Tác động qua lại giữa văn hóa người thái và du lịch

Du lịch phát triển mạnh nhấtở một số bản người Thái gần thịtrấn Mai Châu.Mai Châu là mộthuyện miền núi thuộccực tây của tỉnh Hòa Bình , phía bắc giáp tỉnh Sơn La, phía nam giáp tỉnh Than

I TỔNG QUAN CHUNG

1 Giới thiệu về Mai Châu, Hòa Bình

Mai Châu- Hòa Bình là mộtđiểm du lịch được phát triển từ năm 1993 đến nay

Du lịch phát triển mạnh nhấtở một số bản người Thái gần thịtrấn Mai Châu.Mai Châu là mộthuyện miền núi thuộccực tây của tỉnh Hòa Bình , phía bắc giáp tỉnh Sơn La, phía nam giáp tỉnh Thanh Hóa, phía bắc giáp huyện Đà Bắc, phía đông giáp huyện Tân Lạc

Huyện Mai Châu có 1 thị trấn huyện lỵ (Mai Châu) và 22 xã: Cun Pheo, Bao

La, Piềng Vế, Xăm Khòe, Mai Hịch, Vạn Mai, Mai Hạ, Chiềng Châu, Nà Phòn, Nà Mèo, Tòng Đậu, Đồng Bảng, Phúc Sạn, Tân Sơn, Tân Mai, Ba Khan, Thung Khe, Noong Luông, Pù Bin, Hang Kia, Pà Cò, Tân Dân Diện tích: 564,54 km² Dân số 55.663 người (7/2009).[1]

Mai Châu vốn là 1 trong 5 châu của phủ Chợ Bờ khi thành lập tỉnh Mường, tiền thân của tỉnh Hoà Bình (năm 1886).Đến năm 1892, Mai Châu là 1 trong 5 châu của Hoà Bình

Trong kháng chiến chống Pháp, Mai Châu là phần phía nam sông Đà của huyện Mai Đà, thuộc Liên khu Việt Bắc từ 4/11/1949 và đến 9/8/1950 mới nhập vào Liên khu 3

Ngày 21/9/1957, huyện Mai Đà chia làm 2 huyện Đà Bắc và Mai Châu Khi đó Mai Châu gồm 5 xã: Mai Thượng, Mai Hạ, Tân Mai, Pu Bin, Bao La

Huyện Mai châu hiện có 12 di tích, danh thắng, trong đó có 5 di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận xếp hạng về văn hóa đó là: Hang Khoài (Xăm khòe), Hang Chiều (thị trấn Mai Châu), Hang Nhật, Hang Láng, Hang Mỏ

Luông (Chiềng Châu) Các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh luôn được bảo tồn

và phát huy di sản văn hóa dân tộc Ngoài ra, Mai Châu còn là địa phương lưu giữ kho tàng văn nghệ dân gian phong phú với những nét đặc trưng của dân tộc Thái, Mông qua các hoạt động của người xưa trong các lễ hội như: lễ hội “Cầu mưa”, lễ hội “Chá chiêng” của dân tộc Thái và lễ hội “Gầu tào” của dân tộc Mông…

2 Giới thiệu về người Thái ở Mai Châu

2.1 Sơ lược lịch sử người Thái ở Mai Châu:

Tộc thái ở VN hiện này có khoảng 1,3 triệu người, tập trung chủ yếu ở các tỉnh vùng Tây Bắc, Nghệ An, Thanh Hóa Tộc Thái có hai ngành khởi đầu là Thái đen

và Thái trắng

Lịch sử người Thái ở Mai Châu đã trải qua khoảng 7 thế kỷ Vào thế kỷ XIII, một bộ phận người Thái ở huyện Bắc Hà( Lai Châu ngày nay) do lang Bôn lãnh đạo đã di chuyển dọc sông Hồng, rẽ sang sông Đà, rồi lập nghiệp ở vùng Mộc Châu( Sơn La), Mai Châu (Hòa Bình), Mường Khoòng ( Thanh Hóa)

Nền văn hóa của người Thái ở Mai Châu là mô hình văn hóa thung lung, lấy cây lúa nước làm trụ cột, do đó cũng có thể gọi là văn hóa lúa nước Văn hóa thung lung chính là sự hội nhập giữa văn hóa củ, bầu bí- cạn với văn hóa lúa nước

