Chùa dâu và những đặc trưng phật giáo ở việt nam

Những tài liệu, cổ vật còn lại ở chùa Dâu, đặc biệt là bản khắc “Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh”, có niên đại 1752 cùng kết quả nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam của các nhà sử họ

z

Khoa Ngoại Ngữ Kinh Tế

-*** -BÀI THU HOẠCH MÔN CƠ SỞ VĂN

HÓA VIỆT NAM

Đề tài

Chùa Trấn Quốc

Giảng viên hướng dẫn : Trần Thị Thùy Linh

Sinh viên : Phan Thị Nga

Lớp : Tiếng anh thương mại K52a

Mã sinh viên : CQ522440

Hà Nội, 10/2012

MỤC LỤC

A. MỞ ĐẦU

1. Lí do lựa chọn đề tài

2. Đối tượng nghiên cứu

B. Nội dung

1. Đôi nét về chùa Dâu

2. Đặc điểm của Phật giáo Việt Nam

a. Tính tổng hợp

b. Khuynh hướng Thiên về nữ tính

c. Tính linh hoạt

3. Các đặc trưng của Phật Giáo Việt Nam được minh chứng tại chùa Dâu

a. Tính tổng hợp

b. Khuynh hướng thiên về nữ tính

c. Tính linh hoạt

C. Kết luận

D. Tài liệu tham khảo:

A. MỞ ĐẦU

1. Lí do lựa chọn đề tài

Khi nói đến tôn giáo ở Việt Nam không thể không thế không nhắc đến ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo, học thuyết của đạo Phật về “nỗi khổ và sự giải thoát” đã tự nhiên đi vào tâm thức của người dân Việt Nam nông nghiệp với niềm tin Phật (hay Bụt) luôn có mặt ở khắp nơi, sẵn sàng cứu giúp người tốt và trừng trị kẻ xấu Phật giáo được truyền trực tiếp từ Ấn Độ sang Việt Nam ngay từ đầu Công Nguyên và đã có một sự dung hợp kỳ diệu với các vị thần nông nghiệp bản địa tạo nên một hệ thống tư tưởng giáo lý và thờ cúng mang yếu tố riêng biệt Nhắc đến trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta phải nói đến Chùa Dâu Những tài liệu, cổ vật còn lại ở chùa Dâu, đặc biệt là bản khắc “Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh”, có niên đại 1752 cùng kết quả nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam của các nhà sử học và Phật học đã khẳng định chùa Dâu là tổ đình của Phật giáo Việt Nam xuất hiện cách đây khoảng 1800 năm

Bắc Ninh quê tôi được biết đến là cái nôi của Phật giáo dân tộc, với đặc điểm cũng như thế mạnh về bộ máy lãnh đạo được hình thành sớm nên các phong trào Phật sự của tình nhà rất sôi nổi so với các tỉnh thành trong cả nước nói chung Tìm hiểu về Phật giáo ở Việt Nam, muốn có những hiểu biết xác thực về ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa tín ngưỡng của người Việt, tôi ngược dòng thời gian về với vùng Dâu (hay còn gọi là Luy Lâu) Thuận Thành Bắc Ninh, ngôi chùa Dâu mang đến những minh chứng rõ rệt của đặc trưng của Phật giáo ở Việt Nam

Từ những lí do trên, tôi quyết định chọn đề tài “Chùa Dâu và những đặc trưng Phật giáo ở Việt Nam” làm nội dungcủa bài thu hoạch với mong muốn có hiểu biết thực tế hơn về những đặc trưng của Phật giáo khi được truyền sang Việt Nam, người dân nông nghiệp Việt Nam xưa đã tiếp nhận và biến đổi Phật Giáo như thế nào và thêm vào đó là hiểu thêm về giá trị văn hóa của một địa danh quê hương biết trân trọng hơn những giá trị văn hóa còn lại và góp phần gìn giữ

2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong giới hạn của bài thu hoạch, tôi không đi sâu tìm hiểu về các lịch sử hay kiến trúc của chùa Dâu mà chỉ tập trung làm rõ những yếu tố thể hiện rõ những đặc trưng của Phật giáo ở Việt Nam

Chùa Dâu là trung tâm trong hệ thống các chùa thờ Phật và thờ tứ pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện), một nét độc đáo trong

sự kết hợp giữa Phật giáo Ấn Độ và tín ngưỡng dân gian của người Việt

Vì thế, khi tìm hiểu về chùa Dâu, tôi xem xét đến cả mối liên hệ với các chùa khác trong vùng Dâu, nhưng chùa Dâu vẫn là trọng tâm

B. NỘI DUNG

1. Đôi nét về chùa Dâu

Chùa Dâu, còn có tên là Diên Ứng, Pháp Vân, hay Cổ Châu, là một ngôi chùa nằm ở xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, cách Hà Nội khoảng 30 km Chùa còn được người dân gọi với những tên

gọi khác nhau như chùa Cả, Cổ Châu tự, Duyên Ứng tự.

