GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM HỌC VIỆN NGÂN HÀNG --- ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP NGÀNH NĂM 2014 GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠ

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG

-

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP NGÀNH NĂM 2014

GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

MÃ SỐ: DTNH.21/2014

CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI: TS CPA LÊ THỊ THU HÀ

HÀ NỘI – 2015

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG

-

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP NGÀNH NĂM 2014

GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

MÃ SỐ: DTNH.21/2014

CPA Bùi Văn Mai CPA Nguyễn Tuấn Anh ThS CPA Nguyễn Thị Lê Thanh ThS CPA Nguyễn Thành Trung PGS TS Nguyễn Phú Giang

TS Bùi Thị Thủy

TS Phan Trung Kiên

HÀ NỘI – 2015

DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

STT Học hàm, học vị

Họ tên tác giả Vai trò

Chức vụ, Cơ quan công tác

1 TS CPA Lê Thị Thu Hà Chủ nhiệm đề tài Phó Chủ nhiệm khoa Kế

toán – Kiểm toán, Học viện Ngân hàng

2 TS Phạm Thanh Thủy Thư ký đề tài Học viện Ngân hàng

3 PGS TS Lê Văn Luyện Thành viên Phó Giám đốc Học viện

Ngân hàng

4 CPA Bùi Văn Mai Thành viên Phó Chủ tịch, Tổng thư

ký Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam

5 CPA Nguyễn Tuấn Anh Thành viên Giám đốc Kiểm toán,

Công ty TNHH Deloitte Việt Nam

6 ThS CPA Nguyễn Thị

Lê Thanh

Thành viên Học viện Ngân hàng

7 ThS CPA Nguyễn Thành

Trung

Thành viên Học viện Ngân hàng

8 PGS TS Nguyễn Phú

Giang

Thành viên Đại học Thương mại

9 TS Bùi Thị Thủy Thành viên Học viện Ngân hàng

10 TS Phan Trung Kiên Thành viên Đại học Kinh tế quốc dân

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU i

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ii

LỜI MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 8

1.1 Tổng quan về kiểm toán và kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại 8

1.1.1 Khái niệm và phân loại kiểm toán 8

1.1.2 Ngân hàng thương mại và kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại 13

1.2 Chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại 30

1.2.1 Khái niệm chất lượng kiểm toán 30

1.2.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại 33

1.2.3 Tiêu chí đánh giá chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại 39

1.3 Kinh nghiệm quốc tế trong việc nâng cao chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại 42

1.3.1 Yêu cầu với kiểm toán viên độc lập và quan hệ giữa kiểm toán viên độc lập với ủy ban kiểm toán và cơ quan giám sát ngân hàng 43

