Pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn ở hà nội

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN THỊ LA GIANG PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC VÀ THỰC TIỄN Ở HÀ NỘI LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Hà Nội – 2015... LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ LA GIANG

PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC

VÀ THỰC TIỄN Ở HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ LA GIANG

PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC

VÀ THỰC TIỄN Ở HÀ NỘI

Chuyên ngành : Luật kinh tế

Mã số : 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS LƯU BÌNH NHƯỠNG

Hà Nội – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực

NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Thi ̣ La Giang

MỤC LỤC Trang bìa phu ̣ lu ̣c

LỜI CAM ĐOAN 0 LỜI MỞ ĐẦU 5 CHƯƠNG 1.NHỮNG VẪN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM

XÃ HỘI BẮT BUỘC 9 1.1 Khái quát về bảo hiểm xã hội 9 1.2 Khái niệm bảo hiểm xã hội bắt buộc Error! Bookmark not defined 1.3 Các nguyên tắc của bảo hiểm xã hội bắt buộc Error! Bookmark not defined.

1.4 Vai trò của pháp luâ ̣t bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣cError! Bookmark not defined

1.5 Nội dung pháp luâ ̣t bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c Error! Bookmark not defined 1.5.1 Chủ thể tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc Error! Bookmark not defined 1.5.2 Các chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc Error! Bookmark not defined.

1.5.3 Quỹ bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c Error! Bookmark not defined.

1.5.4 Vi phạm bảo hiểm xã hô ̣i bắt buộc và xử lý vi phạm , giải quyết tranh

chấp về bảo hiểm xã hô ̣i Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM

XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI THÀNH PHỐ HÀ NỘIError! Bookmark not

defined

2.1 Khái quát đặc điểm kinh tế- xã hội thành phố Hà NộiError! Bookmark not defined

2.2 Tình hình thực hiện các quy định về bảo hiểm xã hội bắt buộc ở Hà Nội

Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Về việc thực hiê ̣n các quy đi ̣nh về đối tượng áp du ̣ngError! Bookmark not defined

2.2.2 Về việc thực hiê ̣n đóng quỹ bảo hiểm bắt buô ̣c và quản lý quỹ bảo hiểm

xã hội bắt buộc Error! Bookmark not defined 2.2.3 Tình hình thực hiện các chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc Error!

Bookmark not defined

2.3 Thực tiễn công tác kiểm tra , thanh tra, xử lý vi pha ̣m và giải quyết tranh

chấp về bảo hiểm xã hô ̣i ta ̣i Hà Nô ̣i Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3.PHƯƠNG HƯỚNG , GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC Error! Bookmark not defined 3.1 Phương hướng hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc Error!

Bookmark not defined

3.2 Giải pháp Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Hoàn thiện quy định của pháp luâ ̣t Error! Bookmark not defined.

3.2.2 Nâng cao hiệu quả bảo hiểm xã hội bắt buô ̣c nói chung và ta ̣i Bảo hiểm

xã hội thành phố Hà Nô ̣i Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cư ́ u đề tài

Trong điều kiê ̣n nền kinh tế thi ̣ trường ở nước ta hiê ̣n nay , chính sách, pháp luật về bảo hiểm xã hô ̣i luôn là vấn đề quan trọng, có tính thời sự, bởi vì bảo hiểm xã hội là một vấn đề bị chi phối bởi các quy lu ật của nền kinh tế thị trường, nơi luôn diễn ra những biến đô ̣ng và có sự ca ̣nh tranh gay gắt , đồng thời chịu ảnh hưởng của cơ chế phân tầng xã hội với mô ̣t gianh giới rõ ràng giữa người chủ và người lao đô ̣ng , giữa giàu và nghèo Hơn bao giờ hết , người lao đô ̣ng rất cần có sự bảo đảm chắc chắn trong cuô ̣c sống nhằm chống lại các rủi ro xã hội như đói nghèo, mất việc làm, không có thu nhập…

Là trụ cột của hệ thống chính sách an sinh xã hội , hê ̣ thống các chế đô ̣ bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c và bảo hiểm tự nguyê ̣n là sự cu ̣ thể hóa và hiện thực hóa đườ ng lối, chủ trương của Đảng trong cuộc sống Các quy định về bảo hiểm xã hội thường được quan tâm và luôn được áp dụng để giải quyết những vấn đề bảo đảm thu nhập , đời sống của người dân Từ khi thực hiê ̣n chính sách Bảo hiểm xã hội đến nay , Nhà nước ta đã nhiều lần thay đổi , bổ sung theo hướng ngày càng hoàn thiê ̣n hơn cho phù hợp với điều kiê ̣n kinh , tế xã

hô ̣i của từng thời kỳ, vừa đảm bảo giữ gìn truyền thống đa ̣o lý , bản sức văn hóa dân tộc và tiếp thu tinh hoa của nhân loại, vừa mang tính hiê ̣n đa ̣i, vừa thể hiê ̣n tính ưu viê ̣t của chế đô ̣ xã hô ̣i chủ nghĩa

