Áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực trong môn Sinh học theo định hướng phát triển năng lực học sinh bậc THCS

Học đi đôi với hành; lýluận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình vàgiáo dục xã hội” Định hướng đổi mới PPDH đã được pháp chế hoá trong Luật Giáo dục 2005

PHẦN 1 ĐẶT VẤN ĐỀ

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

1.1 Lý do khách quan.

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trìnhgiáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từchỗ quan tâm đến việc học sinh (HS) học được cái gì đến chỗ quan tâm đến HSvận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo điều đó, nhất định phải thựchiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học (PPDH) theo lối “truyềnthụ một chiều” sang cách dạy học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng,hình thành năng lực và phẩm chất Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013

về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu côngnghiệp hóa, trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội vàhội nhập quốc tế đã được hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã khẳng định “…Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡngnhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sangphát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lýluận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình vàgiáo dục xã hội”

Định hướng đổi mới PPDH đã được pháp chế hoá trong Luật Giáo dục

2005 tại khoản 2 Điều 28 quy định "Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS".

nhằm tạo điều kiện cho giáo viên (GV) đổi mới PPDH và tạo điều kiện, gâyhứng thú cho HS tăng cường các hoạt động học tập trên lớp cũng như tự học ởnhà Học sinh cần phải tham gia thu thập và xử lý thông tin, thảo luận nhóm, đềxuất các dự đoán, tự giải quyết những vấn đề đã được đặt ra

1.2 Lý do chủ quan.

Bản thân tôi là một Tổ trưởng chuyên môn tại trường Tiểu học và Trunghọc cơ sở Ba Chùa (TH&THCS) đồng thời là thành viên tổ bộ môn của SởGiáo dục và Đào tạo Quảng Ngãi đã trực tiếp tham gia nhiều lớp tập huấn do

Bộ Giáo dục, Sở Giáo dục tổ chức, tham gia chấm thi GV dạy giỏi cấp huyệncác năm 2013, 2014 và qua khảo sát thực tế tôi nhận thấy trong những năm gầnđây, ở các trường THCS trong huyện đã xuất hiện ngày càng nhiều tiết dạy tốtcủa quí thầy, cô giáo Đặc biệt là các tài liệu gợi ý, hướng dẫn GV dạy theohướng tích cực hoá hoạt động học tập của HS đã có lưu hành trong nội bộngành giáo dục hoặc thông qua nội dung của các lớp tập huấn nghiệp vụ giảngdạy theo định hướng phát triển năng lực của HS, nhiều GV vận dụng một cáchtương đối hiệu quả để hướng dẫn HS hoạt động tích cực trên lớp, tự giải quyếtvấn đề, tìm kiến thức mới Qua kiểm nghiệm thực tế cho thấy, đã nâng caođược chất lượng một cách rõ rệt từ phía người học Nhưng chủ yếu các tiết dạynày tập trung ở các giờ thao giảng, thi GV dạy giỏi các cấp của một số GV cótrình độ chuyên môn, nghiệp vụ vững vàng Còn lại, phần lớn GV còn ngại khó,vẫn truyền đạt theo cách truyền thống, thụ động, đọc chép Chủ yếu GV quantâm đến cách dạy của mình mà chưa thực sự theo phương pháp mới là hướngdẫn HS phương pháp học

Việc tổ chức thực hiện sử dụng đồ dùng dạy học (ĐDDH) khi lên lớp tạicác trường THCS còn gặp nhiều khó khăn, bất cập Một phần do cơ sở vật chất(CSVC) của nhiều trường chưa đủ để trưng bày ĐDDH cho GV dễ truy xuấtkhi lên lớp; một phần do khả năng sử dụng ĐDDH của GV chưa thích ứngđược nên những tiết dạy thường là "dạy chay", chất lượng chưa cao hoặc GV

chưa thể sử dụng ĐDDH để đổi mới phương pháp giảng dạy mặc dù ĐDDHđược cấp theo chương trình thay SGK không ít Việc ứng dụng công nghệthông tin (CNTT) nhằm đổi mới PPDH còn nhiều hạn chế.