Chùa được xây dựng từ đầu công nguyên (Đây là ngôi chùa được xây dựng sớm nhất ở Việt Nam, ngay từ thế kỷ thứ II sau Công nguyên)

ở vùng Dâu, thời thuộc Hán gọi là Luy Lâu, đây là trung tâm cổ xưa nhất của Phật giáo Việt Nam Tại vùng Dâu có năm ngôi chùa cổ: chùa Dâu thờ Pháp Vân, chùa Đậu thờ Pháp Vũ, chùa Tướng thờ Pháp Lôi, chùa Dàn thờ Pháp Điện, và chùa Tổ thờ Man Nương là mẹ của Tứ Pháp Từ cuối thế kỷ VI, Thiền sư Tì-ni-đa-lưu-chi (Vinitaruci), người Nam Ấn

Độ, đã mở đạo tràng thuyết pháp tại chùa, lập nên Thiền phái đầu tiên ở Việt Nam

Chùa đã được Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi đứng ra dựng lại với quy mô lớn vào thế kỷ XIV và được trùng tu nhiều lần ở các thế kỷ sau

Ở tòa thượng điện, còn một số mảng chạm khắc của thời Trần, thời Lê Chùa có tháp Hòa Phong nổi tiếng, tương truyền có 9 tầng, nay chỉ còn 3 tầng, được đại trùng tu vào năm 1737 Chùa Dâu là một danh lam bậc nhất của xứ kinh Bắc xưa nay, được xem là ngôi chùa đầu tiên của Phật giáo Việt Nam Chùa nằm ở trung tâm của khu di tích lịch sử văn hoá tiêu biểu và phong phú bậc nhất của quê hương Kinh Bắc Nơi đây từng

là thủ phủ của quận Giao Chỉ, sau là Giao Châu - trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá, trung tâm Phật giáo cổ xưa nhất của nước ta

Chùa Dâu gồm bốn dãy nhà liên thông hình chữ nhật bao quanh ba ngôi nhà chính: tiền đường, thiêu hương và thượng điện Tiền đường của chùa Dâu đặt tượng Hộ pháp, tám vị Kim Cương Gian thiêu hương đặt tượng Cửu Long, hai bên có tượng các vị Diêm Vương, Tam châu Thái

tử, Mạc Đĩnh Chi Thượng điện để tượng Bà Dâu (Pháp Vân), Bà Đậu

(Pháp Vũ), và các hầu cận Các pho tượng Bồ tát, Tam thế, Đức ông, Thánh tăng được đặt ở phần hậu điện phía sau chùachính

2. Đặc điểm của Phật Giáo Việt Nam.

Theo phó Giáo sư Trần Ngọc Thêm, Phật giáo Việt Nam có những đặc điểm chính sau:

a. Tính tổng hợp

Đây là đặc trưng của lối tư duy nông nghiệp, đặc trưng này được thể hiện cụ thể :

- Hòa nhập dung hòa vơi tín ngưỡng dân gian như thờ nước, thờ

đá và thờ cúng tổ tiên

Khi được truyền bá đến Việt Nam, Phật giáo đã tiếp xúc ngay với các tín ngưỡng truyền thống dân tộc và dung hòa ngay với chúng Hệ thống chùa “tứ pháp” thực ra là những đền miếu thờ thân Mây, Mưa, Sấm, Chớp… Trong chùa , lối kiến trúc phổ biến là “tiền Phật hậu thần” nghĩa là các thần, thánh, thành hoàng, thổ địa hay các vị anh hùng dân tộc cũng được đưa vào thờ trong chùa Bên cạnh đó, người Việt cũng có phong tục gửi người chết lên chùa cho vong linh được mát mẻ Dễ thấy trong chùa thường có những bia hậu hay bát nhang cho những người đã khuất

- Điện thờ đa dạng, tích hợp thêm nhiều vị thần của các tôn giáo khác

Chùa ở Việt Nam không chỉ là tổng hợp của các tông phái khác nhau mà còn tổng hợp chặt chẽ với các tôn giáo khác như Nho giáo và Đạo giáo Về sự tổng hợp giữa các tông phái, nhiều chùa là những Phật điện phong phú với hàng chục pho thượng Phật, la hán của các tông phái khác nhau, nhiều chùa mang hình thức tiểu thừa nhưng lại theo giáo lí đại thừa Về sự tổng hợp với các tôn giáo khác, Phật với Nho, với Đạo, tạo thành quan niệm Tam giáo đồng nguyên (3 tôn giáo cùng phát nguyên từ một gốc) và Tam giáo đồng quy (3 tôn giáo cùng quy về một đích) Phật giáo Việt Nam kết hợp chặt chẽ với việc đạo và việc đời Vốn

là một tôn giáo xuất thế, nhưng vào Việt Nam, Phật giáo trở nên rất nhập thế: bằng chứng là các cao tăng được nhà nước mời tham chính hoặc cố vấn trong những việc hệ trọng: đại sư Khuông Việt, thiền sư Vạn Hạnh…

b. Khuynh hướng thiên về nữ tính

Phật giáo Ấn Độ căn bản đều là hình tượng nam Ngay như Phật Quan Âm cũng là nam Sang Việt Nam mới "nữ hóa" đi Việt Nam có tục thờ các bà mẹ, gọi là thờ mẫu Ngoài ra, người Việt Nam còn tạo ra những “Phật bà” riêng của mình: phật mẫu – Man Nương, Quan âm thị kính…

Việt Nam có khá nhiều chùa mang tên các bà: chùa bà Dâu, chùa

bà Đanh, chùa bà Đậu… Đa số các phật tử là nữ giới

c. Tính linh hoạt:

Tính linh hoạt được thể hiện trong cách tu luyện, trong cách đặt tên tượng phật và trong cách trang trí tượng phật

Về cách tu luyện, người Việt Nam coi trọng việc sống phúc đức, trung thực hơn là đi chùa:

“thứ nhất là tu tại gia, thứ nhì tu chợ, thứ ba tu chùa”

Coi trọng truyền thống thờ ông bà, cha mẹ hơn là thờ phật:

“Tu đâu cho bằng tu nhà Thờ cha, kính mẹ ấy là chân tu”

Về cách đặt tên tượng phật, tên gọi của tượng phật Việt Nam mang

tính rất mộc mạc và dân gian: Ông nhịn ăn mà mặc (Tuyết Sơn gầy ốm), ông nhịn mặc mà ăn (Di- lặc to béo), Ông bụt ốc ( thích ca tóc quăn)…

Về cách trang trí tượng phật, tượng phật Việt Nam mang dáng dấp hiền hòa, nhiều tượng phật được tạc theo lối không phải tọa trên tòa sen

mà là chân co, chân duỗi rất thoải mái, giản dị…

3. Các đặc trưng của Phật Giáo Việt Nam được minh chứng tại chùa Dâu

a. Tính tổng hợp:

- Hòa nhập dung hòa vơi tín ngưỡng dân gian như thờ nước, thờ

đá và thờ cúng tổ tiên

Tín ngưỡng thờ thần tự nhiên là một vùng rộng, vì người dân Kinh Bắc trồng lúa nước nên họ phải thờ các hiện tượng tự nhiên Một sự thật là: Trước khi bị cạn và biến thành con sông chết, sông Dâu và sông Tiêu Tương chảy theo hướng Bắc – Nam, hướng có độ dốc lớn, thường gây ra

lũ do lượng nước dồn về nhanh Cả vùng Dâu – Keo, Đình Bảng ngày xưa đều thường xuyên có lụt

Chùa Dâu gắn liền với truyện cổ tích Tứ pháp của người Việt xưa:

“Truyện kể rằng, thuở xưa nàng Man Nương ở vùng Dâu, vì thiền

sư Khâu Đà La bước qua người mà mang thai, sinh ra đứa con đem trả nhà sư Thiền sư bỏ đứa trẻ vào gốc cây dung thụ, lại đưa cho Man Nương cây thiền trượng có thể làm phép lấy nước cứu dân bị hạn hán Ngày cây dung thụ bật gốc trôi về sông Dâu, thái thú Sĩ Nhiếp muốn vớt lên nhưng không sao làm được, chỉ có nàng Man Nương dùng dải yếm buộc vào nhẹ nhàng đem lên bờ

Từ thân cây thần kì ấy, người dân tạc bốn pho tượng Nữ thần Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tức là bốn chị em thần Mây, Mưa, Sấm, Chớp của tín ngưỡng nông nghiệp, và đặt thờ ở bốn ngôi chùa Dâu, Đậu, Tướng, Dàn Giữa cây dung thụ còn một khối đá, gọi là Thạch Quang Phật, được thờ chung ở chùa Dâu Bà mẹ Man Nương khi mất được thờ trong chùa Tổ cách đó không xa.”