Luâ ̣t Bảo hiểm xã hô ̣i được Quốc hô ̣i nước cô ̣ng hòa xã hô ̣i chủ nghĩa Viê ̣t Nam khóa X (kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 29/6/2006), trong đó quy định

rõ về bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c áp du ̣ng với người lao đô ̣ng làm viê ̣c trong các doanh nghiê ̣p, cơ quan, tổ chức có sử dụng lao động làm việc theo hợp đồng lao đô ̣ng không xác đi ̣nh thời ha ̣n Qua 7 năm thực hiê ̣n , nhìn chung các quy

đi ̣nh về Bảo hiểm xã hô ̣i đã phát huy tích cực trong viê ̣c bảo đảm đời sống cho người lao đô ̣ng và các thành viên của g ia đình họ, tuy nhiên vẫn còn mô ̣t số bất câ ̣p Mă ̣c dù đối tượng áp du ̣ng bảo hiểm xã hội bắt buô ̣c hiê ̣n hành bao gồm người lao đô ̣ng thuô ̣c khu vực chính thức và người lao đô ̣ng thuô ̣c khu vực phi chính thức, song thực tế người lao đô ̣ng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buô ̣c chủ yếu thuô ̣c khối hành chính sự nghiê ̣p , doanh nghiê ̣p Qua số liê ̣u thống kê hàng năm có thể thấy , người lao đô ̣ng thuô ̣c khu vực phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội chiếm tỷ tro ̣ng không đáng kể Về công tác thu bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c, tuy đa ̣t được những kết quả khả quan nhưng tình tra ̣ng nợ đọng, châ ̣m đóng bảo hiểm xã hội vẫn xảy ra khá phổ biến , tâ ̣p trung chủ yếu ở các doanh nghiê ̣p ngoài quốc doanh và các doanh nghiê ̣p có vốn đầu tư nước ngoài… Nhìn chung, đối chiếu với tinh thần của Hiến pháp mới, xu thế chung về sự phát triển và yêu cầu của xã hội, bảo hiểm xã hội còn bộc lộ nhiều hạn chế, vướng mắc cần phải tiếp tục nghiên cứu tìm hiểu để hoàn

thiện Chính vì vậy học viên lựa chọn đề tài “Pháp luật về bảo hiểm xã hội

bắt buộc và thực tiễn ở Hà Nội” làm luận văn

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của luận văn là qua nghiên cứu cơ sở lý luâ ̣n và thực tiễn thực hiê ̣n các quy đi ̣nh của pháp luâ ̣t về bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c tại thành phố Hà Nội từ đó đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiê ̣n và tổ chức thực hiê ̣n pháp luâ ̣t về bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c trong giai đoạn hiê ̣n nay

3 Tính mới và đóng góp của đề tài

Tính mới của đề tài thể hiện trên những khía ca ̣nh sau:

- Về nội dung, đề tài tập trung nghiên cứu về bảo hiểm xã hội bắt buộc với ý nghĩa là lĩnh vực bảo hiểm xã hội quan trọng nhất, vừa truyền thống, vừa phải bảo đảm tính bền vững, liên quan tới nhiều đối tượng trong xã hội

Những vấn đề thực tiễn chủ yếu được rút ra từ việc nghiên cứu tình hình thực hiện các quy định về bảo hiểm xã hội bắt buộc tại thành phố Hà Nội

- Về phương pháp, đề tài sẽ đi từ nghiên cứu cái chung về lý luận pháp

lý, sử dụng những thực tiễn điển hình ở Hà Nội, một địa phương có phạm vi ảnh hưởng lớn đối với hệ thống bảo hiểm xã hội nói riêng, nền kinh tế - xã hội nói chung để phân tích, chứng minh làm sáng tỏ những luận điểm pháp lý

Đề tài bám sát các quan điểm về chính sách an sinh xã hội, bảo hiểm xã

hô ̣i thể hiện trong các văn kiện của Đảng, Hiến pháp mới để luận giải các vấn đề lý luận, thực tiễn, từ đó đề ra phương hướng, giải pháp cụ thể hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc ở Việt Nam trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là những vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo hiểm xã hội; pháp luật về Bảo hiểm xã hội bắt buộc trong hệ thống các quy định về bảo hiểm xã hội nói chung và thực tiễn quy đi ̣nh và thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c ta ̣i Hà Nô ̣i