Xuất phát từ những lý do trên đây, bản thân tôi là Tổ trưởng chuyên môn

của một trường THCS đã nghiên cứu, chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm " Áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực trong môn Sinh học theo định hướng phát triển năng lực học sinh bậc THCS" với mong muốn góp phần tìm

ra những biện pháp cơ bản đổi mới PPDH trong điều kiện có thể của các trườngTHCS trong tỉnh nói chung và trường TH&THCS Ba Chùa nói riêng, nhằm

trao đổi kinh nghiệm với GV trực tiếp giảng dạy nâng cao chất lượng dạy học

2 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Tìm hiểu cơ sở lý luận liên quan đến đổi mới PPDH và công tác đổi

mới PPDH ở trường phổ thông

- Phân tích thực trạng công tác thực hiện đổi mới PPDH tại trườngTH&THCS Ba Chùa, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

- Rút ra bài học kinh nghiệm, đề xuất các biện pháp cải tiến công tác tổchức giảng dạy đổi mới PPDH nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ở trườngTH&THCS Ba Chùa, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

- Thời gian nghiên cứu: Năm học 2013-2014 và năm học 2014-2015

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nhằm tìm hiểu, phân tích thực trạng công tác quản lý đổi mới PPDH tạitrường TH&THCS Ba Chùa, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi Từ đó rút ra bàihọc kinh nghiệm và đề xuất những biện pháp cải tiến trong đổi mới PPDH nóiriêng và công tác quản lý chuyên môn của Tổ trưởng nói chung, góp phần nângcao chất lượng giáo dục của nhà trường

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu các chỉ thị, văn bản pháp lý có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu các tài liệu liên quan để xây dựng cơ sớ lý luận của đề tài

4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát: nhằm khảo sát thực trạng công tác giảng dạy đổimới PPDH tại trường TH&THCS Ba Chùa, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

- Phương pháp phỏng vấn, trao đổi đối với cán bộ quản lý, GV và HSnhà trường nhằm tìm hiểu thực trạng đổi mới PPDH tại trường TH&THCS BaChùa, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

- Phương pháp thống kê nhằm phân tích thực trạng đổi mới PPDH tạitrường TH&THCS Ba Chùa, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

PHẦN 2 NỘI DUNG

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Định hướng đổi mới PPDH:

Đổi mới PPDH là quá trình thay đổi các thành tố trong PPDH nhằm chútrọng đến sự phát triển năng lực của HS Đổi mới PPDH là đưa các PPDH mớivào nhà trường, trên cơ sở phát huy mặt tích cực của các PPDH truyền thống đểnâng cao chất lượng dạy học, nâng cao chất lượng đào tạo, nhằm góp phần thựchiện tốt mục tiêu giáo dục đào tạo trong giai đoạn CNH-HĐH đất nước; pháthuy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học trong hoạt độnghọc tập để tự phát hiện vấn đề, tự giải quyết các vấn đề trong học tập, trongcuộc sống Đổi mới PPDH không chỉ bó hẹp trong hoạt động của GV và HStrong các giờ lên lớp mà bao hàm cả đổi mới phương pháp trình bày nội dung,tài liệu dạy học, đổi mới cách sắp xếp nội dung dạy học cụ thể nhằm tích cựchóa hoạt động của GV và HS trong quá trình hoạt động dạy học

Phương pháp dạy học ở nước ta hiện nay cần phải thay đổi theo hướng :cải tiến các PPDH truyền thống như thuyết trình, đàm thoại, luyện tập luôn lànhững phương pháp quan trọng trong dạy học Đổi mới PPDH không có nghĩa

là loại bỏ các PPDH truyền thống quen thuộc mà cần bắt đầu bằng việc cải tiến

để nâng cao hiệu quả và hạn chế nhược điểm của chúng, “Khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước

áp dụng những phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự nghiên cứu cho học sinh” (Nghị

quyết TW 2 - Khóa VIII )

Định hướng đổi mới PPDH ở trường THPT, theo Luật Giáo dục năm 2005

là :

+ Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS.

+ Bồi dưỡng phương pháp tự học.

+ Rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

+ Tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS.