1.3.2 Qui trình, thủ tục kiểm toán báo cáo tài chính các ngân hàng thương mại 46

1.3.3 Kiểm soát chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính các ngân hàng thương mại 47

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM 51

2.1 Khái quát về kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam 51

2.1.1 Lịch sử hình thành và phát triển của kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam 51

2.1.2 Cơ sở pháp lý của hoạt động kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam 54

2.2 Đánh giá chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam 56

2.2.1 Đặc điểm các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán 57

2.2.2 Chất lượng kiểm toán thể hiện qua các sản phẩm của quá trình kiểm toán 66

2.2.3 Chất lượng kiểm toán thể hiện qua qui trình, thủ tục kiểm toán 83

2.3 Kết luận chung về chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính ngân hàng thương mại

Việt Nam 108

2.3.1 Các kết quả đạt được 108

2.3.2 Các hạn chế 110

2.3.3 Nguyên nhân của các hạn chế 114

CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM 123

3.1 Sự cần thiết và phương hướng nâng cao chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam 123

3.1.1 Sự cần thiết nâng cao chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam 123

3.1.2 Phương hướng nâng cao chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam 125

3.2 Giải pháp nâng cao chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam 130

3.2.1 Hoàn thiện qui trình, thủ tục kiểm toán 130

3.2.2 Giải pháp nâng cao chất lượng báo cáo kiểm toán 140

3.2.3 Xây dựng hệ thống chỉ tiêu giám sát chất lượng kiểm toán 144

3.2.4 Hoàn thiện kiểm soát chất lượng kiểm toán 148

3.2.5 Phối hợp giữa cơ quan thanh tra giám sát ngân hàng với kiểm toán viên 150

3.2.6 Nâng cao chất lượng đội ngũ nhân viên kiểm toán 152

3.3 Một số kiến nghị nhằm thực hiện các giải pháp 154

3.3.1 Đối với các cơ quan Nhà nước (Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước) 154

3.3.2 Đối với Hiệp hội nghề nghiệp 156

3.3.3 Đối với các ngân hàng thương mại 157

3.3.4 Đối với công ty kiểm toán 158

KẾT LUẬN 160

TÀI LIỆU THAM KHẢO 161

PHỤ LỤC 167

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Các loại hình kiểm toán phân loại theo chức năng 10 Bảng 1.2 Các loại hình kiểm toán phân loại theo chủ thể 12 Bảng 2.1 Một số chỉ tiêu về quy mô của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai

Bảng 2.2 Thống kê các CTKT độc lập thực hiện kiểm toán BCTC các

NHTM các năm 2010 – 2013 53 Bảng 2.3 Qui mô doanh thu và số lượng khách hàng năm 2012 của các

CTKT tham gia kiểm toán NHTM 58 Bảng 2.4 Số lượng nhân viên chuyên nghiệp và nhân viên có chứng chỉ

KTV năm 2012 của các CTKT tham gia kiểm toán NHTM 60 Bảng 2.5 Kết quả kiểm soát chất lượng kiểm toán từ năm 2009 đến năm

2012 của các CTKT tham gia kiểm toán BCTC NHTM 64 Bảng 2.6 Các dạng ý kiến kiểm toán không phải là ý kiến chấp nhận toàn

phần và tình huống phát hành 68 Bảng 2.7 Tổng hợp ý kiến kiểm toán trên báo cáo kiểm toán các NHTM

qua các năm 2010 – 2013 69 Bảng 2.8 So sánh quy mô sai sót với quy mô BCTC của Ngân hàng TMCP

Bảng 2.9 Các NHTM liên quan và số tiền ủy thác nhân viên gửi tại

Vietinbank bị Huỳnh Thị Huyền Như chiếm đoạt 75 Bảng 2.10 Ý kiến kiểm toán của các NHTM liên quan đến vụ án Huỳnh Thị

Bảng 2.11 Xác định % giá trị thông tin bỏ sót/Lợi nhuận trước thuế 76 Bảng 2.12 Trích giấy tờ làm việc về xác định mức trọng yếu 87 Bảng 2.13 Trích qui trình kiểm toán hồ sơ tín dụng 93 Bảng 2.14 Trích Chương trình kiểm toán Cho vay khách hàng 94 Bảng 2.15 Trích Chương trình kiểm toán Chứng khoán đầu tư 101

ii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Viết đầy đủ

ACCA Hiệp hội kế toán công chứng Anh

AICPA Hiệp hội kế toán công chứng Mỹ

BCTC Báo cáo tài chính

CMKiT Chuẩn mực kiểm toán

CMKT Chuẩn mực kế toán

CNTT Công nghệ thông tin

CTKT Công ty kiểm toán

HĐQT Hội đồng quản trị

IAASB Ủy ban chuẩn mực kiểm toán và dịch vụ đảm bảo quốc tế IAPC Ủy ban thực hành kiểm toán quốc tế

