SKKN cách tiếp cận các dấu câu trong các bài thơ mới chương trình THPT

Song vấn đề, ý thức đi sâu tìm hiểu về các dấu câu, xem nó như một phương diện nghệ thuật bộc lộ cảm xúc, tình cảm, nội dung tư tưởng- Một yếu tố quan trọng trong việc kết cấu bài thơ vẫ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐẠT GIẢI B CẤP TỈNH

NĂM HỌC 2008 – 2009

- Tác giả thuộc về cô Bùi Thị Thu Hương - Thạc sỹ ngữ văn trường THPT Đinh

Chương Dương – Hậu Lộc – Thanh Hóa

-Mọi sao chép phải có sự đồng ý của tác giả nếu không đều được coi là bất hợp pháp

ĐỀ TÀI : Cách tiếp cận các dấu câu trong các bài thơ mới chương trình THPT

A Đặt vấn đề:

I LỜI MỞ ĐẦU:

Thơ mới là thơ của thời đại cái tôi cá nhân Chịu ảnh hưởng của nền văn học nghệ thuật thế giới thế kỷ 20, Thơ mới Việt Nam đã đi sâu khám phá thế giới tâm hồn với cảm xúc của cái tôi nội cảm vô cùng phong phú đa dạng đã tạo nên ảnh hưởng sâu rộng đối với sự phát triển thơ ca dân tộc, đưa thơ ca Việt Nam bước vào thời kỳ hiện đại

Thơ mới trước hết là một cuộc nổi loạn, một sự phá phách để đoạn tuyệt với những khuôn phép gò bó của " thơ cũ" Nhưng sự "nổi loạn" và "phá phách" đó là một hiện tượng có qui luật và cũng theo qui luật, nó sẽ đưa tới cho thơ những nguyên tắc kết cấu mới phù hợp hơn, rộng rãi hơn

Kết cấu là sự xếp đặt và phân bố các yếu tố của hình thức tác phẩm nghệ thuật, nói đúng hơn là tổ chức tác phẩm trong nội dung và thể loại tác phẩm Kết cấu có một nội dung ý nghĩa tự thân Kết cấu đưa lại cho tác phẩm sự hoàn chỉnh nhất quán và sự hoàn mỹ của các trật tự Tóm lại khái niệm kết cấu là một khái niệm thuộc phạm trù hình thức của tác phẩm văn học Toàn bộ các yếu tố thuộc về hình thức ( tức là các yếu tố biểu hiện nội dung có thể chỉ ra và phân tích được) nằm trong hai nhóm gọi ước lệ là hình tượng và văn bản như hệ thống nhân vật, sự kiện, không gian, thời gian, câu, đoạn, hệ thống điểm nhìn, mở đầu, kết thúc đều tham gia vào kết cấu Mục đích của kết cấu là xây dựng nên một thế giới nghệ thuật bộc lộ rõ cảm quan của nhà văn

về đời sống đồng thời vạch ra con đường giúp độc giả có thể theo đó mà nhận ra ý nghĩa của thế giới nghệ thuật vừa được tạo nên và tự xác lập được một cách nhìn đời mới theo gợi ý của tác giả

Cảm xúc là yếu tố then chốt trong kết cấu bài Thơ mới Với đặc điểm này thơ mới được kết cấu theo mạch cảm xúc tự nhiên và để mạch cảm xúc ấy tự chọn lấy cho mình nhịp điệu thích hợp không gò bó của câu thơ tự do Do vậy thơ mới đã có kết cấu khác với thơ cổ điển, đặc biệt là các tín hiệu nghệ thuật các loại dấu câu, cách ngắt nhịp, cấu tứ của câu thơ điệu nói này

Trong thực tế nghiên cứu và giảng dạy Thơ mới tôi thấy Thơ mới đã được chú trọng khám phá và khẳng định giá trị đích thực của nó trên nhiều phương diện nội dung tư tưởng, nghệ thuật Học sinh ngày nay khá thông minh, ham hiểu biết và nhạy cảm, các em luôn khát vọng tìm hiểu tất cả những gì được gợi mở trong văn bản nghệ thuật ngôn từ Song vấn đề, ý thức đi sâu tìm hiểu về các dấu câu, xem nó như một phương diện nghệ thuật bộc lộ cảm xúc, tình cảm, nội dung tư tưởng- Một yếu tố quan trọng trong việc kết cấu bài thơ vẫn chưa thực sự được chú ý giải mã, đọc ra những ẩn ý những cảm xúc của tác giả, góp phần hiểu đúng hiểu sâu thế giới tâm hồn nhà thơ trong từng thi phẩm