Bốn định hướng này có liên quan chặt chẽ, trong đó định hướng đầu tiên

là căn bản

Thực ra, quá trình dạy học gồm hai mặt gắn bó khắng khít là hoạt độngdạy và hoạt động học; khi nhấn mạnh mặt này thì không có nghĩa là gạt bỏ mặtkia Trong quá trình dạy học, không thể thiếu một trong hai chủ thể là GV và

HS mà đòi hỏi sự hợp tác của cả hai

Tư tưởng lấy HS làm trung tâm đề cao vai trò tích cực của chủ thể ngườihọc nhưng không coi nhẹ vai trò chỉ đạo của người dạy Giáo dục nhà trường làquá trình có mục đích, có kế hoạch, được tiến hành dưới sự chỉ đạo của GV.Nếu GV biết phát huy nội lực từ phía người học thì sẽ càng nâng cao được chấtlượng, hiệu quả của quá trình dạy học

Trong PPDH tích cực, người học - chủ thể của hoạt động học được cuốnhút vào những hoạt động học tập do GV tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó được

tự lực khám phá những cái mình chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thunhững tri thức đã sắp đặt sẵn Những hoạt động của HS có thể kể ra như : nghe,nói, đọc, ghi chép, thảo luận, làm báo cáo, làm thí nghiệm, điều tra nghiêncứu… được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, người học trực tiếpquan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩcủa mình, từ đó vừa thu thập được kiến thức, kỹ năng mới, vừa nắm đượcphương pháp "làm ra" những kiến thức, kỹ năng đó, không nhất thiết rập khuôntheo những khuôn mẫu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo.Dạy theo cách này thì không chỉ giản đơn là cung cấp tri thức mà còn làhướng dẫn hành động Khả năng hành động là một yêu cầu được đặt ra khôngphải chỉ đối với từng cá nhân mà cả ở cấp độ cộng đồng địa phương và toàn xãhội Chương trình giảng dạy phải giúp cho từng cá nhân người học biết hànhđộng và tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đồng TrongPPDH tích cực, học chữ và học làm gắn quyện vào nhau "Từ học làm đến biếtlàm, muốn làm và cuối cùng muốn tồn tại và phát triển như nhân cách một conngười lao động, tự chủ, năng động và sáng tạo"

1.2.1.2 Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học.

Phương pháp dạy học tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tậpcho HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mộtmục tiêu dạy học

Từ lâu, các nhà sư phạm đã nhận thức được ý nghĩa của việc dạy phương

pháp học tập Disterwerg đã viết : "Người thầy giáo tồi truyền đạt chân lý; người thầy giáo giỏi dạy cách tìm ra chân lý"

Nói tới PPDH tích cực không thể chỉ hạn chế ở chức năng dạy kiến thức

mà càng phải chuyển mạnh sang dạy phương pháp học Trong phương pháp

học thì cốt lõi là phương pháp tự học Phương pháp tự học là cầu nối giữa học

tập và nghiên cứu khoa học Một yếu tố quan trọng bảo đảm thành công trong

học tập và nghiên cứu khoa học là khả năng phát hiện kịp thời và giải quyết hợp lý những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn Nếu rèn luyện cho người học có

được kỹ năng, phương pháp, thói quen tự học biết linh hoạt ứng dụng nhữngđiều đã học vào những tình huống mới, biết tự lực phát hiện và giải quyếtnhững vấn đề đặt ra thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy tiềm năng vốn cótrong mỗi người Làm được như vậy thì không những kết quả học tập đượcnhân lên gấp bội, sẽ “học một biết mười” như cha ông ta thường nói mà ngườihọc còn được chuẩn bị để tiếp tục tự học khi đã vào đời, dễ dàng thích ứng vớicuộc sống lao động, công tác trong xã hội Vì những lẽ đó, ngày nay người tanhấn mạnh hoạt động học trong quá trình dạy học, cố gắng tạo ra sự chuyển

biến từ học tập thụ động sang học tập chủ động, quan tâm phát triển tự học

ngay trong tiết học có thầy hướng dẫn chứ không phải chỉ tự học ở nhà sau bàilên lớp

1.2.1.3 Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác.

Trong học tập không phải mọi tri thức, kỹ năng, thái độ đều được hìnhthành bằng con đường hoạt động cá nhân thuần túy Lớp học là môi trường giaotiếp thầy-trò, trò-trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên conđường đi tới chân lý Trong kiểu dạy học thông báo, giải thích, minh họa, thôngtin đi từ thầy đến trò, quan hệ giao tiếp chủ yếu là thầy-trò Trong phương pháphợp tác nỗi lên mối quan hệ giao tiếp trò-trò Thông qua thảo luận, tranh luậntrong tập thể, ý kiến của mỗi cá nhân được điều chỉnh, khẳng định hay bác bỏ,qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới, bài học vận dụng được vốnhiểu biết và kinh nghiệm của mỗi cá nhân và của cả lớp Từ xưa cha ông ta đã

có câu "học thầy không tày học bạn"