ICAEW Hiệp hội kế toán công chứng Anh và xứ Wales

KSNB Kiểm soát nội bộ

KTĐL Kiểm toán độc lập

KTV Kiểm toán viên

NHNN Ngân hàng Nhà nước

NHTM Ngân hàng thương mại

PCAOB Ủy ban giám sát kế toán công ty đại chúng (Public

Company Accounting Oversight Board) TMCP Thương mại cổ phần

VACPA Hội kiểm toán viên hành nghề Việt Nam

LỜI MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của Đề tài

Ngân hàng thương mại (NHTM) là tổ chức trung gian tài chính đóng vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế Sức khỏe của hệ thống ngân hàng có ảnh hưởng lớn tới sự vững mạnh của hệ thống tài chính quốc gia cũng như nền kinh tế nói chung Đồng thời NHTM là đơn vị có lợi ích công chúng, hoạt động ngân hàng liên quan đến quyền lợi, trách nhiệm của hàng ngàn, hàng vạn tổ chức, cá nhân trong nước và quốc

tế Việc nâng cao chất lượng thông tin tài chính là yếu tố quan trọng để đảm bảo lòng tin của công chúng vào tính vững mạnh của hệ thống ngân hàng và thị trường tài chính Trong thời gian qua đã có nhiều vụ gian lận với qui mô lớn xảy ra tại các NHTM, gây ảnh hưởng tới uy tín và làm giảm sút niềm tin của công chúng vào hệ thống ngân hàng Vì vậy, việc đảm bảo tính minh bạch trong hệ thống thông tin kế toán và báo cáo tài chính của các NHTM là rất cần thiết Hoạt động kiểm toán độc lập báo cáo tài chính (BCTC) của các NHTM đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao tính minh bạch của BCTC các NHTM

Ở Việt Nam hiện nay, các NHTM đều phải thực hiện kiểm toán độc lập BCTC hàng năm Tính chất phức tạp trong các qui trình, sản phẩm dịch vụ của các NHTM có ảnh hưởng lớn tới việc lập kế hoạch, thiết kế và thực hiện các thủ tục kiểm toán của các công ty kiểm toán (CTKT) Tính chất đặc thù của các sản phẩm dịch vụ tài chính đòi hỏi kiểm toán viên (KTV) phải có các hiểu biết sâu sắc về các hoạt động ngân hàng Qui mô lớn cũng như sự phân tán về mặt địa lý của các NHTM cũng gây nhiều thách thức với các CTKT Mặt khác do nhu cầu kiểm toán ngày càng lớn, các CTKT ở Việt Nam hiện nay gặp rất nhiều áp lực về khối lượng công việc, thời gian hoàn thành kiểm toán, từ đó có thể ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán

Với những lý do nêu trên, nhóm nghiên cứu chọn Đề tài “Giải pháp nâng cao chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam”

Đây là vấn đề mang tính chất thời sự, cấp thiết trong điều kiện thực tế hiện nay của Việt Nam, nhằm góp phần nâng cao chất lượng hoạt động kiểm toán của các CTKT độc lập và để các NHTM phát triển lành mạnh và an toàn trong nền kinh tế thị trường

2

2 Tổng quan nghiên cứu

Trên thế giới đã có nhiều đề tài nghiên cứu về chủ đề chất lượng kiểm toán Các nghiên cứu tập trung vào việc làm rõ khái niệm chất lượng kiểm toán và xác định các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán

Một số đề tài đưa ra quan điểm về chất lượng kiểm toán, trong đó chất lượng kiểm toán được hiểu là khả năng KTV phát hiện và báo cáo về những sai phạm trọng yếu trong việc trình bày và công bố các BCTC của các khách hàng được kiểm toán (quan điểm của DeAgelo (1981) [53], Palmrose, Z (1988) [63], Bradshaw (2001) [42]

và đa số các nghiên cứu khoa học về kiểm toán) Theo đó, khi đánh giá về các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán, kết quả chỉ ra rằng, khả năng các KTV phát hiện được các sai phạm trọng yếu phụ thuộc vào nhiều nhân tố, đặc biệt là năng lực nghề nghiệp của KTV; còn khả năng báo cáo sai phạm phụ thuộc vào tính độc lập của KTV (trong đó có sức ép từ phía khách hàng được kiểm toán…)

