- Chủ quyền về lãnh thổ của đất nước và ý chí quyết tâm bảo vệ chủ quyền đó trước kẻ thù xâm lược Sông núi nước Nam; Khí phách hào hùng và khát vọng thái bình thịnh trị của dân tộc ta ở
Trang 1Văn bản:- SÔNG NÚI NƯỚC NAM
-Lý Thường
- PHÒ GIÁ VỀ KINH
-Trần Quang
A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT.
1 Kiến thức: - Những hiểu biết bước đầu về thơ trung đại.
- Đặc điểm thơ thất ngôn tứ tuyệt, ngũ ngôn tứ tuyệt Đường luật
- Chủ quyền về lãnh thổ của đất nước và ý chí quyết tâm
bảo vệ chủ quyền đó trước kẻ thù xâm lược (Sông núi nước Nam); Khí phách hào hùng và khát vọng thái bình thịnh trị của dân tộc ta ở thời đại nhà Trần (Phò giá về kinh).
2 Kĩ năng: - Nhận biết thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, ngũ ngôn tứ tuyệt
Đường luật
- Đọc – hiểu và phân tích thơ thất ngôn tứ tuyệt, ngũ ngôn
tứ tuyệt Đường luật chữ Hán qua bản dịch Tiếng Việt
3 Thái độ: - Hiểu hơn về truyền thống lịch sử của dân tộc
- Bồi dưỡng lòng tự hào, yêu nước
4 Tích hợp: Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
(Sông núi nước Nam)
- Biết liên hệ với “Tuyên ngôn độc lập” của Bác để thấy
được Người đã thể hiện sự tiếp nối tinh thần độc lập, khí phách hào hùng của ông cha
- Liên hệ với “Tuyên ngôn độc lập” của Bác và rút ra bài
học về ý thức gìn giữ độc lập tự do cho dân tộc
B CHUẨN BỊ.
1 Giáo viên: Nghiên cứu bài Soạn bài chu đáo
Trang 2a Phương tiện dạy học: Bảng phụ, bút lông, máy chiếu.
- Tranh ảnh minh hoạ, văn bản “Tuyên ngôn độc lập” của Bác
- Caset, băng ghi âm Bác đọc bản “Tuyên ngôn độc lập” ở Quảng
trường Ba Đình ngày 2/9/1945
b Các phương pháp/ kĩ thuật dạy học tích cực có thể sử dụng.
- Động não: suy nghĩ và trình bày hiểu biết về tác giả, tìm hiểu văn bản.
- Thảo luận nhóm: trao đổi, thảo luận về nội dung, nghệ thuật của văn
bản
- Trình bày một phút: trình bày nhận xét khái quát về giá trị nội dung
và nghệ thuật của văn bản
2 Học sinh: Học bài Đọc kĩ và soạn bài theo câu hỏi SGK.
C TIẾN TRÌNH LÊN LỚP.
1 Ổn định tổ chức:
2 Kiểm tra bài cũ: ? Đọc thuộc lòng bài 1,2 trong văn bản “Những câu
hát châm biếm” ?
? Phân tích nội dung và ý nghĩa của 2 bài em vừa
đọc ?
3 Bài mới: GV giới thiệu bài mới…(GV giới thiệu nguyên tác chữ Hán
hai bài thơ trên máy chiếu)….giới thiệu các tác giả cùng hoàn cảnh sáng
tác…
Hoạt động của thầy - trò Nội dung kiến thức
* Hoạt động 1: HD tìm hiểu văn bản “Sông núi
nước Nam”.
A Văn bản: “SÔNG NÚI NƯỚC NAM” (Nam quốc sơn hà)
Trang 3HS: đọc chú thích sgk (63).
GV: - Về tên bài thơ: “Sông núi nước Nam”
(Nam quốc sơn hà) là tên do người đời sau đặt
Bài thơ còn được gọi là bài thơ Thần vì tương
truyền khi Lý Thường Kiệt vâng mệnh vua Lý
Nhân Tông đem quân dẹp giặc Quách Quỳ trên
sông Như Nguyệt, một đêm, quân sĩ chợt nghe từ
trong đền thờ hai an hem Trương Hống, Trương
Hát có tiếng ngâm bài thơ này
- Về tác giả bài thơ, từ truyền thuyết trên, cho đến
nay chưa đủ căn cứ xác định ai là tác giả của bài
thơ Mọi người thường cho rằng bài thơ này do Lý
Thường Kiệt viết
GV: HD đọc: dõng dạc, trang nghiêm thể hiện
được khí phách hào hùng của bài thơ, nhịp 4/3
-> GV đọc mẫu -> gọi Hs đọc
HS: đọc chú thích trên bảng phụ.