Trong giáo dục công việc hợp tác được tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp hoặctrường Sử dụng phổ biến nhất là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ, 4 - 6người Hoạt động trong tập thể nhóm sẽ làm cho từng thành viên quen dần với

sự phân công hợp tác trong lao động xã hội Hiệu quả học tập sẽ tăng lên, nhất

là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phốihợp giữa các cá nhân để hoàn thành công việc Trong hoạt động theo nhóm,tính cách năng lực của mỗi cá nhân được bộc lộ, được uốn nắn, phát triển tìnhbạn, ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần tương trợ, ý thức cộng đồng

Thoạt nhìn tưởng như học tập hợp tác mâu thuẫn với học tập cá thể, hạnchế mức độ tích cực của mỗi cá nhân Thực ra trong học tập hợp tác, mục tiêuhoạt động là chung của toàn nhóm nhưng mỗi cá nhân được phân công mộtnhiệm vụ cụ thể, phối hợp với nhau để cuối cùng đạt mục tiêu chung Mô hìnhhợp tác trong xã hội đưa vào đời sống học đường có tác dụng chuẩn bị cho họcsinh thích ứng với đời sống xã hội trong đó mỗi người sống và làm việc trong

sự phân công hợp tác với tập thể cộng đồng Trong xu hướng toàn cầu hóa, xuấthiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia, liên quốc gia thì năng lực hợp tác thực sựphải trở thành một mục tiêu đào tạo của giáo dục nhà trường

1.2.1.4 Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò.

Trong học tập, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận địnhthực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiệnnhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy

Trước đây, quan niệm về đánh giá còn phiến diện: GV giữ độc quyền đánhgiá, HS là đối tượng được đánh giá Trong dạy học theo hướng phát huy vai tròtích cực chủ động của người học, xem việc rèn luyện phương pháp tự học đểchuẩn bị cho HS khả năng học tập liên tục suốt đời như một mục tiêu giáo dục

thì GV phải hướng dẫn HS phát triển kỹ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh

cách học Liên quan với điều này, GV phải tạo điều kiện để HS được tham giađánh giá lẫn nhau

Theo PPDH tích cực, việc kiểm tra đánh giá không thể chỉ dừng lại ở yêucầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kỹ năng đã học mà phải khuyến khích ócsáng tạo, phát hiện sự chuyển biến thái độ và xu hướng hành vi của HS trước

những vấn đề của đời sống cá nhân; gia đình và cộng đồng, rèn luyện khả năngphát hiện và giải quyết những vấn đề nảy sinh trong các tình huống thực tế.Muốn vậy phải có những phương pháp và kỹ thuật đánh giá thích hợp Việcthay đổi khâu đánh giá sẽ có tác dụng thúc đẩy sự đổi mới PPDH

Với sự trợ giúp của các thiết bị kỹ thuật đang ngày càng phổ biến trongnhà trường, kiểm tra đánh giá sẽ không còn là một công việc nặng nhọc đối với

GV mà GV lại có nhiều thông tin kịp thời hơn để linh hoạt điều chỉnh hoạtđộng dạy và chỉ đạo hoạt động học Các phương pháp và phương tiện mới sẽ

tạo điều kiện tăng nhịp độ kiểm tra , giúp cho HS có thể thường xuyên tự kiểm tra.

1.2.2 Định hướng vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực ở trường phổ thông

Áp dụng PPDH tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các PPDH truyền thống.Ngay cả những PPDH tập trung vào GV như : thuyết trình, giảng giải, biểu diễncác phương tiện trực quan để minh họa cũng cần thiết trong quá trình dạy học.Phát triển các PPDH tích cực không có nghĩa là phải "nhập nội" một số phươngpháp hoàn toàn mới mà đến cái tên gọi cũng còn quá xa lạ đối với GV Cần kếthừa, phát triển những mặt tích cực trong hệ thống các PPDH đã có đồng thờiphải học hỏi vận dụng một số phương pháp mới, phù hợp với hoàn cảnh, điềukiện dạy học ở nước ta nói chung và ở địa phương nói riêng Theo tinh thần đó,chúng ta nên tập trung tìm hiểu, vận dụng, phát triển các PPDH sau đây:

1.2.2.1 Phương pháp dạy học phân hóa:

Trong quá trình dạy học, tùy vào nội dung bài học, vào những thời điểmthích hợp có thể thực hiện những cách phân hóa tạm thời, tổ chức cho HS hoạtđộng một cách phân hóa Phương pháp này được áp dụng khi trình độ HS có sựsai khác lớn, có nguy cơ yêu cầu quá cao hoặc quá thấp nếu cứ dạy học khôngđồng loạt

Học sinh được giao những nhiệm vụ phân hóa thường thể hiện bởi bàitập phân hóa tạo điều kiện giao lưu gây tác động qua lại cho người học Việc rabài tập phân hóa là để cho tất cả các đối tượng HS có trình độ khác nhau có thểtiến hành những hoạt động khác nhau phù hợp trình độ khác nhau của họ Hoặcngay trong một bài tập, GV có thể tiến hành dạy học phân hóa nếu bài tập đóđảm bảo yêu cầu hoạt động cho cả ba nhóm đối tượng học sinh: Bồi dưỡng lấp

lỗ hỏng cho HS yếu kém, trang bị kiến thức chuẩn cho HS trung bình và nângcao kiến thức cho HS khá giỏi

Ví dụ: môn Sinh học 9, bài 53 “Tác động của con người đối với môi trường”, GV có thể yêu cầu đối với các đối trượng HS như sau:

Bạn An có dịp về quê, đi dạo trên bờ kè sông Trà Bồng tại Thị trấn Châu

Ổ, bạn đã nhận thấy rằng: Dọc theo chiều dài hai bên dòng sông Trà Bồng tạiThị trấn Châu Ổ là những khu dân cư, chợ, những cơ sở sản xuất nhỏ của ngườidân; đôi lúc bạn còn thấy rác thải trên dòng sông này Vậy:

1 Hiện tượng bạn An quan sát thấy rác thải trên dòng sông này được

gọi là gì? (Nhận biết)

2 Khi môi trường nước ở dòng sông Trà Bồng tại Thị trấn Châu Ổ bị ônhiễm, sẽ ảnh hưởng như thế nào đến đời sống con người và các sinh vật sống

trong nước? (Thông hiểu)

3 Em hãy dự đoán những tác nhân gây ô nhiễm môi trường nước ở

dòng sông Trà Bồng tại Thị trấn Châu Ổ (Vận dụng)

4 Em hãy phân tích cơ sở gây ô nhiễm và mức độ ô nhiễm ở dòng sông

Trà Bồng tại Thị trấn Châu Ổ (Vận dụng)

Có thể phân hóa về mặt số lượng (phân hóa số lượng bài tập cùng loại, vềnội dung bài tập, yêu cầu về mặt tính độc lâp ), để làm được điều đó GV phảinắm chắc nội dung kiến thức của từng bài và có sự đầu tư nghiên cứu cho bàisoạn

1.2.2 2 Phương pháp vấn đáp tìm tòi: (vấn đáp, phát hiện, đàm thoại

ơrietic)

Giáo viên tổ chức trao đổi ý kiến kể cả tranh luận giữa thầy với cả lớp

-có khi giữa trò với trò - thông qua đó học sinh nắm được tri thức mới

Trong vấn đáp tìm tòi, hệ thống câu hỏi của GV chuẩn bị giữ vai trò chỉđạo, quyết định chất lượng lĩnh hội của lớp học, trật tự logic các câu hỏi hướngdẫn HS từng bước phát hiện ra bản chất của sự vật, tính quy luật của hiệntượng, kích thích tính tích cực tìm tòi, sự ham muốn hiểu biết Ở đây, GV giốngnhư người tổ chức sự tìm tòi, còn HS thì giống như người tự lực phát hiện rakiến thức mới, vì vậy khi kết thúc cuộc đàm thoại HS có được niềm vui của sựkhám phá, vừa nhận biết được kiến thức mới, vừa xác định được cách thức đitới kiến thức đó, trưởng thành thêm một bước về trình độ tư duy Cuối cuộcđàm thoại, GV biết vận dụng các ý kiến của HS để kết luận vấn đề đặt ra, dĩnhiên là có bổ sung, chỉnh lý khi cần Làm được như vậy HS càng hào hứng, tựtin vì thấy trong kết luận của thầy có phần đóng góp ý kiến của mình

Ví dụ: Môn Sinh học 8, bài 8 “Cấu tạo và tính chất của xương”

Các em có biết, độ bền chắc của xương người lớn có thể chịu được lựcgấp 30 lần so với loại gạch tốt Vậy, vì sao xương có được khả năng đó ?!