Phạm vi nghiên cứu:

- Những vấn đề lý luâ ̣n chung về bảo hiểm xã hội , bảo hiểm xã hội bắt buộc

- Quan điểm của Đảng về các chính sách xã hội, bảo hiểm xã hội và bảo hiểm xã hội bắt buộc của nước ta

- Hệ thống các quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc của Việt Nam

- Thực tiễn về thực hiê ̣n pháp luâ ̣t bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c hiê ̣n nay ở thành phố Hà Nô ̣i

- Pháp luật và kinh nghiệm của quốc tế và một số quốc gia trên thế giới về tổ chức, vận hành hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc

- Yêu cầu, xu hướng hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc ở Việt Nam

5 Nô ̣i dung, kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của Luận văn gồm 03 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luâ ̣n pháp luâ ̣t về Bảo hiểm xã hô ̣i bắt buô ̣c Chương 2: Thực tiễn thực hiê ̣n pháp luâ ̣t về bảo hiểm xã hội bắt buô ̣c tại thành phố Hà Nội

Chương 3: Phương hướng, giải pháp hoàn thiê ̣n pháp luâ ̣t và nâng cao hiê ̣u quả bảo hiểm xã hội bắt buộc

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẪN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ

BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1.1 Khái quát về bảo hiểm xa ̃ hô ̣i

Sự hình thành, tồn ta ̣i và phát triển của xã hô ̣i loài người luôn gắn liền với quá trình lao đô ̣ng Thông qua lao đô ̣ng ,con người tác đô ̣ng vào thế giới khách quan để tạo ra của cải vật chất , tinh thần thỏa mãn nhu cầu của mình Khi của cải xã hô ̣i ngày càng nhiều thì nhu cầu ngày càng tăng , điều này cho thấy viê ̣c thỏa mãn nhu cầu của cuô ̣c sống phu ̣ thuô ̣c vào khả năng lao đô ̣ng của con người Tuy nhiên, trong suốt cuô ̣c đời không phải lúc nào con người cũng có thể lao động , tạo ra thu nhập , trái lại có nhiều trường hợp xảy ra gây cho con người bi ̣ giảm hoă ̣c mất khả năng lao đô ̣ng như : ốm đau, tai na ̣n, già yếu, thất nghiê ̣p, nghèo đói, chết… Đồng thời , vừa là một thực thể tự nhiên vừa là mô ̣t thực thể xã hô ̣i nên con người phu ̣ thuô ̣c rất nhiều vào điều kiê ̣n tự nhiên, môi trườ ng xã hô ̣i Những điều kiê ̣n này không phải lúc nào v à ở đâu cũng thuận lợi , may mắn Những rủi ro về vật chất hoặc tinh thần là khó có thể thể lường trước được và không dễ tránh khỏi Trong trường hợp đó, từng cá thể phải tìm mọi cách để khắc phục , ổn đỉnh đời sống để phát triển Trong thực tiễn, có nhiều cơ chế phòng tránh và khắc phu ̣c rủi ro nhưng có thể nói, bảo hiểm xã hội là một trong những cách thức rất hiê ̣u quả

Theo các kết quả nghiên cứu, hệ thống bảo hiểm xã hội đầu tiên ra đời trên thế giới vào giữa thế kỉ XIX là công trình của Chính phủ Đức dưới thời Thủ tướng Bismark (1883-1889) với cơ chế ba bên (Nhà nước - Giới chủ- Giớ i thợ) cùng đóng góp nhằm bảo hiểm cho người lao động trong một số trường hợp gă ̣p rủi ro, bao gồm: chế đô ̣ ốm đau (1883); bảo hiểm tai na ̣n nghề

nghiê ̣p (1884) và bảo hiểm tuổi già, tàn tật (1889) [22] Sau đó, trước tác

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Mạc Tiến Anh, (2009), “Những rủi ro của hệ thống bảo hiểm hưu trí”,

Tạp chí Bảo hiểm xã hội, (12B)

2 Nguyễn Hải Anh, (2010), “Sửa đổi, hoàn thiện pháp luật bảo hiểm xã

hô ̣i, bảo hiểm y tế”, Tạp chí Bảo hiểm xã hội, (11A)

3 Bảo hiểm xã hội Hà Nội, (2013), Báo cáo kết quả thực hiện công tác bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội năm 2012 và triển khai nhiệm vụ năm 2013, Hà Nội

4 Bảo hiểm xã hội Hà Nội, (2014), Báo cáo kết quả thực hiện công tác năm 2013 và triển khai nhiệm vụ năm 2014, Hà Nội

5 Bảo hiểm xã hội Hà Nội, (2014), Báo cáo khái quát kết quả đạt được của Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội giai đoạn từ 2003 đến 2013,