? Em có nhận xét gì về số câu, số chữ trong câu,
cách hiệp vần ?
HS: nhận xét.
GV: ? “Sông núi nước Nam” được coi là “bản
Tuyên ngôn Độc lập” đầu tiên của nước ta viết
bằng thơ Vậy Tuyên ngôn Độc lập là gì ?
-> TNĐL chỉ xảy ra sau quá trình giành được độc
lập từ một nước khác đến nắm quyền thống trị đất
nước mình
-> TNĐL thường chỉ xảy ra khi nước nắm quyền
I Tìm hiểu chung văn bản
1.Tác giả, tác phẩm:
* Tác giả: Lý Thường Kiệt – một danh
tướng đời vua Lý Nhân Tông
* Tác phẩm: là bài thơ Thần, được ra đời
trong cuộc kháng chiến chống Tống trên sông Như Nguyệt (1076-1077)
2 Đọc, chú thích:
3 Thể thơ: Thất ngôn tứ tuyệt Đường luật
(Bài thơ có 4 câu, mỗi câu có 7 tiếng – cấu trúc theo trình tự: khai, thừa, chuyển, hợp – với cách hiệp vần từ cuối của câu thứ nhất với từ cuối của câu thứ hai, thứ tư)
II Phân tích.
Trang 4thống trị không đủ khả năng thống trị nữa, phải trả lại cho tộc người vốn là chủ nhân của nó đã bị tước quyền độc lập
=> TNĐL là lời tuyên bố về chủ quyền của đất nước và khẳng định long quyết tâm bảo vệ chủ quyền đó, không cho bất cứ kẻ thù nào đến xâm phạm
? “Sông núi nước Nam” là 1 bài thơ thiên về biểu
ý (bày tỏ ý kiến) Vậy nội dung biểu ý đó được thể hiện theo 1 bố cục như thế nào? Hãy nhận xét
bố cục và biểu ý đó?
-> 2 câu đầu: nước Nam là của người Nam Điều
đó được sách trời định sẵn, rõ ràng
-> 2 câu cuối: kẻ thù không được xâm phạm, xâm phạm thì thế nào cũng chuốc phải thất bại thảm hại
=> Bố cục gọn gàng, chặt chẽ Biểu ý rõ ràng
HS: đọc 2 câu đầu.
? 2 câu đầu ý nói gì?
GV : Hai câu đầu nêu lên 1 nguyên lí khách quan,
tất yếu, có giá trị như lời tuyên ngôn Nó là quyền độc lập và tự quyết của dân tộc ta Đó là ý chí sắt
đá của 1 dân tộc có bản lĩnh, có truyền thống đấu tranh Hai câu thơ có giá trị mở đầu cho 1 tuyên ngôn độc lập ngắn gọn của nước Đại Việt hùng cường ở thế kỷ XI
? Nói như vậy là để nhằm mục đích gì ? Người viết đã bộc lộ tình cảm gì trong 2 câu thơ này?
Trang 5HS: đọc 2 câu thơ cuối
? 2 câu cuối nói lên ý gì ?
-> Nói về truyền thống đấu tranh bất khuất của
dân tộc ta và nêu lên 1 nguyên lí có tính chất hệ
quả đối với 2 câu thơ trên
? Nói như vậy để nhằm mục đích gì?
? Ngoài biểu ý “Sông núi nước Nam” có biểu
cảm (bày tỏ cảm xúc) không ? Nếu có thì thuộc
trạng thái nào?
GV: Ngoài biểu ý còn có biểu cảm rất sâu sắc
trong 2 trạng thái : - Lộ rõ: Bài thơ đã trực tiếp
nêu rõ ý tưởng bảo vệ quyền độc lập và kiên
quyết chống ngoại xâm - ẩn kín : bài thơ có sắc
thái biểu hiện cảm xúc mãnh liệt, với ý chí sắt đá
trong lời nói, người đọc phải suy nghĩ, nghiền
ngẫm mới thấy ý tưởng đó
? Em có nhận xét gì về thể thơ, giọng điệu, nhịp
thơ? Tác dụng?
? Khái quát những nét nghệ thuật tiêu biểu của bài
thơ?