Đời sống kinh tế của người Thái ở Mai Châu gắn liền với trồng trọt, săn bắn hái lượm.việc dệt vải, may vá đều tự cung tự chế trước kia người Thái ở Mai Châu chỉ trồng lúa nếp là chính, cấy 1 vụ trong năm Ngày nay họ đã chuyển sang trồng

2 vụ lúa tẻ/ năm

Người Thái ở Mai Châu ít chợ búa- việc trao đổi hang hóa bị hạn chế, thường theo phương thức hang đổi hang Ngày nay, theo sự phát triển đi lên của xã hội, người Thái đã giảm dần tính tự cung tự cấp trong đời sống kinh tế văn hóa- xã hội 2.2 Văn hóa truyền thống của người Thái ở Mai Châu:

2.2.1 Nhà cửa:

Theo quan niệm của người Thái Mai Châu, đoàn kết là một yếu tố quan trọng

để tồn tại, chính vì vậy có đi đâu và định cư ở đâu họ cũng làm nhà sát gần nhau để cùng bên nhau trong mọi điều kiện và hoàn cảnh nào Đó cũng là đặc trưng cơ bản của một làng Thái ở Mai Châu

Chính vì họ dựng nhà sát nhau nên một bản làng cổ truyền của người Thái Mai Châu không có vườn tược Nhà cửa được đặt vào trung tâm của một khổ đất, xung quanh là những dải đất rất hẹp chừng hai, ba mét trong đó có vài trái cây ăn quả, vài bụi sả, bụi cà ít được gia chủ trông nom Còn vườn chính của người Thái ở Mai Châu là ở trên nương xa nhà Cho nên một làng Thái cổ truyền ở Mai Châu thường không có bờ rào, bờ dậu như những làng bản của dân tộc khác

Thông thường một bản Thái bao giờ họ cũng bố trí đường đi lại theo hình xương cá và các nhà được dựng hai bên trục đường trục đường chính là một dãy nhà dài, còn các trục đường phụ nhỏ thì nhà ở cũng được dựng quay mặt ra ngoài đường, mỗi trục từ 4 cho đến 8 nhà tùy theo trục đường phụ dài hay ngắn đặc biệt nhà cửa trong làng của người Thái Mai Châu không bao giờ bố trí mỗi nhà môt hướng lộn xộn mà đều thống nhất quay mặt ra trục đường đi lại, điều đó tạo nên những làng Thái ngay ngắn những nếp nhà

Về sinh hoạt, nhà của người Thái trắng chia làm ba phần, theo chiều dọc nhà Thang chính đặt ở đầu hồi Qua thang lên thẳng phòng tiếp khách, liền phòng khách về bên trái là nơi dành cho con gái, cạnh đó có bàn ăn, tiếp theo là bếp Ngoài cùng là sàn để nước, sàn có thang phụ dành cho nữ giới qua lại Hành lang ở giữa có bếp khách và nơi để xa quay sợi và khung cửi Hành lang phía trước, đầu hồi có một phòng nhỏ dành cho khách và một ô nhỏ bên trong đặt bàn thờ tổ tiên, tiếp đến là nơi dành cho vợ chồng chủ nhà, vợ chồng con gái, con trai chủ nhà 2.2.2 Trang phục:

 Nam giới:

Trong trang phục truyền thống, nam giới mặc quần áo thổ cẩm màu chàm xanh hoặc chàm đen, nhưng vài chục năm gần đây nam giới đã chuyển sang mặc âu phục là chủ yếu

 Nữ giới:

Phụ nữ Thái hiện nay vẫn gắn bó với trang phục truyền thống: áo cỏn màu trắng, xanh hoặc đen bó sát thân với hàng khuy bạc trắng, váy dài đen quấn suông hoặc được thêu viền hoa văn ở gấu Người phụ nữ Thái ở Mai Châu thường búi tóc sau gáy, cài trâm bạc hoặc trâm bằng xương thú:

Khi còn trẻ chưa lấy chồng, họ thả tóc sau lưng, buộc chỉ màu thay cặp tóc, khăn đội đầu màu trắng, để răng trắng

Khi lấy chồng có con, họ nhuộm răng đen

Đối với các cụ bà, chiếc áo xanh chàm luôn luôn mặc theo người, khi không mặc thì bỏ gọn trong giỏ đựng trầu cau đeo ở lưng

