là phía bắc, xây với ý đồ phong thuỷ giữ yên bình phía bắc hành cung, nên mới

có tên là Tĩnh Bắc lâu và còn có tên là Hậu lâu (lầu phía sau), hoặc là lầu Côngchúa do cho rằng đây là nơi nghỉ ngơi của các cung nữ trong đoàn hộ tống vua

Nguyễn ra ngự giá Bắc thành

Cửa Bắc

Cửa Bắc bên ngoài vào năm 2009

Tên Hán Việt là Chính Bắc Môn, là một trong năm cổng của thành Hà Nội thờiNguyễn Khi Pháp phá thành Hà Nội họ giữ lại cửa Bắc vì nơi đây còn hai vếtđại bác do pháo thuyền Pháp bắn từ sông Hồng năm 1882 khi Pháp hạ thành Hà

Nội lần thứ hai Ngày nay trên cổng thành là nơi thờ hai vị tổng đốc Hà Nội là

Nguyễn Tri Phương và Hoàng Diệu

Phần II Trình bày đặc điểm kiến trúc và hệ thống

tượng thờ của chùa Mía.

Làng cổ Đường Lâm, Sơn Tây là nơi thu hút không ít nhiếp ảnh gia, đạo diễn, các nhà quay phim và nhiều học giả Không chỉ có truyền thống văn hóa, lịch sử lâu đời, đây còn là mảnh đất du lịch rất đẹp Đường Lâm là một điển hình làng cổ Việt Nam, vừa được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hóacấp quốc gia Nơi đây vẫn còn cây đa, bến nước, sân đình, những ngôi nhà đỏ rực tường như đá ong kiên cố, như chẳng hề có vết tích thời gian Đặc biệt Đường Lâm có chùa Mía ẩn mình trong sương sớm, nơi để con người chìm vào thế giới thâm nghiêm, tạm quên đi cuộc sống ồn ào, vội vã

Chùa Mía tọa lạc trên mảnh đất xứ Đoài giàu truyền thống, nơi hội tụ quầnthể di tích gồm nhiều đền chùa, miếu mạo, phản ánh quá trình xây dựng và gìn giữ một vùng đất giàu truyền thống lịch sử Chùa Mía tên hiệu là “Sùng NghiêmTự”, nằm trên vùng đồi của làng Đông Sàng (xã Đường Lâm, thành phố Sơn Tây), cách Hà Nội gần 50 cây số về phía tây

Chùa Mía được xây dựng vào thời Trần Ðến thế kỷ 17, chùa đã bị đổ nát,hoang phế nhiều Năm 1632 Cung phi Nguyễn Thị Ngọc Dong đã đứng rakhuyến mộ thiện nam tín nữ các làng Đông Sàng, Mông Phụ, Cam Thịnh, CamToàn… thuộc tổng Cam Giá (tức Tổng Mía) cùng nhau tôn tạo lại Cung PhiNgọc Dung còn gọi là Ngô Thị Ngọc Diệu, là phi tần trong phủ chúa TrịnhTráng (1623 – 1657) vốn là người làng Nam Nguyễn (Nam An) trong TổngMía Nhân dân trong vùng mến mộ uy đức của Bà, đã tạc tượng đưa vào phốithờ ở Chùa và còn có đền riêng Vì tôn kính nên gọi là “Bà Chúa Mía.” Về sauChùa được tu bổ nhiều lần, song đến nay quy mô tôn tạo thời Bà chúa Míadường như vẫn được bảo tồn nguyên vẹn

Tượng Phật ở Chùa Mía không chỉ đặc sắc về hình dáng, mà còn phongphú về số lượng Trong Chùa hiện thờ 287 tượng lớn nhỏ, gồm 6 tượng đồng,

107 tượng mộc và 174 tượng thổ Trăm pho trăm vẻ, nhưng pho nào cũng tạo ramột kiểu dáng sống động, màu sắc chế phối hài hòa Từ cử chỉ của ngón tay đếncài nhìn của khóe mắt, đều cho khách viếng thăm thấy được nét độc đáo phiphàm mà lại đầy vẻ từ bi hỷ xả: “Người xưa đã tạc bao nhiêu tượng, đầy vẻ từ

bi dáng cứu đời.”