1.Hai câu đầu:
Nam quốc sơn hà Nam đế cư Tiệt nhân định phận tại thiên thư
-> Nước Nam là của người Nam, điều đó
đã được sách trời định sẵn, rõ ràng
=>Khẳng định chủ quyền đất nước Thể hiện tình yêu nước, niềm tự hào dân tộc
2.Hai câu cuối:
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.
->Kẻ thù không được xâm phạm Xâm phạm thì thế nào cũng chuốc phải thất bại thảm hại
=> Đây là lời cảnh báo hành động xâm lược của kẻ thù và khẳng định sức mạnh của dân tộc Việt Nam
Trang 6? Nêu ý nghĩa của văn bản?
GV: Liên hệ đến bản “Tuyên ngôn Độc lập” của
Bác đọc tại Quảng trường Ba Đình sáng 2/9/1945
-> Bản TNĐL của Bác đã phát triển tinh thần dân
tộc qua việc khẳng định quyền của các dân tộc
( trong đó có dân tộc Việt Nam): “tất cả các dân
tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc
nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và
quyền tự do”
-> Chính nghĩa của dân tộc Việt Nam và quyết
tâm bảo vệ nền độc lập dân tộc: “Nước Việt Nam
có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã
thành một nước tự do, độc lập Toàn thể dân tộc
Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng,
tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do,
độc lập ấy.”
* Hoạt động 2: HD tìm hiểu văn bản “Phò giá
về kinh”
HS: đọc chú thích sgk (66)
? Tác giả bài thơ là ai?
=> Bài thơ viết theo thể thất ngôn tứ tuyệt, nhịp 4/3, giọng thơ đanh thép, hùng hồn, dõng dạc biểu thị ý chí và sức mạnh Việt Nam
III.Tổng kết:
1 Nghệ thuật:
- Sử dụng thể thơ thất ngôn tứ tuyệt ngắn gọn, súc tích để tuyên bố nền độc lập của đất nước
- Dồn nén xúc cảm trong hình thức thiên
về nghị luận, trình bày ý kiến
- Lựa chọn ngôn ngữ góp phần thể hiện giọng thơ dõng dạc, hùng hồn, đanh thép
2 Ý nghĩa văn bản:
- Bài thơ thể hiện niềm tin vào sức mạnh chính nghĩa của dân tộc ta
- Bài thơ có thể xem như là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước ta
Trang 7? Bài thơ viết vào thời gian nào?
GV: HD đọc: Giọng phấn chấn, hào hùng, chậm
chắc Nhịp 2/3
? Em có nhận xét gì về số câu, số chữ trong câu,
cách hiệp vần? So sánh với thể thơ thất ngôn ?
? Bài thơ đề cập đến vấn đề gì ?
-> Bài thơ nói về 2 chiến thắng giặc Mông và giặc
Nguyên đời Trần và ý thức XD nước sau khi có
thái bình
? Bài thơ có bố cục như thế nào ?
? Nội dung của 2 câu đầu và 2 câu cuối khác nhau
ở chỗ nào?
-> 2 câu đầu nói về hào khí chiến thắng, 2 câu sau
nói về khát vọng thái bình của dân tộc
HS: Đọc 2 câu đầu.
? Hai câu đầu nêu ý gì ?
-> 2 câu đầu của bài thơ nói về 2 chiến thắng
Chiến thắng Chương Dương sau nhưng được nói
trước chiến thắng Hàm Tử, để làm sống lại không
khí của chiến trường Hai câu thơ như 1 ghi chép
cảnh chiến trường kinh thiên động địa
? Em có nhận xét gì về lời thơ của tác giả ? Tác
dụng của lời thơ đó?
-> Lời thơ rõ ràng, rành mạch và mạnh mẽ gân
guốc làm sống dậy 1 không khí trận mạc như có
tiếng va của đao kiếm, tiếng ngựa hí, quân reo!
B Văn bản: “PHÒ GIÁ VỀ KINH” (Tụng giá hoàn kinh sư)
I Tìm hiểu chung văn bản.
1.Tác giả, tác phẩm
- Tác giả: Trần Quang Khải (1241-1294)
- Bài thơ viết năm 1285
2 Đọc, chú thích.
3 Thể thơ: ngũ ngôn tứ tuyệt (Đường
Trang 8? Nhắc đến 2 trận đánh đó để nhằm mục đích gì?
? Qua đó tác giả muốn bộc lộ tình cảm gì?