Nhiều nghiên cứu điển hình khác ở nước ngoài về các nhân tố ảnh hưởng tới chất lượng kiểm toán được thực hiện bởi DeAngelo, Augus Duff, (2004); Kym Boon (2007), Kym Boon và cộng sự (2007), [53], [51], [38]… cũng đưa ra các kết luận về các nhân tố riêng rẽ hoặc từng nhóm nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán

Quan điểm từ những thập kỷ trước cho rằng, qui mô CTKT quyết định chất lượng kiểm toán Với quan điểm đó, các CTKT có danh tiếng hơn sẽ cung cấp chất lượng kiểm toán tốt hơn và chất lượng kiểm toán được cho là đồng đều (như nhau) giữa các CTKT (DeAngelo, 1981) [54]; các CTKT lớn cũng thường duy trì tính độc lập hơn, do đó cung cấp chất lượng kiểm toán tốt hơn Chất lượng kiểm toán còn phụ thuộc vào việc cung cấp các dịch vụ phi kiểm toán (như dịch vụ tư vấn) sẽ làm giảm tính độc lập và do đó làm giảm chất lượng kiểm toán

Quan điểm chất lượng kiểm toán phụ thuộc vào phí kiểm toán cũng đã được đưa ra Các nghiên cứu theo quan điểm này cho rằng, phí kiểm toán cao sẽ tạo thêm giá trị để KTV phát hiện các lỗi quản lý hoặc các sai phạm bất thường trong BCTC Các CTKT có nhiều khách hàng hơn sẽ thúc đẩy họ giữ gìn danh tiếng hơn và do vậy

sẽ cung cấp chất lượng kiểm toán tốt hơn Một số nghiên cứu khác cũng cho thấy, thị trường chứng khoán đã phản ứng tích cực hơn đối với các doanh nghiệp chuyển đổi chủ thể kiểm toán sang các CTKT lớn

Trong kết quả nghiên cứu “Dimentions of audit quality” của Angus Duff, University of Paisley (2004), các nhân tố quyết định tới chất lượng kiểm toán BCTC của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán được xem xét theo khía cạnh chuyên môn (technical) và dịch vụ (service) [38] Kết quả chỉ ra rằng, các nhân tố thuộc các KTV/nhóm kiểm toán (như tính độc lập, năng lực, kinh nghiệm) và các nhân

tố thuộc về CTKT (như danh tiếng, qui mô, khả năng đáp ứng, dịch vụ phi kiểm toán) đều có ảnh hưởng quan trọng tới chất lượng kiểm toán

Nghiên cứu gần đây nhất về các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán, của Kym Boon, Đại học Macquarie (2007), “Compulsory audit tendering and audit quality evidence from Australian local government”, cùng một nghiên cứu mở rộng của Kym Boon và cộng sự Jill McKinnon và Philip Ross (2008) “Audit service quality

in compulsorry audit tendering- Preparer perceptions and satisfaction” [51], [52], đã xác định 14 nhân tố thuộc về KTV và CTKT như kinh nghiệm, khả năng chuyên sâu, ý thức, cam kết chất lượng của công ty, qui mô công ty…, đồng thời đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân tố này tới chất lượng kiểm toán, qua đó đưa đến một kết luận quan trọng, nếu các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán được đảm bảo thì cũng đảm bảo sự hài lòng của người sử dụng đối với chất lượng kiểm toán