Từ sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc (1954), chùa đã được xếp hạng ditích và thường xuyên được trùng tu Chùa Mía được xây dựng theo kiểu “nộicông, ngoại quốc”, phía sau có thêm hậu đường Từ ngoài vào, tam quan nhàchùa nằm ngay dưới tán cây đa cổ thụ 400 năm tuổi trông rất cổ kính, thâmnghiêm, qua cổng chùa là khoảnh sân được lát gạch thoáng đãng, cây cối xanhmát, không khí trong lành Qua dãy nhà thờ Tổ là chùa Chính, Tiền Đường,Thượng Điện, Hậu Đường, tả hữu hành lang nối liền vào Hậu đường, vây quanhthượng điện, tất cả gồm 27 gian tạo thành một cụm kiến trúc khép kín vừa mang

vẻ thanh nghiêm vừa có ánh sáng thiên nhiên vì giữa các gian chùa vẫn cókhoảng không cách mái

Sơ đồ kiến trúc chùa Mía

13

SÂN CHÙA

CÂY ĐA, TÒA THÁP

Tam quan

Trong khuôn viên chùa, mở đầu là tam quan, lên tam quan phải qua năm bậc, đó

là hình tượng chúng sinh của năm phương thế gian hội tụ về mảnh đất trí tuệnày

Cổng Tam Quan

Tam quan có hai tầng mái tượng cho âm - dương đối đãi để mỗi khi tiếng thukhông rung lên như nhắc nhở trời - đất, âm - dương hoà hợp, và để cho conngười mỗi sáng mỗi chiều tự dọn lòng mình, hoà vào thiên nhiên vũ trụ nhằm đitìm chính mình, chính tâm Tầng trên của tam quan đặt tượng của một vị hộpháp nhỏ đứng, hai tay tượng chắp trước ngực, đầu đội mũ kim khôi, mặc áogiáp nhẫn nhục với các hoa văn nổi khối Trong tư cách đó, các nhà nghiên cứunghệ thuật tạo hình Phật giáo thường cho rằng đây là bóng dáng của thái tử Kỳ

Đà, đôi khi còn gọi là đức Tam Châu

Tầng dưới của Tam quan hiện nay còn để hai tấm bia đá cổ to vừa phải, tấm biabên phải Thập phương công đức bi ký được làm năm Cảnh Hưng 11 (1750) vàtấm bia bên trái làm năm Vĩnh Tộ 2 (1620) Đáng quan tâm ở tấm bia Vĩnh Tộ

Cây đa cổ, tòa bảo tháp Cửu phẩm Liên hoa

Bước qua cổng Tam quan, nhìn sang bên phải, du khách sẽ nhìn thấy cây đa cổ,gốc to khít vòng tay mấy người ôm, rễ cây rắn chắc nổi lên trên mặt đất.Tán láxòe ra như những bàn tay khổng lồ của đức Phật chở che cho hết thảy chúngsinh hướng tâm về cõi Niết bàn Đã mấy trăm năm qua bao thăng trầm lịch sử,

rễ, cành đa chắt chiu hương đất khí trời để bảo tồn sự sống cho tươi cành xanh

lá, chống chọi với phong sương tuế nguyệt và thăng trầm lịch sử Thân câyvững chãi, sù sì những u mấu của thời gian tựa như đức Phật khổ hạnh kiếp tuhành Thân đa đường bệ như thế đứng của người đắc đạo trước Thiền mônthanh tịnh Đối đỉnh với ngọn đa già là tòa bảo tháp cửu phẩm Liên hoa Tòatháp này mới được xây dựng để thờ vọng Xá lợi Phật Đây cũng là ngọn Thápbút, Kính thiên, được coi là trấn giữ cho mạch âm của làng quê được an lành vàphát triển Tòa tháp có chin tầng hoa sen, mỗi tầng tháp xòe hình đầu rồng congvút trạm trổ công phu Có lẽ chin tầng tượng trưng cho chín kiếp tu hành khổnão của Đức Phật để đạt tới quả phúc Trong lòng tháp một đường cầu thanghình xoáy chon ốc lên đến đỉnh tháp Tầng trên cùng thờ vọng Xá Lị Đức Phật

Cây đa và ngọn tháp cổ