Hà Nội

6 Bảo hiểm xã hội Việt Nam, (2011), Quyết định số 1543/QĐ-BHXH ngày 27/12/2011 của Bảo hiểm xã hội Việt Nam quy định về mức xử lý

vi phạm mức đóng bảo hiểm xã hội, Hà Nội

7 Đỗ Ngân Bình, (2007), “Những điểm mới về chế độ Bảo hiểm xã hội

bắt buộc của người lao động”, Tạp chí Luật học, (10)

8 Bô ̣ chính tri ̣ trung ươ ng, (2012), Nghị quyết số 21/NQ-TW ngày 22/11/2012 của Bộ chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo hiểm xã hội ,bảo hiểm y tế giai đoạn 2012-2020, Hà

Nô ̣i

9 Bô ̣ Lao đô ̣ng Thương binh và xã hô ̣i, (2007), Thông tư số 03/2007/TT-

BLĐTBXH hướng dẫn thực hiê ̣n một số điều của Nghi ̣ đi ̣nh số

152/2006/NĐ-CP nga ̀ y 22 tháng 12 năm 2006 của Chính phủ hướng dẫn một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội về bảo hiểm xã hội bắt buộc, Hà Nội

10 Chính phủ, (2006), Nghị định 152/2006/NĐ-CP ngày 22 tháng 12 năm

2006 của Chính phủ hướng dẫn một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội

về bảo hiểm xã hội bắt buộc, Hà Nội

11 Chính phủ, (2007), Nghị định số 68/2007/NĐ-CP ngày 19 tháng 4 năm

2007 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội về bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với quân nhân, công an nhân dân và người làm công tác cơ yếu hưởng lương như đối với quân nhân, công an nhân dân, Hà Nội

12 Chính phủ, (2008), Nghị định số 83/2008/NĐ-CP ngày 31 tháng 7 năm

2008 của Chính phủ điều chỉnh tiền lương, tiền công đã đóng bảo hiểm xã hội đối với người lao động thực hiện chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định, Hà Nội

13 Chính phủ, (2008), Nghị định số 94/2008/NĐ-CP ngày 22 tháng 8 năm

2008 của Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, Hà Nội

14 Chính phủ, (2010), Nghị định số 86/2010/NĐ-CP ngày 13/08/2010 Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội,

Hà Nội

15 Chính phủ, (2011), Nghị định số 116/2011/NĐ-CP ngày 14 tháng 12 năm 2001 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số

94/2008/NĐ-CP ngày 22 tháng 8 năm 2008 của Chính phủ quy định chức năng,

nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bảo hiểm xã hội Việt Nam,

Hà Nội

16 Chính phủ, (2011), Nghị định số 23/2011/NĐ-CP ngày 4 tháng 4 năm

2011 của Chính phủ điều chỉnh lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội và trợ cấp hàng tháng đối với cán bộ xã đã nghỉ việc, Hà Nội

17 Chính phủ , (2013), Nghị định số 95/2013/NĐ-CP quy đi ̣nh xử phạt hành chính trong lĩnh vực lao động , bảo hiểm xã hội , đưa người lao động Viê ̣t Nam đi làm viê ̣c ở nước ngoài theo hợp đồng, Hà Nội

18 Công ước số 102 về quy phạm tối thiểu về an toàn xã hội năm 1952 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO)

19 Đại ho ̣c Luâ ̣t Hà Nô ̣i , (2012), Giáo trình Luật An sinh xã hội , NXB

Công an nhân dân, Hà Nội

20 Nguyễn Thi ̣ Hà , (2013), Pháp luật về bả o hiểm xã hội Viê ̣t Nam hiê ̣n nay, Luận văn Tha ̣c sỹ Luâ ̣t ho ̣c, Khoa Luâ ̣t, Đa ̣i ho ̣c Quốc gia Hà Nô ̣i,

Hà Nội

21 Lê Thi ̣ Thanh Hà, (2002), “Cải cách hoạt động bảo h iểm xã hô ̣i ở mô ̣t

số nước”, Tạp chí nghiên cứu lập pháp, (1)

22 Nguyễn Lan Hương, (2009), “Bảo hiểm hưu trí tại Cộng hòa Liên

bang Đức”, Tạp chí bảo hiểm xã hội, (9A)

23 Nguyễn Lan Hương, (2009), “Bảo hiểm hưu trí tại Cộng hòa Liên

bang Đức: Các biện pháp hạn chế lạm dụng và sai phạm”, Tạp chí bảo hiểm xã hội, (9B)

24 Phạm Lan Hương, (2012), Pháp luật về Bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn thực hiện trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, Luận văn Thạc sỹ Luật

học, Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội