Sáng kiến kinh nghiệm Lưu Xuân Trường, trường TH, THCS và THPT Ngô Thời Nhiệm Bình Dương Lịch sử địa phương tỉnh Bình Dương, Tham quan thực tế, sáng kiến hay, thiết thực, dễ thực hiện đặc biệt là với các trường nội trú
Trang 1SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG TH, THCS VÀ THPT NGÔ THỜI NHIỆM
Sáng kiến kinh nghiệm
Đề tài
“NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TỈNH BÌNH DƯƠNG THÔNG QUA CÁC HOẠT
ĐỘNG NGOẠI KHÓA”
Trang 2I ĐẶT VẤN ĐỀ
Giáo dục lịch sử địa phương ở trường phổ thông là một trong những hoạt động quan trọng giáo dục cho các em về lòng yêu quê hương, hình thành những khái niệm về nghĩa vụ đối với quê hương, tạo cho học sinh nhận thức được mối liên hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc
Giảng dạy Lịch sử địa phương góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng, chính trị, lao động, đạo đức, thẩm mỹ cho học sinh Điều này có vị trí quan trọng trong việc hình thành cho thế hệ trẻ lòng yêu nước tự hào về đất nước, dân tộc Việt Nam Bắt đầu từ lòng tự hào về những chiến công của cha anh mình đã làm nên ngay ở trong làng xóm thân yêu thi đấu tranh chống kẻ thù xâm lược Học sinh cũng tự hào với những thành tựu kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương từ trước đến nay đặc biệt là trong thời kỳ xây dựng Chủ nghĩa xã hội Học sinh không những tự hào về truyền thống anh hùng, bất khuất trong đấu tranh tạo
mà cũng tự hào về chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong thời kỳ xây dựng, sản xuất, tự hào về những nghề thủ công truyền thống, về sự tài giỏi, khéo léo của những nghệ nhân ở địa phương đã tạo nên những sản phẩm nổi tiếng Giới thiệu cho học sinh những ngành nghề truyền thống, gây cho các em ý thức bảo vệ và phát triển nghề truyền thống thủ công
ở địa phương là một trong những nội dung hướng nghiệp của bộ môn Lịch sử
Việc giảng dạy Lịch sử địa phương ở trường phổ thông còn thể hiện mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc, “Cái riêng không tồn tại ngoài mối liên hệ với cái chung” Việc giảng dạy Lịch sử địa
phương trong chương trình lịch sử dân tộc làm cho học sinh hiểu rõ hơn những khái niệm về sự chung và riêng, nhận thức những hình thái kinh
tế, xã hội trong các giai đoạn phát triển của lịch sử Điều này rất quan trọng để phát triển tư duy lịch sử của học sinh
Dạy học lịch sử địa phương làm cho học sinh thấy rõ ý nghĩa lịch sử tiến bộ của chế độ xã hội chủ nghĩa đang xây dựng khắp mọi nơi trên đất nước ta, bước đầu đem lại những thành quả to lớn, cụ thể trong việc
Trang 3nâng cao đời sống tinh thần và vật chất của nhân dân lao động ở mỗi địa phương
Dạy học lịch sử địa phương cũng góp phần giáo dục lòng tự hào về quê hương cho học sinh Thành tựu về chiến đấu và xây dựng Chủ nghĩa
xã hội ở địa phương ảnh hưởng đến sự thắng lợi của cách mạng cả nước
Sự hi sinh anh dũng của các con em địa phương trong sự nghiệp giữ nước
đã góp phần giáo dục truyền thống tốt đẹp của cha ông cho thế hệ trẻ
Lịch sử địa phương giáo dục cho học sinh lòng yêu lao động, kính trọng nhân dân lao động qua nhiều thế hệ, từ đó xác định nghĩa vụ bảo
vệ, giữ gìn và phát triển truyền thống tốt đẹp đó của địa phương
Việc giảng dạy Lịch sử địa phương có thể làm cho học sinh nắm vững hơn khái niệm khoa học hiện đại của hệ thống “tự nhiên - con người - xã hội”, thấy được vai trò của con người tác động đến việc cải tạo chinh phục tự nhiên một cách hợp quy luật, thiên nhiên phục vụ nhiều nhất cho con người … học sinh hiểu rõ rằng: chỉ có chế độ xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng, khi nhân dân thực sự “làm chủ thiên nhiên - làm chủ con người - làm chủ xã hội”, khi được cải tạo và chinh phục thiên nhiên mới góp phần tích cực vào việc phát triển lịch sử, đem lại nó ấm, hạnh phúc cho con người
Qua đó, chúng ta thấy sự cần thiết phải tăng cường, cải tiến về nội dung và phương pháp, đẩy mạnh việc dạy học lịch sử địa phương trong nhà trường phổ thông hiện nay
Việc giảng dạy Lịch sử địa phương trong trường phổ thông tại Bình Dương hiện nay còn rất nhiều khó khăn như: Sách, tài liệu đã được biên soạn ít, nội dung mới chỉ tập trung vào vấn đề lịch sử cách mạng Trong khi đó, các vấn đề về lịch sử kinh tế, văn hóa của địa phương lại không
có tài liệu biên soạn; kinh phí và phương tiện chưa đáp ứng được yêu cầu chung của bộ môn…
Vì vậy khi giảng dạy, giáo viên phải tự tìm hiểu thu thập và sưu tầm tài liệu
Cũng vì những khó khăn trên mà dẫn đến trong quan niệm của một
số giáo viên và học sinh coi việc dạy và học lịch sử địa phương là một nhiệm vụ thứ yếu Cho nên giáo viên chưa thực sự chú trọng đầu tư cho
Trang 4phần này Còn học sinh thì chỉ học cho qua quýt Việc dạy và học chỉ gói gọn trong 2 tiết tại lớp học, giáo viên thuyết trình - học sinh ghi chép …,
vì vậy hiệu quả chưa cao
Xuất phát từ vị trí, ý nghĩa, tầm quan trọng và thực trạng của việc dạy học lịch sử địa phương ở trường phổ thông tại Bình Dương hiện nay, Qua ba năm học 2012 đến 2015 bản thân tôi và tổ lịch sử, Trường tiểu học, Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Ngô Thời Nhiệm đã mạnh dạn áp dụng một cách làm nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy và học lịch sử địa phương để việc “học” phải thực sự gắn liền với “hành” Tổ chức cho học sinh tham quan thực tế tại địa phương Từ thực tế áp dụng hình thức dạy học này, tôi đã rút ra một số kinh nghiệm và đúc kết thành
đề tài “Nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương tỉnh Bình Dương thông qua các hoạt động ngoại khóa”
II CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH
Theo phân phối chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo, và công văn số 289/SGDĐT – TrH-TX năm 2012 của Sở giáo dục về việc hướng dẫn thực hiện việc giáo dục lịch sử, địa lý địa phương Bình Dương, trong phần lịch sử địa phương ở trường trung học phổ thông chương trình
chuẩn được bố trí thời lượng 2 tiết cho mỗi khối lớp với nội dung như sau:
Khối 10: Các di tích lịch sử - văn hóa gồm các bài:
+ Các di tích khảo cổ
+ Di tích kiến trúc – nghệ thuật chùa Hội Khánh
+ Di tích Lịch sử
Khối 11: Các nghề và làng nghề thủ công truyền thống gồm các bài:
+ Nghề gốm
+ Nghề sơn mài
+ Nghề chạm khắc (điêu khắc) gỗ
+ Các nghề thủ công truyền thống khác
Địa lý hành chính và cư dân qua các thời kỳ gồm các bài:
+ Lịch sử hình thành khai phá
+ Địa lý hành chính
Trang 5Khối 12: Những chiến thắng lớn trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp và Mỹ gồm các bài:
+ Những chiến thắng lớn trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp + Những chiến thắng lớn trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ Phạm vi đề tài này, tôi xin trình bày kinh nghiệm của bản thân khi tiến hành dạy học lịch sử kinh tế văn hóa của Bình dương gồm các khối lớp 10 và 11
1 Giáo viên chuẩn bị:
a xác định mục tiêu của bài học:
Làm phong phú trí thức và khắc sâu những hiểu biết của học sinh
về quê hương Bình Dương
Giáo dục cho các em lòng yêu quê hương, lòng yêu lao động, tính tổng nhân dân lao động qua nhiều thế hệ, niềm tự hào về những nghề thủ công truyền thống, về sự tài giỏi, khéo léo của những nghệ nhân ở địa phương đã tạo nên những sản phẩm nổi tiếng, biết trân trọng và giữ gìn những di sản văn hóa của quê hương
Hình ảnh những khái niệm về nghĩa vụ bảo vệ, giữ gìn các di tích văn hóa và phát triển nghề truyền thống của địa phương Cho học sinh nhận thức được mối liên hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc
Học sinh thông qua hoạt động học tập và nghiên cứu lịch sử địa phương, được rèn luyện kỹ năng tìm hiểu thực tế, thu thập thông tin, tài liệu, hình ảnh, rèn luyện kỹ năng diễn đạt, trình bày về một vấn đề lịch
sử, được tập dượt nghiên cứu khoa học
b Tìm hiểu, sưu tầm và thu thập tài liệu, thông tin về lịch sử hình thành địa phương, tiềm năng kinh tế và truyền thống văn hóa
của địa phương Bình Dương Đây là những kiến thức cơ bản giúp giáo viên cần có để định hướng cho học sinh đi thực tế tại làng nghề và các di tích văn hóa:
Bình Dương là tỉnh thuộc miền Đông Nam bộ, nằm trong Vùng kinh
tế trọng điểm phía Nam Phía Đông giáp tỉnh Đồng Nai, phía Bắc giáp tỉnh Bình Phước, phía Tây giáp tỉnh Tây Ninh và một phần thành phố Hồ Chí Minh, phía Nam giáp thành phố Hồ Chí Minh và một phần tỉnh Đồng Nai.Theo Nghị quyết số 136/NQ-CP ngày 29/12/2013 của Chính phủ, tỉnh
Trang 6Bình Dương có diện tích tự nhiên là 2.694,43 km2 (chiếm khoảng 0,83% diện tích cả nước, khoảng 12% diện tích miền Đông Nam Bộ); dân số 1.802.500 người (Tổng cục Thống kê – tháng 10/2014); 09 đơn vị hành chính cấp huyện (gồm: thành phố Thủ Dầu Một, thị xã Dĩ An, thị xã
Thuận An, thị xã Bến Cát, thị xã Tân Uyên và các huyện Bàu Bàng, Bắc Tân Uyên, Dầu Tiếng, Phú Giáo) và 91 đơn vị hành chính cấp xã (48 xã,
41 phường, 02 thị trấn)
Thuở ban đầu thời mở đất phương Nam, Bình Dương là tên một tổng thuộc huyện Tân Bình, phủ Gia Định Đến năm 1808, khi huyện Tân Bình được đổi thành phủ thì Bình Dương được nâng lên một trong bốn huyện của phủ này Năm 1956, tỉnh Bình Dương được thiết lập nhưng không phải trùng với địa bàn của huyện Bình Dương xưa kia Đến năm
1997, tỉnh Bình Dương được tái lập, nhưng cũng không phải hoàn toàn là địa phận của tỉnh Bình Dương trước năm 1975 Như vậy, trong lịch sử, Bình Dương là tên gọi của những đơn vị hành chính theo những cấp độ khác nhau (tổng, huyện, tỉnh) với những địa bàn lãnh thổ khác nhau Vốn gắn liền với Gia Định, Đồng Nai xưa, tức là miền Đông Nam Bộ ngày nay,
cư dân Bình Dương là một bộ phận cư dân miền Đông Nam bộ, nhưng đồng thời Bình Dương là vùng đất được bao bọc bởi sông Đồng Nai và sông Sài Gòn, có những điều kiện sinh thái đặt biệt nên cư dân Bình
Dương có những đặc điểm riêng từ lịch sử hình thành đến kỹ năng nghề nghiệp
Vùng đất Bình Dương từ lâu đã được biết đến với hình ảnh nhộn nhịp của sự giao thương và hội tụ từ nhiều vùng miền trong cả nước Dưới thời thuộc địa của Pháp, như cách gọi của người đương thời, đó là tỉnh lỵ của một “tỉnh miệt vườn” thuần nông, chỉ có hai trục giao thông chính là sông Sài Gòn và Quốc lộ 13, dân số chỉ vài vạn người, chủ yếu là nông dân
Khoảng đầu thập niên 90 thế kỷ trước, ít ai nghĩ rằng Bình
Dương sẽ vượt lên trở thành một trong những tỉnh công nghiệp hàng đầu của cả nước Bình Dương khi đó chỉ là một tỉnh thuần nông, người dân nhiều đời gắn bó với ruộng đồng, cây trái Kinh tế chủ yếu là nông
nghiệp, trong khi công nghiệp và dịch vụ còn quá nhỏ bé Tuy nhiên, từ
Trang 7thời khắc lịch sử, Ngày tái lập tỉnh (01/01/1997), Bình Dương đã trỗi dậy với chủ trương đổi mới được cụ thể hóa bằng những chính sách thông thoáng, mở đường cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của địa phương Bằng việc xây dựng cơ sở hạ tầng, quyết liệt cải thiện môi
trường đầu tư, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp sản xuất - kinh doanh, dòng vốn đầu tư trong và ngoài nước ồ ạt chảy về Bình Dương, nhà máy mọc lên khắp nơi, nguồn nhân lực bốn phương quy tụ về Kinh tế - xã hội của Bình Dương bắt đầu đạt những thành tựu đáng kể, cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng công nghiệp - dịch vụ - nông nghiệp,
bộ mặt đô thị hóa đã được hình thành rõ nét
Bình Dương đã biến vùng đất thuần nông, khô cằn, kém hiệu quả trở thành những khu, cụm công nghiệp trọng điểm của cả nước Đến nay, toàn tỉnh có 28 khu công nghiệp và 8 cụm công nghiệp, với tổng diện tích khoảng 10.000ha Trong đó có những khu công nghiệp tiêu biểu cho cả nước về xây dựng kết cấu hạ tầng hoàn chỉnh, đồng bộ và hiện đại, về tốc độ thu hút đầu tư, quản lý sản xuất và bảo vệ môi trường như VSIP 1, 2, Mỹ Phước, Đồng An, … Bằng những chính sách phù hợp, đến tháng 10 năm 2014, Bình Dương đã thu hút được 2.356 dự án đầu tư nước ngoài với số vốn là 20 tỷ 200 triệu đô la Mỹ, trên 17.000 doanh nghiệp trong nước Nhiều khu đô thị và dân cư mới văn minh, hiện đại được hình thành, trong đó tiêu biểu nhất là thành phố mới Bình Dương với điểm nhấn là Trung tâm hành chính tập trung của tỉnh đã chính thức
đi vào hoạt động từ ngày 20/02/2014
Không chỉ ấn tượng bởi kinh tế phát triển, năng động, vùng đất Bình Dương xưa và nay còn được biết đến với bề dày lịch sử, văn hóa phát triển rất phong phú, đa dạng, có nhiều nét chung hòa quyện vào lịch sử - văn hóa phương Nam nhưng vẫn giữ được những nét riêng rất độc đáo, tạo ấn tượng khó phai trong lòng mỗi người dân Tính đến nay, tỉnh Bình Dương có 11 di tích lịch sử, văn hóa được công nhận cấp quốc gia, 39 di tích lịch sử, văn hóa được công nhận cấp tỉnh Trong tiến trình phát triển vùng đất mang đậm nét văn hoá làng nghề thủ công truyền thống, Bình Dương tạo dấu ấn sâu sắc với các sản phẩm thủ công được chế tác từ những làng nghề nổi tiếng đã định vị trên địa bàn hơn 300
Trang 8năm Tiêu biểu nhất trong số đó là những nghề đã có từ rất sớm và phát triển mạnh ở đất Thủ – Bình Dương như: Làng gốm sứ ở Lái Thiêu, Tân Phước Khánh; làng mộc, chạm khắc gỗ ở Chánh Nghĩa, Phú Thọ; làng sơn mài ở Tương Bình Hiệp…
Ngoài ra, đến với Bình Dương, các du khách còn được tham quan các danh lam, thắng cảnh, khu du lịch sinh thái, tham gia các lễ hội
truyền thống được tổ chức hàng năm thu hút sự tham gia của hàng ngàn lượt khách thập phương như: Lễ hội Chùa Bà Thiên Hậu (thành phố Thủ Dầu Một), vườn trái cây Lái Thiêu với đặc sản là măng cụt và sầu riêng (thị xã Thuận An), khu du lịch Lạc cảnh Đại Nam Văn hiến, khu du lịch Núi Cậu – Lòng hồ Dầu Tiếng,…; cùng thưởng thức vị ngon đặc trưng của
ẩm thực Bình Dương, thương hiệu Bánh bèo Mỹ Liên (Chợ Búng, phường
An Thạnh, thị xã Thuận An) có lịch sử hơn 100 năm, được công nhận là một trong 10 món đặc sản Việt Nam đạt giá trị ẩm thực châu Á…
Với lịch sử hơn 300 năm hình thành và phát triển, đất và người Bình Dương đã, đang và sẽ tiếp tục tạo được hình ảnh và ấn tượng sâu sắc trong lòng của bạn bè quốc tế Đó không chỉ là sự ấn tượng bởi kinh
tế phát triển, năng động, của một môi trường đầu tư thông thoáng mà còn ở đôi bàn tay khéo léo và khối óc sáng tạo của người Bình Dương đã thể hiện thông qua các sản phẩm thủ công vừa đẹp mắt, vừa tinh tế, chuyển tải trong đó những thông điệp đối ngoại tốt đẹp ra thế giới
Bình Dương luôn là vùng đất của hội tụ Thế và lực của Bình
Dương hôm nay là kết quả phấn đấu kiên cường, năng động, sáng tạo không ngơi nghỉ của bao lớp cư dân trên vùng đất này qua các thời kỳ lịch sử Đó là hành trang, là vốn liếng quan trọng để Bình Dương cất cách trong thời kỳ mới – thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, trở thành
thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2020
c Giáo viên liên hệ với địa phương - nơi có các làng nghề và nơi
có các di tích nhờ chủ của các cơ sở giúp đỡ để họ sắp xếp chuẩn bị
thời gian đón đoàn học sinh ( Khâu này giáo viên phải chuẩn bị trước nhiều ngày)
Trang 9d Giáo viên phổ biến, hướng dẫn cách thức đi tham quan thực
tế:
Tổ chức chia lớp thành các nhóm theo các nội dung cần cho học sinh tham quan thực tế và cử mỗi nhóm 1 trưởng và một phó nhóm chịu trách nhiệm quản lý nhóm Ví dụ khối lớp 10 tôi thường tổ chức cho học sinh đi tham quan các điểm: Nhà tù Phú Lợi, Chùa Hội Khánh và Bảo tàng tỉnh Bình Dương chia lớp thành ba nhóm:
+ Nhóm tìm hiểu về di tích nhà tù Phú Lợi với các nội dung: Địa điểm, các biện pháp tra tấn điển hình, vụ đấu tranh điển hình của quân dân ta, ảnh hưởng, được công nhận loại di tích nào (tỉnh hay quốc gia?), thời gian công nhận?
+ Nhóm tìm hiểu về di tích chùa Hội Khánh: Địa điểm thời gian xây dựng, các đợt trùng tu lớn, nét đặc trung về kiến trúc, nghệ thuật của chùa, các bảo vật còn lại của chùa, đóng góp của chùa trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mĩ của dân tộc …
+ Nhóm tìm hiểu về bảo tàng tỉnh Bình Dương: Địa điểm, nội dung và bố cục của bảo tàng, điểm đặc biệt của bảo tàng, hướng đi tham quan, các hiện vật, bảo vật của bảo tàng …
Lớp 11, tìm hiểu về các nghề và làng nghề thủ công truyền thống,
tôi tổ chức cho học sinh đi tham quan hai địa điểm: Làng gốm Lái Thiêu ( công ty TNHH Gốm sứ Cường Phát), và làng Sơn mài Tương Bình Hiệp Chia lớp thành hai nhóm là nhóm tìm hiểu về quy trình và các công đoạn làm gốm, và nhóm tìm hiểu về quy trình và các công đoạn làm tranh sơn mài, giá trị kinh tế của các sản phảm thủ công truyền thống …
+ yêu cầu học sinh chuẩn bị cho chuyến thực tế: mỗi cá nhân phải có sổ, bút ghi chép, Mỗi nhóm phải có ít nhất một thiết bị ghi hình như điện thoại có chức năng ghi hình, máy ảnh, máy quay phim…
- Giáo viên quán triệt tinh thần để các em ý thức được đây là chiến thực tế để học tập chứ không phải là đi chơi, làm sao khi trở về mỗi
em phải có cho mình một vốn tư liệu phong phú Mỗi cá nhân phải ý thức
kỷ luật tốt để chuyến đi an toàn và trở về thu được kết quả tốt nhất
Trang 10- Thời gian đi là một ngày, mỗi nhóm thống nhất tập trung tại trường đúng giờ, lên xe và xuất phát đến điểm thực tế, không được đến trễ gây ảnh hưởng hay cản trở chuyến đi của nhóm
- Khi đến nơi phải chú ý lắng nghe và ghi chép tỉ mỉ những điều cần tìm hiểu ví dụ làng nghề thì phải tìm hiểu xem làng ấy có từ bao giờ? quá trình tồn tại và phát triển của nghề ấy ra sao? công đoạn cho
ra sản phẩm như thế nào? giá trị của sản phẩm ấy đối với địa phương… hoặc công trình kiến trúc chùa Hội Khánh có từ khi nào, lối kiến trúc và chất liệu xây dựng có gì đặc biệt, quá trình sửa chữa trùng tu bảo vệ ra sao, giá trị của nó…
- Sau khi kết thúc Chuyến đi thực tế, học sinh về viết bài thu hoạch ( Mỗi nhóm một bài theo chủ đề mà giáo viên đã giao) Bài thu hoạch phải đảm bảo đầy đủ nội dung cần tìm hiểu về chủ đề (có miêu tả, tường thuật, diễn giải và minh họa bằng hình ảnh chụp được qua chuyến đi) Sau chuyến đi 1 tuần hoặc 10 ngày, nhóm sẽ mang bài thu hoạch đã hoàn chỉnh đến lớp để cho giáo viên và các bạn nhóm khác nghe và học tập (Học sinh phải trình bày bài thu hoạch của nhóm mình trên phần mềm Microsoft Powerpoint để có thể dễ dàng chèn hình ảnh minh họa)
2 Giáo viên tổ chức cho học sinh đi thực tế.
Ngay từ đầu năm khi lập kế hoạch năm học, Giáo viên phải đề xuất kế hoạch với nhà trường để từ đó chuẩn bị các điều kiện cần thiết như xe, nhân sự, kinh phí để phục vụ chuyến đi Mỗi chuyến đi giáo viên
tổ chức cho một khối Mỗi lớp chia thành một số nhóm gồm các nhóm có cùng chủ đề đi theo sự hướng dẫn quản lý của thầy cô đi cùng (Thực tế tại trường Ngô Thời Nhiệm sẽ huy động giáo viên bộ môn và phối hợp một số bộ môn liên quan như Địa lý, Giáo dục công dân, và giáo viên giám thị tổ chức và quản lý học sinh tham quan và học tập)
3 Giáo viên tổng hợp bài thu hoạch và tổ chức cho học sinh trình bày báo cáo về kết quả chuyến đi thực tế:
- Trước khi đến tiếp cuối của bài dạy lịch sử địa phương giáo viên tập hợp các bài thu hoạch của học sinh để kiểm tra xem các em đã tiếp thu và trình bày như thế nào