HS: đọc 2 câu cuối.
? ý 2 câu cuối nói gì?
-> 2 câu cuối là lời động viên, phát triển đất nước
trong hoà bình Như vậy thái bình vừa là thành
quả chiến đấu, vừa là cơ hội để gắng sức Đó là
chiến lược giữ nước lâu bền
? Hai câu cuối đã bộc lộ được tình cảm gì ?
? Em có nhận xét gì về cách biểu ý của bài thơ?
-> HS: Bài thơ được biểu ý 1 cách rõ ràng, diễn
đạt ý tưởng trực tiếp, không hình ảnh hoa mĩ, cảm
xúc trữ tình được nén kín trong ý tưởng 2 câu đầu
là niềm tự hào mãnh liệt trước chiến thắng, 2 câu
sau là niềm tin sắt đá vào sự bền vững muôn đời
của đất nước
? Khái quát những nét nghệ thuật tiêu biểu của bài
thơ?
luật) - Bài thơ có 4 câu, mỗi câu có 5 tiếng
II Phân tích.
1 Hai câu đầu: Hào khí chiến thắng
Đoạt sáo Chương Dương độ, Cầm Hồ Hàm Tử quan.
-> Nói về thắng lợi của 2 trận đánh ở Chương Dương và Hàm Tử
-> Lời thơ rõ ràng, rành mạch - Làm sống dậy không khí trận mạc
=> Ca ngợi chiến thắng hào hùng của dân
Trang 9? Nêu ý nghĩa của văn bản?
? Cách biểu ý và biểu cảm của bài “Phò giá về
kinh” và bài “Sông núi nước Nam” có gì giống
nhau ?
HS: thảo luận, trao đổi.
-> Nhận xét 2 bài thơ “Sông núi nước Nam” và
“Phò giá về kinh”: - Hai bài thơ đều thể hiện 1
chân lí lớn lao và thiêng liêng đó là : Nước VN là
của người VN, không ai được xâm phạm, nếu
xâm phạm sẽ bị thất bại (bài 1) - Bài 2 là ngợi ca
khí thế hào hùng của dân tộc qua chiến đấu và
khát vọng XD phát triển đất nước trong hoà bình
-> Hai bài thơ đều là thể Đường luật Một theo thể
thất ngôn tứ tuyệt, 1 theo thể ngũ ngôn tứ tuyệt
=> Cả 2 bài thơ đều diễn đạt ngắn gọn, xúc tích,
cảm xúc và ý tưởng hoà làm một
tộc trong cuộc chiến chống quân Mông-Nguyên xâm lược Thể hiện niềm tự hào dân tộc
2 Hai câu cuối : Khát vọng thái bình
thịnh trị của dân tộc
Thái bình tu trí lực, Vạn cổ thử giang san.
-> Nói về việc xây dựng đất nước trong thời bình với 1 niềm tin sắt đá vào sự bền vững muôn đời của đất nước
=> Thể hiện niềm tin sắt đá vào sự bền vững muôn đời của đất nước
III Tổng kết:
1 Nghệ thuật:
- Sử dụng thể thơ ngũ ngôn tứ tuyệt cô
đọng, hàm súc để thể hiện niềm tự hào của tác giả trước những chiến thắng hào hùng của dân tộc
- Có nhịp thơ phù hợp với việc tái hiện lại
Trang 10những chiến thắng dồn dập của nhân dân
ta và việc bày tỏ suy nghĩ của tác giả
- Sử dụng hình thức diễn đạt cô đúc, dồn nén cảm xúc vào bên trong tư tưởng
- Có giọng điệu sảng khoái, hân hoan, tự hào
2 Ý nghĩa văn bản.
Hào khí chiến thắng và khát vọng về một đất nước thái bình thịnh trị của dân tộc ta ở thời nhà Trần
IV Luyện tập.
* So sánh cách biểu ý và biểu cảm của hai
bài thơ
4 Củng cố: - GV nhắc lại nội dung chính của bài học và nhận xét tiết học.
5 Dặn dò: - Học thuộc lòng – đọc diễn cảm văn bản dịch thơ (2 bài).
- Sưu tầm những bài văn, thơ do Bác Hồ viết thể hiện tinh thần
độc lập dân tộc
- Sưu tầm một số bức ảnh chụp Bác đọc bản tuyên ngôn độc lập
ngày 2/9/1945
- Học bài và soạn bài: “Từ Hán Việt”