Ngày nay, phụ nữ Thái ở Mai Châu đã có những thay đổi về trang phục, sơ mi

nữ bằng vải dệt công nghiệp.Các đồ trang sức như bộ xà tích, vòng bạc… ít được dùng Riêng khăn chít đầu vừa là vật trang điểm vừa là vật giữ sạch đầu tóc đã trở thà nh quy tắ c sống hàng ngà y của người Thái ở Mai Châu Do vậy, khi ra khỏi nhà, chị em phụ nữ nhất thiết phải có khăn đội đầu, ai để đầu trần được coi là vi phạm quy tắc sống

2.2.3 Ẩm thực:

Trong mâm cơm của người Thái có nhiều món ăn, mỗi món đều có hương vị đặc trưng, vừa đậm đà, vừa cay cay, vừa ngọt ngào chân chất Đặc trưng nhất trong các món ăn của dân tộc Thái là món nướng Món thịt nướng, gọi là “Lam nhọ”:

lam là nướng, nhọ là nhừ Các loại thịt gia súc, gia cầm, hay thuỷ sản đều có thể nướng Thịt thái miếng, ướp gia vị, dùng xiên hoặc kẹp tre tươi đặt lên than hồng; hoặc thịt băm nhỏ, bóp nhuyễn với trứng, gói vào lá chuối hay lá dong, kẹp lại, nướng trên than đỏ hoặc vùi tro nóng; khi chín thịt rất thơm, ăn không ngán

Món cá nướng hấp dẫn bởi hương thơm của cá, vị cay của ớt, vị nồng nàn của mắc khén Món “Pỉnh tộp” cũng gọi là cá nướng, nhưng thường làm bằng cá to như: chép, trôi, trắm nhưng đặc trưng là mổ lưng, để ráo nước, xoa một lớp muối rang nổ; tẩm ớt tươi nướng, nghiền nát mắc khén, để cá ngấm gia vị, cứng thịt lại rồi đặt lên than hồng Cá chín có vị thơm hấp dẫn, dùng để uống rượu rất độc đáo

Từ cá, người Thái còn chế biến ra nhiều món ăn khác nhau, đặc trưng và ngon:

cá hấp, người Thái gọi là cá mọ Món cá mọ được cắt miếng, tẩm gia vị, gói vào là dong, hấp trong chõ gỗ.Món “pa giảng” là cá hong khô Do đặc thù vùng cao, người Thái thường để dành cá sấy trong bếp và hun khói Khi có khách, nhà xa chợ, chưa làm kịp món ăn thì bỏ cá ra nướng và rót rượu mời khách nâng chén rượu nồng nhâm nhi Và khi chủ nhà tiếp khách, ở dưới bếp, người nhà tiếp tục chế biến món ăn, tiếp từng món lên mâm.Đây là cách giữ chân khách hiệu quả, thể hiện lòng hiếu khách của đồng bào vùng cao Người Thái còn có tài chế biến gia vị

để ăn với các món luộc, món xôi, hương vị đậm đà khó quên Lên Tây Bắc, du khách thưởng thức món gà “đi bộ” - gà do đồng bào vùng cao nuôi thả trên đồi, thịt rắn chắc Gà luộc chấm với gia vị chẩm chéo rất thơm ngon, không ngấy, uống với rượu Mông Pê hoặc Lẩu sơ thì rất thú vị Từ thịt các loại, gà, cá, người vùng cao còn có các món lạp, luộc, canh chua với vị ngon đặc trưng

Món cơm nếp, xôi nếp là sản phẩm lao động của đồng bào và là món ăn truyền thống của dân tộc Thái Độc đáo của món xôi là chín bằng hơi, mềm, dẻo nhưng không dính tay Xôi được đựng vào “ép khẩu”, đồng bào thường mang đi làm nương, nhưng du khách có thể mang về thành phố làm quà.Giống như xôi, cơm nếp, cơm Lam là đặc sản của dân tộc Thái thường được sử dụng vào dịp lễ, tết hay

đãi khách Mùa nào thứ nấy, người Thái đãi khách bằng sản vật, như: măng đắng, măng ngọt; rau cải ngồng, rau dớn chấm với gia vị “chẩm chéo”, thơm của riềng, rau thơm các loại, sự đậm đà, vị cay của ớt, muối rang và “mắc khén”

2.2.4 thế ứng xử:

 bố mẹ với con cái:

trong một gia đình thường có nhiều thế hệ chung sống nhưng luôn luôn hòa thuận Bố mẹ coi con dâu, con rể như con ruột, không phân biệt con đẻ, con nuôi, con vợ lẽ, con vợ cả, con chung, con riêng - chỉ có phân biệt con trai với con cái, con trưởng với con thứ Hôn nhân của con cái thường được bố mẹ tôn trọng

 vợ chồng:

người Thái ở Mai Châu có tục ở rể từ 1 đến 3 năm Quy định này đã phần nào hạn chế quyền lực của chế độ phụ quyền, tạo cho cuộc sống vợ chồng bình đẳng hơn, trách nhiệm hơn

 Anh em ruột thịt:

Khi còn ở với cha mẹ, anh em ruột thịt chịu sự chỉ dạy của các bậc cao

niên.Anh em trong nhà thường tự giác trong công việc, giúp đỡ nhau, ít khi để cha

mẹ nhắc nhở

 Quan hệ gia đình và khách:

Người Thái ở Mai Châu đặc biệt mến khách, khách đến chơi thăm hoặc nhờ vả đều được đón tiếp trọng thị, trong đó quý nhất khách bên nhà vợ

 Quan hệ làng bản:

Ngay từ thời xa xưa, người Thái phải chống chọi với thú dữ, giặc cướp, chính

vì vậy mối quan hệ làng bản là mối quan hệ cộng đồng được hình thành và phát triển từ rất xa xưa Người Thái lên án gay gắt những người lười biếng,trộm cắp, họ không chấp nhận việc loạn luân hay ngoại tình

2.2.5 Lễ hội:

 hội cầu mưa:

vào tháng ba, tháng tư, hễ trời hạn hán là người Thái ở Mai Châu tổ chức hội cầu mưa Hội tổ chức theo bản Tham gia hội đông nhất là các nam nữ thanh

niên.tầng lớp trung niên thì ở nhà sẵn sang đón tiếp đoàn hát cầu mưa

 hội cầu phúc bản mường:

hội cầu phúc bản, hội cầu phúc mường thường được tổ chức vào khoảng tháng tám, thời điểm thời tiết mát mẻ, lúa đồng đang ở thì con gái cứ hai năm tổ chức hội xên bản thì năm thứ ba sẽ xên mường

 lễ cơm mới:

lễ cơm mới (khau mờ) của người Thái ở Mai Châu khép lại chu trình sản xuất 1 năm, mở ra một năm mới

 sinh hoạt văn nghệ của ngày hội chá chiêng:

người dự hội, ngoài những người đến tạ ơn thày mùn- người chữa bệnh cho mình còn có hang tram người trong bản và các bản khác đến tham dự

văn nghệ trong ngày hội rất phong phú, nhưng chủ yếu là múa khan, múa kiếm, các trò diễn,…

 hát đối đáp( khắp tua)

khắp tua giống hát ví, hát trống quân của vùng đồng bằng – một loại dân ca trữ tình, trao duyên của con g ái Tuy nhiên, trình tự có thể thay đổi và không nhất thiết mỗi cuộc hát đều phải có đủ các bài hát

3 Khái quát du lịch

Mai Châu là cửa ngõ lên vùng Tây Bắc, một huyện miền núi cực tây của tỉnh Hòa Bình cách Hà Nội khoảng 140 km Thung lũng Mai Châu từ lâu đã nổi tiếng

với bản Lác, bản Văn, bản Pom Coọng, bản Mông, núi Xà Lĩnh Đây là nơi sinh sống của người Thái và Mông, với nhiều nét văn hóa bản địa độc đáo

Thời gian đầu làm du lịch, người dân bản Lác không thu tiền của khách Với bản tính hiếu khách, thân thiện, người dân trong bản tiếp đón nhiệt tình và chu đáo Dần dần bản Lác và sau đó là Pom Cọong thành điểm dừng chân và tham quan của khách

Năm 1995, Ủy ban Nhân dân huyện Mai Châu đã ban hành quy chế số 400 về một số chế độ, nội quy, tài chính trong việc cho khách lưu trú tại địa phương Các thủ tục hành chính, đăng ký kinh doanh đối với các hộ làm du lịch dần được hoàn thiện Năm 1997 thuế thu nhập đã được áp dụng đối với các hộ kinh doanh có giấy phép Hiện nay, hoạt động du lịch cộng đồng phát triển mạnh nhất ở bản Lác và Pom Cọong Ngoài ra, các bản khác như: Văn, Nà Phòn, Xăm Khòe cũng được đưa vào khai thác

Trải qua quá trình hình thành và phát triển Mai Châu đã trở thành điểm du lịch hấp dẫn và đạt được nhiều kết quả:

Về số lượng khách và doanh thu từ du lịch: theo thống kê năm 2009 lượng khách đến Mai Châu tăng hơn 3 lần, doanh thu tăng gần 23 lần so với năm 2000 (1)

Năm

Chỉ tiêu

- Số lượt khách

(lượt)

12.93 8

15.196 8.100 32.209 42.500

+ Quốc tế 7.100 6.971 4.200 8.670 10.950 + Nội địa 5.838 8.225 3.900 24.539 31.550

- Thu nhập du lịch

(triệu đồng)

850 2.700 1.800 9.300 19.500

Số lượng khách tăng qua các năm đã chứng tỏ hoạt động du lịch cộng đồng ở đây có sức hút lớn, đồng thời cũng cho thấy cách làm du lịch cộng đồng đã tạo được uy tín, làm cho Mai Châu trở thành một trong những điểm đến hấp dẫn

Về dịch vụ du lịch: Mai Châu phát triển khá phong phú các loại hình dịch vụ đáp ứng nhu cầu của khách tham quan như: dịch vụ đón khách lưu trú tại gia (homestay), phục vụ ăn uống, biểu diễn văn nghệ, trình diễn hoạt động sản xuất các mặt hàng thủ công mỹ nghệ, hướng dẫn khách tham quan các tuyến đi bộ trong địa bàn huyện

II TÁC ĐỘNG CỦA ĐỜI SÔNG VĂN HÓA NGƯỜI THÁI TỚI DU LỊCH

Một trong những động cơ thúc đẩy con người đi du lịch đó là khám phá những điều mới mẻ, mở rộng sự hiểu biết của bản thân mình Kể từ khi hình thành

du lịch đã có mối gắn kết chặt chẽ với đời sống văn hóa xã hội bởi văn hóa xã hội giữa các vùng miền, các dân tộc là không giống nhau khơi gợi sự am tìm tòi, mở

mang kiến thức của người đi du lịch Để hiểu mối liên hệ giữa đời sống văn hóa xã hội và du lịch phải xét tới cả hai mặt tác động tiêu cực và tích cực

1 Tác động tích cực

Trước tiên chúng ta phải khẳng định không có giá trị văn hóa xã hội thì ngành dịch vụ du lịch không thể phát triển Các giá trị văn hóa tồn tại, phát triển được quy định bởi các yếu tố như vị trí địa lý, nhân chủng, quá trình đấu tranh giữa con người với tự nhiên, giữa các tộc người với nhau vì lẽ sinh tồn, sự giao lưu giữa các luồng tư tưởng, sự giao thoa giữa các nền văn hóa,… Bởi vậy mỗi khu vực trên thế giới có đặc điểm văn hóa xã hội khác nhau

1.1 Đời sống văn hóa xã hội chính là tài nguyên nhân văn - một trong những điều kiện quan trọng, là tiền đề để phát triển và đa dạng hóa các dịch vụ du lịch tại Mai Châu

Nếu như chúng ta coi các điều kiện chung như thời gian rảnh rỗi của người dân, tình hình chính trị ổn định… là những điều kiện đủ để phát triển du lịch thì tài nguyên nhân văn chính là một điều kiện cần để phát triển du lịch.Một vùng có đời sống kinh tế cũng như chính trị vô cùng phát triển song không có tài nguyên du lịch thì dịch vụ du lịch cũng bị hạn chế Mai Châu được thiên nhiên ưu đãi ban tặng cho một vẻ đẹp hoang sơ mà vô cùng lãng mạn, bay bổng, trải qua những thời

kỳ hình thành và phát triển đã tạo lập nên những nét văn hóa vô cùng đặc sắc, riêng

có Ở vùng đất này từ nhà cửa, trang phục, ẩm thực các lễ hội, văn học nghệ thuật đến thế ứng xử là những nhân tố làm nên văn hóa của Mai Châu Chính bởi vậy Mai châu có điều kiện để phong phú các loại hình dịch vụ du lịch như dịch vụ khách lưu trú tại gia, phục vụ ăn uống, biểu diễn văn nghệ trình diễn các hoạt động sản xuất thủ công mỹ nghệ, hướng dẫn khách tham quan