Từ câu truyện cổ đó, đã tạo nên một hệ thống chùa Tứ Pháp rất đặc biệt của riêng người Việt: chùa thờ Nữ thần nông nghiệp, với mong ước mưa thuận gió hòa, hạn chế thiên tai Có thể nói, hệ thống tín ngưỡng thờ Tứ Pháp là hiện tượng tín ngưỡng bản địa của nước ta mang đậm màu sắc của nền văn minh lúa nước kết hợp với Phật giáo - tôn giáo du nhập từ Ấn Độ

Bên cạnh đó, sự dung hòa với tín ngưỡng dân gian còn được thể hiện ở ý nghĩa của lễ hội chùa Dâu: “Ý nghĩa quan trọng nhất của hội Dâu là cầu cho mưa thuận gió hòa, ước vọng ngàn đời của cư dân nông nghiệp, một lễ hội Phật giáo lớn của vùng đồng và Trung du Bắc Bộ Mỗi dịp lễ hội hàng năm với sự diễn lại sự tích của các vị Tứ Pháp, Man Nương, hội chùa Dâu đã biểu lộ sự sùng bái tín ngưỡng phồn thực cổ xưa của cư dân vùng lúa nước” Trong lễ hội còn có nghi thức “tắm tượng” – nghi thức này thể hiện yếu tố chính trong văn hóa Việt Nam là

“nước”.Theo sử sách ghi chép lại, chùa Dâu xứ Kinh Bắc xưa kia là nơi thường tổ chức các lễ cầu mưa Sau này, sử sách Việt Nam từ Lý - Trần

- Lê đều chép rằng: “Mỗi khi đại hạn nhà Vua thuờng đi cầu mưa ở chùa Pháp Vân hay rước tuợng Pháp Vân ( bà Dâu ) từ xứ Kinh Bắc về kinh thành Thăng Long, đặt tuợng ở chùa Một Cột để làm lễ cầu đảo Khi nào

có mưa mới rước tượng trở về xứ Kinh Bắc”

Trong chùa Dâu ngoài thờ Phật còn có bàn thờ Trạng Nguyên Mạc Đĩnh Chi – người đã có công xây dựng lại chùa vào thế kỷ XIV

- Điện thờ đa dạng, tích hợp thêm nhiều vị thần của các tôn giáo khác

Điều này có thể thấy rõ khi quan sát kiến trúc thờ thần Phật của Chùa Dâu: Tiền đường của chùa Dâu thờ Hộ pháp và mười tám vị Kim Cương Gian thiêu hương đặt tượng Cửu Long, hai bên có tượng các vị

Diêm Vương, Tam châu Thái tử, Mạc Đĩnh Chi Thượng điện để tượng

Bà Dâu (Pháp Vân), Bà Đậu (Pháp Vũ), và các hầu cận Các pho tượng

Bồ tát, Tam thế, Đức ông, Thánh tăng được đặt ở phần hậu điện phía sau chùa chính

b. Khuynh hướng thiên về nữ tính

Đặc điểm này được thể hiện chung trong hướng chùa và các pho tượng phật được thờ trong chùa Một nhà nghiên cứu đã nhận đinh rằng:

“Phật Việt Nam vẫn là vẻ đẹp nữ, chứ không phải vẻ đẹp nam Nhất là những tượng Phật ở chùa Dâu, rất nữ tính, đôi tay và ngực rất nõn nà, đẹp gợi cảm.”

Trước hết, nói về hướng chùa, chùa Dâu quay về hướng Tây – hướng chùa Tổ “chầu về hướng mẹ” Đây là một biểu hiện của tính nữ trong phật giáo Việt Nam

Ở gian giữa chùa có tượng Pháp Vân uy nghi, trầm mặc, màu đồng hun, cao gần 2 m Tượng có gương mặt đẹp với nốt ruồi to đậm giữa trán gợi liên tưởng tới những nàng vũ nữ Ấn Độ, tới quê hương Tây Trúc Pho tượng màu gụ, được ngồi trên tòa sen như tượng Phật, nét mặt như một người mẹ hiền từ nhìn xuống, bàn tay phải đưa ra như vỗ về an ủi, tay trái đặt trong lòng Bốn phía tòa sen có các vòng sắt để có thể di chuyển tượng trong ngày lễ hội Tượng được phủ lớp áo vàng, ngày hội khi làm lễ tắm tượng mới thay áo.Tượng Pháp Vân được đặt ở chính điện, thể hiện lòng tự cường dân tộc và tôn vinh những phụ nữ tài năng đức độ

Pháp Vũ thờ ở chùa Đậu, cách đó không xa Thời chiến tranh, quân Pháp đóng trong chùa Đậu, và đã phá hủy chùa Dân làng phải đem tượng Pháp Vũ sang đặt cùng với chị ở chùa Dâu Tượng Pháp Vũ với những nét thuần Việt, đức độ, cao cả

Ở hai bên là tượng Kim Đồng và Ngọc Nữ.Hai pho tượng rất riêng, được tạc theo lối tả thực, không cách điệu như những tượng thờ thông thường Hai pho cao bằng người thật,hai tay giơ lên hướng vào phía tượng Pháp Vân., gợi nhớ tới những cô thôn nữ của miền quê quan họ Dáng người thắt đáy lưng ong uyển chuyển, vành khăn vấn trên đầu bình

dị và mềm mại, chiếc áo tứ thân mớ ba mớ bảy với dải lụa đào thướt tha, khuôn mặt sống động, đứng trong tư thế của một điệu múa cổ xưa, đặc biệt tượng Ngọc nữ vấn khăn, rẽ tóc mang đậm tâm hồn người Việt Phía trước là một hộp gỗ trong đặt Thạch Quang Phật là một khối

đá, tương truyền là em út của Tứ Pháp

Hai bên tượng Pháp Vân còn hai tượng nữ thần giữ chùa, để khi các Bà về thăm mẹ chùa có người coi sóc

Quan sát tượng Phật mẫu trong chùa, ta có thể thấy Phật mẫu mang

vẻ đẹp gợi cảm của phụ nữ, điều này rất đặc biệt trong nghệ thuật Phật giáo Việt Nam Khác hẳn các pho tượng Phật khác, tượng Phật Mẫu đều tạc Phật mình trần, quấn váy lên gần ngực Thân tượng mềm nuột, thon thả, thế tượng ngồi xếp bằng chắc chắn dáng toạ thiền, những nếp váy đều đặn tạo cảm giác vừa cao xa chốn tâm linh, vừa mềm mại nét thân gần người phụ nữ trần thế.Nhận định về chùa Dâu, một nhà nghiên cứu

đã có ý kiến “Đứng về mặt nghệ thuật, không nơi đâu ở Việt Nam có một tập hợp điêu khắc gắn bó với truyền thuyết huyền thoại, với tính gợi tình và cái đẹp nữ tính huyền bí đến như vậy”

Về động tác nửa vời của đôi tay Thường làm tượng, nhất là tượng Phật đôi tay đều được đặt đúng điểm dừng, cũng là điểm bắt đầu, nên tạo

ra cảm giác tĩnh tại Ở tượng Phật Mẫu lại thể hiện đôi tay thật động Một tay đưa lên phía ngực làm phép, bàn tay mở ra năm ngón an nhiên Tay kia hạ xuống, ngửa ra cứu độ vỗ về Hai tay thật động này ăn nhịp với khuôn mặt như đang cúi xuống nói cười an ủi

Tượng Phật thường qui phạm, khuôn mẫu Tượng Phật Mẫu vùng Dâu là những đột biến trong nghệ thuật tôn giáo ở Việt Nam Phật tính ở đây đã nhường cho nữ tính, tươi và ấm như chính cuộc sống của con người

Các pho tượng Phật trong chùa Dâu đều có gương mặt đầy đặn, đôn hậu, thiên về tính nữ cũng là một biểu hiện của khuynh hướng “ Nữ tính hóa” rất Việt Nam này

Lễ hội chùa Dâu hàng năm vào ngày tám tháng tư âm lịch- ngày phật đản theo truyền thống cổ và cũng là ngày kỷ niệm Phật mẫu Man Nương sinh hạ nữ nhi

Chùa Dâu nằm trong hệ thống chùa Thờ Mẫu Thờ Mẫu là một hình thức thờ cúng tín ngưỡng đặc trưng của các cư dân nông nghiệp thể hiện sự kính trọng đối với quyền năng sinh sản và biết ơn tổ tiên Trong nền nông nghiệp cổ sơ, giống cái giữ vai trò quan trọng trong sản xuất trực tiếp ra của cải, do đó các Thần - Phật Tứ Pháp cũng được tôn thờ dưới hình tượng của các nữ thần Tôn thờ Mẫu Phật (Man Nương), người có công tái tạo ra một hình thức tôn giáo mới mang đậm tính bản