Ở đề tài này tôi mạnh dạn đi sâu tìm hiểu một hiện tượng khá phổ biến trong các bài thơ mới như một tín hiệu nghệ thuật ( ý tại ngôn ngoại) của thơ hiện đại Góp thêm một cách nhìn mới về giá trị của Thơ mới biểu hiện thế giới tâm hồn phong phú của các thi nhân

Do khuôn khổ của một đề tài tôi chỉ khảo sát so sánh đối chiếu phân tích tổng hợp và rút ra một cách tiếp nhận các dấu câu tiêu biểu như: dấu gạch ngang (-), dấu chấm lửng( ), dấu chấm hỏi (?), dấu chấm cảm (!) và dấu chấm câu đặc biệt ở giữa câu thơ trong những bài Thơ mới của nhà thơ Xuân Diệu được học ở bậc PTTH

Qua đề tài này tôi mong muốn học sinh và giáo viên thấy được tầm quan trọng

và sự gắn kết giữa học Ngữ pháp Tiếng Việt và học văn Đặc biệt là cách dùng dấu câu và tiếp nhận nó sát, đúng với từng thi phẩm cụ thể

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:

1 Thực trạng:

Qua khảo sát các bài Thơ mới trong "Tuyển tập thơ mới Việt Nam 1932-1945"

NXBVH năm 2001 và giảng dạy những bài được in trong SGK Văn 11 NXBGD năm

2000 Một điều dễ nhận thấy và gây ấn tượng cho độc giả là cách ngắt dòng, dùng các loại dấu câu rất phong phú của các nhà Thơ mới Điều ấy cho thấy rõ đây là sự lựa chọn, một yếu tố cách tân của nghệ thuật câu thơ điệu nói ( thơ hiện đại) Với câu thơ điệu nói, giọng điệu cá thể của người sáng tạo được giải phóng để trở thành một trong

những yếu tố quan trọng nhất của Thơ mới: từ ngữ, âm thanh, nhịp điệu lúc này đều

do đặc điểm dòng cảm xúc nhân vật trữ tình chi phối Câu thơ điệu nói không nghiêng

về phía mô tả hình thức bên ngoài của câu thơ trong Thơ mới, mà nghiêng về phản ánh một cách tổ chức lời thơ sao cho nó thể hiện rõ sự cảm nhận thế giới của con người hiện đại Nó là một loại hình câu thơ hiện đại nằm trong một kiểu tổ chức bài thơ hiện đại, phù hợp với tính chất của một nhãn quan mới về cuộc đời, về chủ thể

Một dấu hiệu nghệ thuật được biểu hiện rất rõ trong thi phẩm, dề nhìn thấy âý lại rất ít được chú ý phân tích, cảm nhận Phải chăng vì nó bị xem nhẹ, bởi là một dấu câu đơn thuần hay vì quá khó mà người tiếp nhận có thể lờ đi do ngại đào sâu những cái chưa được bàn đến Hay nói đúng hơn là chưa thấy được giá trị ý nghĩa tự thân của các loại dấu câu trong mối quan hệ với ngôn từ xây dựng thế giới hình tượng nghệ thuật

Tiêu biểu cho phong trào Thơ mới SGK chọn tác giả Xuân Diệu với những

bài thơ tiêu biểu cho hồn thơ và phong cách nghệ thuật thơ Xuân Diệu: " Thơ

Duyên" " Đây mùa thu tới" " Vội vàng" và bài đọc thêm " Nguyệt Cầm" Hoài Thanh

đã từng nói " Xuân Diệu đến với chúng ta bằng bộ y phục lạ lùng " Một trong những

yếu tố tạo nên bộ y phục đó là cách dùng từ sáng tạo độc đáo cả phương Đông lẫn phương Tây, cách dùng dấu gạch ngang, dấu chấm lửng ( ) , dấu chấm đặc biệt giữa câu thơ rất phổ biến