Một nguồn tham khảo quan trọng khác liên quan đến vấn đề này là các tài liệu hướng dẫn của các cơ quan quản lý, giám sát chất lượng kiểm toán, các cơ quan ban hành chuẩn mực và các hiệp hội nghề nghiệp như Ủy ban giám sát kế toán công ty đại chúng Hoa kỳ PCAOB, Ủy ban báo cáo tài chính Anh FRC, Ủy ban giám sát ngân hàng Basel, Ủy ban chuẩn mực kiểm toán và dịch vụ đảm bảo quốc tế IAASB, Ủy ban thực hành kiểm toán quốc tế IAPC, Hiệp hội kế toán công chứng Anh ACCA, Hiệp hội kế toán công chứng Anh và xứ Wales ICAEW Các tổ chức này đưa ra các hướng dẫn thực hiện kiểm toán, đề xuất các biện pháp cần thực hiện để nâng cao chất lượng kiểm toán nói chung và kiểm toán BCTC NHTM nói riêng Một số tài liệu đáng chú ý bao gồm Hướng dẫn thực hành kiểm toán quốc tế 1006 về Kiểm toán BCTC ngân hàng do IAPC ban hành, đưa ra các hướng dẫn thực hiện kiểm toán BCTC NHTM [49]; hay báo cáo của ICAEW về Kiểm toán ngân hàng: các bài học từ khủng hoảng [50], trong đó đưa ra một số đề xuất nhằm nâng cao chất lượng kiểm toán độc lập BCTC các NHTM, đáng chú ý là các giải pháp về xây dựng mối quan hệ trao đổi

4

thông tin chủ động, hai chiều giữa KTV và cơ quan giám sát ngân hàng; hoặc dự án của PCAOB về xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng kiểm toán [56]

Ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu về kiểm toán BCTC và chất

lượng kiểm toán BCTC: Một số luận án tiến sĩ và đề tài nghiên cứu khoa học: “Nghiên

cứu các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán BCTC các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”(Bùi Thị Thủy, 2013); “Hoàn thiện kiểm toán báo cáo tài chính các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”(Nguyễn Thị Mỹ, 2013); “Nâng cao chất lượng báo cáo kiểm toán báo cáo tài chính của các công ty niêm yết trên Sở Giao dịch chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh” (Lê Thị Thu Hà, 2012); Trong các luận án đó các tác giả đi vào nghiên cứu các

nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán BCTC các công ty niêm yết, hoàn thiện qui trình kiểm toán BCTC các công ty niêm yết, chất lượng báo cáo kiểm toán BCTC các công ty niêm yết

Một số các đề tài nghiên cứu về kiểm toán nội bộ và kiểm soát nội bộ các tổ

chức tín dụng: “Những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác kiểm toán nội bộ

tại các ngân hàng thương mại nhà nước Việt Nam” (Nguyễn Thị Hiên, 2009), “Tổ chức kiểm toán nội bộ tại các công ty tài chính Việt Nam” (Lê Thị Thu Hà, 2011)

Tuy nhiên, hiện chưa có các nghiên cứu được thực hiện về chất lượng kiểm toán độc lập BCTC các NHTM Việt Nam Trong khi đó, việc nâng cao chất lượng hoạt động kiểm toán BCTC của các NHTM là rất quan trọng nhằm gia tăng độ tin cậy của các BCTC đối với người sử dụng thông tin, đồng thời đảm bảo sự phát triển lành mạnh của các NHTM và của cả nền kinh tế Vì vậy, việc đi sâu nghiên cứu vấn đề này mang tính thời sự và thiết thực

3 Mục tiêu nghiên cứu của Đề tài

Đề tài nghiên cứu các cơ sở lý luận về chất lượng kiểm toán và thực trạng chất lượng kiểm toán BCTC các NHTM ở Việt Nam hiện nay Trên cơ sở lý luận và thực trạng trên, Đề tài đưa ra giải pháp nâng cao chất lượng kiểm toán BCTC các NHTM tại Việt Nam Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của Đề tài bao gồm:

Thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lý luận về chất lượng kiểm toán BCTC các

NHTM, các đặc điểm của NHTM ảnh hưởng đến kiểm toán BCTC, các nhân tố ảnh hưởng và tiêu chí đánh giá chất lượng kiểm toán BCTC NHTM, cũng như các kinh