" Thu đến - nơi nơi động tiếng huyền"

Vô tâm- nhưng giữa bài thơ dịu, Anh với em như một cặp vần"

(Thơ Duyên)

" Đây mùa thu tới - mùa thu tới"

- Hỡi Xuân Hồng ta muốn cắn vào ngươi

( Đây mùa thu tới)

- Anh nhớ tiếng Anh nhớ hình Anh nhớ ảnh

Anh nhớ em anh nhớ lắm ! em ơi !

(Tương tư chiều)

" Thỉnh thoảng nàng trăng tự ngẩn ngơ

Non xa khởi sự nhạt sương mờ

Đã nghe rét mướt luồn trong gió

Đã vắng người sang những chuyến đò

( Đây mùa thu tới)

" Tôi sung sướng Nhưng vội vàng một nữa

Con gió xinh thì thào trong lá biếc Phải chăng hờn vì nỗi phải bay đi?

Chim rộn ràng bỗng đứt tiếng reo thi Phải chăng sợ độ phai tàn sắp sửa?

Chẳng bao giờ ôi ! chẳng bao giờ nửa

Mau đi thôi ! mùa chưa ngã chiều hôm.)

( Vội vàng) Hiện tượng lựa chọn dùng các loại dấu câu để gửi gắm ẩn ý phơi trải cảm xúc khá phổ biến vậy mà trong quá trình viết SGK, sách tham khảo và SGV bạn đọc chưa đựơc tiếp nhận một kết quả phân tích tìm hiểu giá trị nghệ thuật của nó Tiêu biểu cho hồn thơ kỳ lạ, tư duy thơ độc đáo Hàn Mặc Tử và giọng thơ đặc biệt Thâm Tâm SGK

chọn dạy hai thi phẩm " Đây thôn Vĩ Dạ" và " Tống biệt hành' Các hình thức nghệ

thuật dấu câu như ( ?) dấu chấm ( !) dấu (:) cũng chưa được chú ý khám phá để đọc ra những ẩn số những giá trị đích thực của nó Trong mối quan hệ với ngôn từ tạo vẻ đẹp thẩm mỹ nội dung phong phú của thi phẩm

2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên

Từ thực tế trên, qua giảng dạy và tiếp cận các tư liệu cần thiết như SGV, sách tham khảo tôi thấy các dấu câu nghệ thuật bị xem nhẹ, buông lỏng, bỏ qua trong quá trình dạy học, thẩm bình các bài Thơ mới là phổ biến Điều đó dẫn đến việc hiểu, cảm giá trị Thơ mới còn thiếu hụt, chưa sâu, chưa đáp ứng được nhu cầu háo hức khám phá nghệ thuật ngôn từ của lớp học sinh ngày nay khá thông minh nhạy cảm và ham hiểu biết Nói cách khác là một trong những yếu tố kết cấu bài Thơ mới; những loại dấu câu nghệ thuật đựơc tác giả lựa chọn, trong mối quan hệ với ngôn từ nó có ý nghĩa, có giá trị biểu đạt rõ tư tưởng, nội dung nghệ thuật, thẩm mỹ, cảm xúc của thi nhân, chưa được chú trọng giải mã Cái hay cái đẹp của Thơ mới còn chìm khuất Người viết sẽ lấy dẫn chứng cụ thể trong từng bài

Ví dụ SGV- NXBGD năm 2000 trang 104-105 hướng dẫn giảng dạy bài

" Thơ duyên" đặc biệt là 3 khổ thơ đầu như sau:

" Ở đây Xuân Diệu nói " Duyên" tức là một cuộc gặp gỡ không ngờ, không hẹn

mà thành ra tình yêu mà vì thế mối tình càng thú vị Dùng hai chữ Thơ duyên cũng có

thể Xuân Diệu gài thêm cái ý : thơ để làm duyên, để bắc cầu đến tình yêu Chính vì

cái hoàn cảnh gặp nhau như vậy cho nên nhà thơ rất sung sướng, có thể nói tràn đầy hạnh phúc Cảnh, tình trong bài thơ tuyệt đẹp Chúng ta chú ý đến từng chi tiết, đến những danh từ tính từ, động từ được sử dụng Ví dụ: Không phải một buổi chiều như bất cứ chiều nào mà chiều mộng; chiều mộng làm gì? hoà thơ Hoà ở đâu? Trên nhánh duyên Nhánh duyên, từ nhánh rất gợi cảm Rồi cặp chim chuyền Cặp chim chứ không phải là 2 con chim, đôi chim; hai hay đôi mới chỉ là số lượng, cặp còn có ý gắn

bó thân mật ( cũng như bên dưới, nhà thơ viết : Cặp vần) "

Biết rằng Thơ mới là rất khó hiểu đặc biệt là bài Thơ duyên của Xuân Diệu, thơ

tình yêu độc đáo, trong trẻo tươi sáng, thẩm được nó thì rất vất vả cho người dạy và học Nhưng hướng dẫn như thế quả là còn sơ sài và đơn giản Cái hay cái đẹp, cái tài

ba sáng tạo và tâm hồn phong phú của thi nhân chưa được hiểu rõ

Bài thơ không chỉ nói đến tình yêu đôi lứa mà còn thể hiện nềm khát khao được hoà nhập với thiên nhiên đất trời và con người Đồng thời là một sự cắt nghĩa về tình yêu, tình duyên rất Xuân Diệu: Thiên nhiên tươi đẹp trong trẻo gợi tình mối lái để con ngưòi hoà hợp gắn kết với nhau.Trong buồn đau cô đơn lạnh lẽo con người cũng cần đến với nhau Các tín hiệu nghệ thuật như dấu gạch ngang góp phần không nhỏ trong việc thể hiện nội dung trên của bài thơ

Hướng dẫn tìm hiểu khổ thơ một của một số sách tham khảo khá hơn

Ví dụ: " Bức tranh thiên nhiên tươi đẹp trong buổi chiều thơ mộng Một buổi chiều mùa thu với không gian êm đềm, cảnh vật như đang giao hoà với nhau Từ " nhánh" toát lên vẽ nhỏ nhắn, mềm mại Hình ảnh gợi cảm: cặp chim ríu rít như đang tâm tình Nền trời trong xanh màu ngọc bích đổ ánh sáng qua muôn lá Dường như khắp nơi thiên nhiên đều tạo nên khúc nhạc chào đón mùa thu Tóm lại trong khổ thơ đầu, nhà thơ đã cảm nhận tinh tế đầy nghệ thuật và vẽ nên một cảnh chiều thu thật êm đềm, thơ mộng, tươi vui hạnh phúc bằng những đường nét, hình ảnh màu sắc âm thanh đầy gợi cảm (Sách để học tốt Văn Tiếng Việt lớp 11 NXBĐHQG -TPHCM trang 142)

Gợi ý trên không sai nhưng chưa đủ và sâu Người viết đã bỏ qua tín hiệu nghệ thuật dấu gạch ngang trong bộc lộ cảm xúc tình cảm nhân vật trữ tình hay mạch lôgíc của khổ thơ và bài thơ

Chiều mộng hoà thơ trên nhánh duyên Cây me ríu rít cặp chim chuyền

Đổ trời xanh ngọc qua muôn lá

Thu đến - nơi nơi động tiếng huyền

Bên cạnh việc khai thác từ ngữ, hình ảnh nhịp điệu thơ " chiều mộng", “hoà thơ”," nhánh duyên","cây me", "ríu rít", "cặp" Bức tranh thiên nhiên tươi sáng đầm

ấm hạnh phúc, gợi tình trong khổ thơ là một sự lý giải cho chữ duyên trong tình yêu của Xuân Diệu Cảnh giao hoà với cảnh vật, con người, tâm hồn thi nhân trước cảnh

ấy như thế nào? Câu thơ kết thúc khổ thơ cần được hiểu rõ đặc biệt cách ngắt câu

bằng dấu gạch ngang " Thu đến - nơi nơi động tiếng huyền" Câu thơ kết thúc khổ

thơ vừa như giải thích, như khẳng định cảnh vật đẹp thơ mộng kia chính là của một không gian buổi chiều mùa thu đẹp như trong mộng, vừa lãng mạn vừa hiện thực, vừa thâu tóm bức tranh mùa thu vừa biểu đạt cảm xúc của thi nhân trước cảnh vật đất trời

Với Xuân Diệu:" Với lòng tôi , đất trời chỉ có hai mùa:Xuân với thu hai mùa đặc biệt ý nhị, hai mùa có bình minh Đầu xuân là bình minh ấm của lòng tôi Và ấm hay mát, thu hay xuân, lòng cũng rạo rực những tiếng mùa, ái tình ghé môi gọi mời trong gió" ( Trường ca) Soi chiếu vào mạch thơ quả thật câu thơ cuối khổ chính là cảm xúc lâng lâng xao xuyến ngất ngây say đắm của thi nhân trong cảnh đẹp như mộng của thiên nhiên khi mùa thu đến Dấu gạch ngang ở đây đã tách câu thơ làm hai

phần, nhịp thơ ngắn gọn, câu thơ bị bẻ gãy " thu đến" ngắn gọn nhưng quánh đặc cảm

xúc trào dâng như tiếng reo vui muốn báo hiệu mùa thu đã đến Đồng thời như lời khẳng định tất cả những cảnh ở 3 câu trên đẹp như mộng kia chính là đặc trưng riêng của mùa thu Người đọc như cảm giác có tiếng hổn hển vội vàng, sự ngỡ ngàng của thi nhân trước cảnh, vừa như một xác nhận hiện thực- mùa thu đã đến Thành phần

ngôn từ đằng sau dấu gạch ngang " - nơi nơi động tiếng huyền" ở đây với tư keetst (được dùng để tách) thành phần chú thích ngữ, giải thích ngữ Vậy " - nơi nơi động tiếng huyền"chính là sự thâu tóm toàn bộ linh hồn không gian cảnh vật mùa thu, đẹp huyền ảo lung linh sống động Từ láy " nơi nơi": liền kề dấu gạch ngang vừa có ý

nghĩa chỉ không gian rộng khắp, cảnh vật đang hoà hợp cất lên bản nhạc mùa thu huyền ảo du dương làm say lòng người Khiến con người như có cảm giác lâng lâng ngất ngây trước cảnh sắc mùa thu sống động xôn xao biến đổi tạo nên bức tranh động chứ không tĩnh lặng như thu trong văn học truyền thống hay thu của Nguyễn Khuyến Màu sắc, ánh sáng, âm thanh cảnh vật tươi tắn giàu sức sống lòng người mơ màng rung động Cảm xúc trào dâng như đang đắm mình trong không gian và linh hồn mùa thu gợi khát vọng tình yêu Nó khác hẳn với các buổi chiều gợi buồn thường thấy trong Thơ mới bây giờ

Chính " tiếng huyền" bản nhạc mùa thu đã chi phối tâm hồn thi nhân, nối mạch

cảm xúc của thi nhân ở cả những khổ thơ sau, khiến cái nhìn cảnh vật chung quanh

đều gợi tình " Con đường nhỏ nhỏ gió xiêu xiêu / Lả lả cành hoang nắng chở chiều"và các khổ thơ tiếp theo Như vậy là câu thơ cuối khổ một đặc biệt là phần sau

dấu gạch ngang tạo được mạch cảm xúc cao hơn, gắn kết lôgíc với khổ sau Người đọc vừa cảm nhận được cảm xúc trào dâng mãnh liệt, tiếng reo hân hoan háo hức, trạng thái ngất ngây như hoà trong sắc mùa thu gợi tình của thi nhân và có lẽ cái chất sống của bài thơ này không phải là cái cảnh vật cụ thể, sinh động của chiều thu như ở trên mà còn là cái say của lòng thi sĩ với đất trời cởi mở giao hoà, sự hoà quện giữa linh hồn và cảnh vật Nhà thơ đem đến cho người đọc một sự tiếp nhận thanh thoát không chút gò bó nào

Trường hợp dấu gạch ngang ở khổ thơ thứ 3 trong bài thơ cũng không được SGV đã động đến, xem nó như một yếu tố nghệ thuật cần giải mã Người viết xin

được minh chứng một cách gợi mở của nó Khổ thơ thứ 3: " Em bước điềm nhiên không vướng chân/ Anh đi lững đững chẳng theo gần Vô tâm - nhưng giữa bài thơ dịu/ Anh với em như một cặp vần/

Xuân Diệu đã nói khá tinh tế và chính xác trạng huống tâm lý con người trong tình đầu, trong không gian thơ mộng của chiều thu Nghĩa là tất cả như chẳng quan tâm đến nhau nhưng thực ra, lòng thi nhân đi giữa vườn tình ái, tràn ngập những rung động yêu thương, những biến đổi tinh tế, lý trí đã phải ẩn đi để cảm xúc, tình cảm tuôn trào Sự hoà hợp cái tôi chủ quan với mùa thu khách quan

" Vô tâm- nhưng giữa bài thơ dịu/ Anh với em như một cặp vần." Từ " vô tâm"

được tách riêng như lý giải và khẳng định một điều vẫn thường gặp trong thực tế của

tình đầu " Tình trong như đã mặt ngoài còn e", bề ngoài từ hành động, cử chỉ đều tỏ

ra thờ ơ, lãnh đạm không hề bận tâm để ý đến đối tượng Thế nhưng ấn tượng dấu gạch ngang giữa câu thơ, bẻ gãy câu thơ không chỉ có thế, nó gợi nhiều băn khoăn suy ngẫm với người đọc Nó là thành phần phụ chú giải thích cho những từ ngữ hình ảnh, hành động trước nó, ở đây nó gợi dẫn người đọc đến một điều lý thú bất ngờ; dấu

gạch ngang ở câu thơ và từ "nhưng" là ranh giới tạo sự đối lập giữa vẻ bề ngoài và bề

trong, một nốt nhấn của cảm xúc, khẳng định sự tất yếu của cảnh đất trời êm ái tươi

đẹp như một bài thơ ấy đã dẫn đến một sự tất yếu "Anh với em như một cặp vần." -

Một sự gắn kết không thể tách rời, sự hoà đồng bền chặt, khăng khít tất yếu của tình yêu Sự sáng tạo tinh tế mà độc đáo rất Xuân Diệu, nó là cách nói thâm thuý cái

không thể tách rời khi đã thành cặp, nó khác cách nói truyền thống, bằng hình ảnh so

sánh quen thuộc " Đôi ta như thể con ong/ Con quấn con quýt, con trong con ngoài" (

ca dao) hay cách nói của các nhà Thơ mới " Đôi lứa thần tiên suốt cả ngày" ( Huy

Cận)

Vô tâm thôi nhưng cái huyền diệu mộng mơ của đất trời thiên nhiên đã dẫn kết hồn anh với hồn em, trái tim khát khao kiếm tìm của thi sĩ đã đến đúng nơi Lúc này giữa người và cảnh không còn giới hạn khoảng cách mà đã hoà vào nhau như một, tình và cảnh giao hoà tha thiết Cái hay cái tinh tế của bài thơ là Xuân Diệu đã phát hiện được cái hơi thở của chuyển mùa: Thu đến, nhà thơ nghe được hơi muôn loài và diễn tả được niềm giao cảm đầy tinh tế và hứng khởi của nhà thơ với cuộc đời với

thiên nhiên vũ trụ, đất trời Và tất cả là để Xuân Diệu "ông hoàng của thơ tình" muốn

lý giải một sự bất ngờ, phi lý mà có lý: thiên nhiên như mối lái, đất trời gợi tình, tạo hoá đã khéo léo xe duyên, xếp đặt mối tình giữa anh và em, một quan hệ tưởng vô tình mà hữu ý tưởng hững hờ vu vơ mà ràng buộc gắn bó Vấn đề chính mang tính triết lý, điều Xuân Diệu muốn bày tỏ là cuộc sống thiên nhiên tươi đẹp là phông nền

là cầu nối để nảy sinh tình yêu con người hoà hợp gắn kết, tất yếu, đồng thời thể hiện

lòng khát khao tình yêu hạnh phúc của thi sĩ và con người - một cách lý giải về Thơ duyên rất Xuân Diệu

Từ thực trạng trên, để quá trình dạy - học đạt hiệu quả tốt, học sinh hiểu, cảm các thi phẩm sâu hơn, sát hơn, với ý đồ tác giả Tôi đã mạnh dạn cải tiến nội dung, phương pháp tiếp nhận các bài Thơ mới: Bên cạnh việc khám phá giải mã các từ ngữ hình ảnh, nhịp điệu ( con mắt thơ) cần phải gắn kết với việc tìm hiểu lý giải những dấu câu đặc biệt đã được tác giả lựa chọn thể hiện trong thi phẩm Các dấu câu trong những thi phẩm khác nhau đều có ý nghĩa góp phần tạo nên giá trị nhất định của tác phẩm Song cùng loại dấu câu ở mỗi thi phẩm, mỗi khổ thơ lại có ý nghĩa biểu đạt không đồng nhất mà nó đa dạng phong phú hợp lý, lôgíc với ngôn từ và mạch cảm xúc của tác giả ( nghĩa là trong văn cảnh) Trong Thơ mới hiện tượng dùng dấu câu đa dạng để gửi gắm những ẩn ức, ( kiểu ý tại ngôn ngoại) của thi nhân hiện đại, việc tiếp nhận nó là điều cần thiết, tuy nhiên mỗi người có một cách tiếp nhận khác nhau Song việc cần thiết là giải pháp thực hiện cụ thể trong từng khổ thơ, bài thơ

B Giải quyết vấn đề:

I CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN: ( là phương pháp giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó)

1 Trong thơ hiện đại đặc biệt là Thơ mới, các nhà thơ gửi gắm cảm xúc tình cảm, cách nhìn cuộc sống vào trong thơ một cách tự do rộng mở Bên cạnh việc sáng tạo ngôn từ thì dấu câu cũng được dùng một cách phong phú đa dạng Song ở từng thi

phẩm, từng tác giả có phong cách dùng khác nhau Nên khi tiếp nhận thi phẩm cần

xác định vị trí vai trò và ý nghĩa giá trị của dấu câu nghệ thuật đặc biệt nào đã được tác giả lựa chọn để gửi gắm ẩn ý của mình (Cần biết bỏ qua những dấu câu

thông thường không gò ép, suy diễn )

Ví dụ : Trong bài "Thơ duyên" có dâu chấm câu, dấu phảy, dấu gạch ngang giữa 2 câu thơ Vậy dấu gạch ngang cần được chú ý xem xét trong mối quan hệ với kết cấu bài thơ, mạch cảm xúc ( như đã trình bày ở ví dụ mục A)

Hoặc dấu gạch ngang trong câu thơ thứ 3 khổ thơ đầu bài thơ " Đây mùa thu tới" Xuân Diệu: " Đây mùa thu tới - mùa thu tới" và hiện tượng dùng nhiều dấu 3

chấm trong bài thơ, thậm chí cả khổ thơ 4 câu thì cả bốn câu thơ đều kết thúc bằng dấu chấm lửng:

Thỉnh thoảng nàng trăng tự ngẩn ngơ

Non xa khởi sự nhạt sương mờ

Đã nghe rét mướt luồn trong gió

Đã vắng người sang những chuyến đò

Như vậy là Xuân Diệu muốn dùng loại dấu câu này để diễn đạt điều gì đó nên trong quá trình thẩm thơ không thể xem nhẹ, lảng tránh bỏ qua

Trong bài thơ vội vàng câu thơ " Tôi sung sướng Nhưng vội vàng một nửa "

hoặc dấu chấm hỏi; cũng như dấu gạch ngang đầu dòng thơ cuối bài thơ; cần đặt trong

mạch thơ để tìm hiểu Trong bài " Đây thôn Vĩ Dạ " Hàn Mặc Tử, " Tống Biệt Hành "

của Thâm Tâm thì cũng cần phải chú ý đến các dấu chấm hỏi (?) và dấu hai chấm (:)

2 Khi phân tích câu thơ, khổ thơ, bài thơ cần gắn kết cả từ ngữ hình ảnh, ngôn ngữ với những dấu câu nghệ thuật (những dấu câu đặc biệt được lựa chọn) Bởi giữa chúng có mối quan hệ hỗ trợ xuyên thấm vào nhau tạo hình tượng thơ và ngược lại khi cảm nhận, bình giảng các dấu câu ấy, phải đặt trong mạch lôgíc với ngôn từ, hình ảnh, chủ đề, cảm xúc câu thơ, đoạn thơ của thi phẩm Bên cạnh đó còn lưu ý tính nhạc ( biểu hiện qua dấu câu) nhạc điệu tâm hồn, sự dẫn dắt cấu tứ bài thơ

3 Muốn tiếp nhận giải mã các dấu câu sát hợp với ý đồ gửi gắm của tác giả thì cần nắm được khái niệm dấu câu trong tiếng Việt và những cách dùng cụ thể tạo giá trị hiệu quả của các loại dấu câu trong tiếng Việt Đó là cơ sở nền tảng để hiểu được ý nghĩa dấu câu trong văn cảnh cụ thể, đặc biệt trong các bài Thơ mới

4, Khảo sát, thống kê, so sánh, cách dùng các kiểu dấu câu trong các bài Thơ mới từ đó rút ra ý nghĩa của nó

5 Xem các dấu câu nghệ thuật (đã được tác giả lựa chọn) như một biểu hiện " ý tại ngôn ngoại" của thơ hiện đại là một yếu tố trong kết cấu thơ trữ tình cần được tìm

hiểu tiếp nhận trong quá trình dạy và học

* Chú ý: Không nên gò ép máy móc, áp đặt cho ra ý nghĩa ở các loại dấu câu trong một văn bản thơ, mà chỉ lưu ý những dấu câu biểu đạt cảm xúc, nội dung tư tưởng tình cảm của thi nhân, những dấu câu tạo nên vẻ đẹp của bài thơ

II CÁC BIỆN PHÁP ĐỂ TỔ CHỨC THỰC HIỆN: ( là cách làm cách giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó)

1 Trước khi dạy các thi phẩm Thơ mới, trong phần dạy khái quát văn học sử

tôi nhấn mạnh những thành tựu của Thơ mới “ một năm của mình bằng 30 năm của người" Minh chứng cụ thể về nội dung, đặc biệt nghệ thuật của Thơ mới ( Ví dụ, kết

cấu, ngắt dòng, câu, ngôn ngữ, mở bài, kết bài ) và sự khác biệt giữa loại hình thơ điệu ngâm (cổ điển) và thơ điệu nói (hiện đại) hướng tới một sự khác biệt trong cách

sử dụng dấu câu trong các bài Thơ mới, câu thơ tự do theo dòng chảy tự nhiên mạch cảm xúc của cái tôi cá nhân Trong giờ dạy tác giả Xuân Diệu- tiêu biểu cho phong trào Thơ mới, giáo viên cần làm rõ và nhấn mạnh những sáng tạo nghệ thuật đặc biệt

là cách dùng các dấu chấm câu ( ) ( - ) ( ? ) ( ! ) Và từ đó thành thói quen tìm hiểu các dấu câu trong Thơ mới nói riêng và trong thơ nói chung

2 Để học sinh có điều kiện cảm thụ sâu, rộng các hình ảnh, những phương tiện nghệ thuật ngôn từ và tình cảm tâm hồn thi nhân Giáo viên cần giành ít phút ở tiết học trước để đặt hệ thống câu hỏi cụ thể cho những tín hiệu nghệ thuật độc đáo cần phân tích, bên cạnh hệ thống câu hỏi chuẩn bị bài trong SGK Chẳng hạn câu hỏi cụ thể cho từng loại dấu câu tiêu biểu ở từng bài thơ để học sinh suy nghĩ giải mã ý nghĩa giá trị của nó trong mối quan hệ với các yếu tố khác ở từng câu thơ, đoạn thơ và chủ

đề, mạch cảm xúc bài thơ (VD ở phần sau)

3 Tuỳ vào thời lượng thời gian và năng lực của học sinh, giáo viên có thể yêu cầu học sinh tự ôn lại khái niệm và cách dùng, tác dụng giá trị của các loại dấu chấm