1 Nêu cấu tạo và chức năng của các loại xương? (năng lực ngôn ngữ)

2 Thành phần hóa học của xương có ý nghĩa gì đối với chức năng của

xương? (năng lực phân tích)

3 Bạn Vy đã đọc trên tạp chí KH&ĐS có đoạn thông tin : "Ở tuổi thiếuniên và nhất là ở tuổi dậy thì xương phát triển nhanh Đến 18- 20 tuổi (với nữ)hoặc 20 - 25 tuổi (với nam) xương phát triển chậm lại Em hãy giúp bạn Vy

hiểu rõ hơn đoạn thông tin trên? (năng lực giải quyết vấn đề)

4 Vào dịp hè 2014, bạn Hà cùng đi siêu thị với bà nội, khi đi cầu thangcuốn, vì không quen nên cả 2 bà cháu đã bị ngã và đều bị gãy xương cẳng tay

Cả 2 đều được đưa vào bệnh viện đa khoa để điều trị Sau 1 tháng điều trị, bạn

Hà đã tháo bột và sinh hoạt nhẹ bình thường, còn bà nội thì chưa Gia đình bạn

Hà đã có thắc mắc tại sao lại có sự khác biệt như vậy? Em hãy giải thích giúp

gia đình bạn Hà trường hợp trên? (năng lực hợp tác)

Dẫn dắt theo phương pháp vấn đáp tìm tòi như trên rõ ràng mất nhiều thờigian hơn phương pháp thuyết trình giảng giải nhưng kiến thức HS lĩnh hội được

sẽ chắc chắn hơn nhiều

Hiện nay, đa số GV dừng lại ở phương pháp vấn đáp kiểm tra tái hiện kiếnthức đã học hoặc vấn đáp giải thích minh họa, còn rất ít sử dụng phương phápvấn đáp tìm tòi

1.2.2.3 Phương pháp đặt và giải quyết vấn đề.

Đây không phải là phương pháp mới đối với GV, đây là quan điểm dạyhọc nhằm phát triển năng lực tư duy, khả năng nhận biết và giải quyết vấn đề.Điều đáng chú ý là việc tập dượt cho HS phát hiện và giải quyết vấn đề khôngchỉ thuộc phạm trù PPDH mà trở thành một mục tiêu giáo dục, bảo đảm chocon người thích ứng được với sự phát triển của xã hội hiện đại

Trong PPDH đặt và giải quyết vấn đề có thể phân biệt được 4 mức độ :

Mức 1 : Giáo viên đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề Học sinh thực

hiện cách giải quyết vấn đề theo hướng dẫn của GV Giáo viên đánh giá kết quảlàm việc của HS

Mức 2 : Giáo viên nêu vấn đề, gợi ý để HS tìm ra cách giải quyết vấn đề.

Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề Giáo viên và HS cùng đánh giá kếtquả

Mức 3 : Giáo viên cung cấp thông tin tạo tình huống - Học sinh phát hiện

và xác định vấn đề nảy sinh, tự lực đề xuất các giả thuyết và lựa chọn giải pháp

- Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề với sự giúp đỡ của GV khi cần.Giáo viên và HS cùng đánh giá kết quả

Mức 4 : Học sinh tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của

mình hoặc của cộng đồng, lựa chọn vấn đề phải giải quyết Học sinh giải quyếtvấn đề, tự đánh giá chất lượng và hiệu quả

Hiện nay đa số GV đã áp dụng mức 1 và mức 2, còn phải phấn đấu đểngày càng có nhiều bài học thành công ở mức 3 và mức 4

* Cấu trúc một bài học (hoặc một phần trong bài học) theo phương phápđặt và giải quyết vấn đề :

1- Đặt vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức

- Tạo tình huống có vấn đề

- Phát hiện và nhận dạng vấn đề nảy sinh

- Phát biểu vấn đề cần giải quyết

2- Giải quyết vấn đề đặt ra

- Đề xuất các giả thuyết

- Lập kế hoạch giải quyết vấn đề

- Thực hiện kế hoạch giải quyết vấn đề

3- Kết luận

- Thảo luận kết quả và đánh giá

- Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết đã nêu

- Phát biểu kết luận

- Đề xuất vấn đề mới

Ví dụ: Môn Sinh học 9, bài 58 “ Sử dụng hợp lí tài nguyên thiên

nhiên”, GV có thể đặt vấn đề như sau:

“Các nhà kinh tế dự báo rằng, trong tương lai không xa, nước ngọt sẽ trở

thành một hàng hóa quan trọng, được mua bán trên thị trường Quốc tế tựa nhưdầu mỏ, khí đốt, vàng hiện nay Theo ước tính, tổng lượng nước trên Trái đấtvào khoảng 1.386 triệu km3, tuy nhiên trên 96% trong số đó là nước mặn ”(Theo báo điện tử NGƯỜI ĐƯA TIN, ngày 27/12/2012)

1 Theo em, nước thuộc dạng tài nguyên thiên nhiên nào? (Năng lực quan sát, tự học)

2 Với sự thiếu hụt như đã nêu trên và thực trạng ô nhiễm nguồn nướcnhư hiện nay thì liệu rằng trong tương lai chúng ta có đủ nguồn nước sử dụng

hay không? Vì sao? (năng lực tiên đoán, giải quyết vấn đề)

3 Theo thông tin hiện nay, tỉ lệ % nguồn nước ngọt đang giảm đi đáng

kể Là một học sinh, em cần thực hiện những biện pháp nào để khắc phục tìnhtrạng nguồn nước bị nhiễm mặn để tránh sự khan hiếm nguồn nước ngọt như đã

nêu trên? ( năng lực tư duy, tự học)

4 Nếu trong vai trò là một nhà quản lý về tài môi trường, em sẽ đề xuấtnhững biện pháp gì để đảm bảo sử dụng tài nguyên nước theo hướng bền vững?

( năng lực quan sát, đề xuất, giải quyết vấn đề)

1.2.2.4 Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ.

Lớp học được chia thành nhiều nhóm nhỏ, mỗi nhóm từ 4 đến 6 người.Tùy theo mục đích yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm được phân chia ngẫunhiên hoặc có chủ định, ổn định trong cả tiết học hoặc thay đổi trong từng phầncủa tiết học, các nhóm được giao cùng một nhiệm vụ hoặc những nhiệm vụkhác nhau

Nhóm tự bầu ra nhóm trưởng Trong nhóm có thể phân công mỗi nhómviên hoàn thành một phần việc Trong nhóm nhỏ mỗi thành viên phải làm việctích cực, không ỷ lại vào một vài người có hiểu biết và năng động hơn Cácthành viên trong nhóm giúp đỡ nhau tìm hiểu vấn đề trong không khí thi đuavới các nhóm khác Kết quả làm việc của các nhóm sẽ đóng góp vào kết quảhọc tập chung của cả lớp Để trình bày kết quả làm việc của nhóm trước lớp,nhóm có thể cử ra một đại diện hoặc có thể phân công mỗi nhóm viên trình bàymột phần nếu nhiệm vụ học tập khá phức tạp

* Cấu trúc của một tiết học (hoặc một buổi làm việc) theo nhóm có thểnhư sau :

- Trao đổi ý kiến, thảo luận trong nhóm, hoặc

- Phân công trong nhóm, từng cá nhân làm việc độc lập rồi trao đổi

- Cử đại diện (hoặc phân công) trình bày kết quả làm việc của nhóm.3- Thảo luận, tổng kết trước toàn lớp

- Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả

- Thảo luận chung

- Giáo viên tổng kết, đặt vấn đề cho bài (hoặc phần) tiếp theo

1.3 Điều kiện vận dụng và phát triển các phương pháp dạy học tích cực

- Không phải mọi kiến thức đều có thể do HS tự chiếm lĩnh bằng các hoạtđộng tự lực dù có đủ phương tiện học tập, PPDH tích cực không phải dễ dàngvận dụng được ở mọi lúc mọi nơi Cũng không phải mọi HS đều tự nguyện tựgiác tham gia những hoạt động tích cực Nên PPDH tích cực đòi hỏi một sốđiều kiện trong đó quan trọng nhất là người GV

- Dưới sự chỉ đạo của GV, HS cũng phải có được những phẩm chất vànăng lực thích ứng với PPDH tích cực như giác ngộ mục đích học tập, tựnguyện tự giác trong các hoạt động học tập, có ý thức trách nhiệm về kết quảhọc tập của mình và kết quả chung cả lớp, biết tự học và tranh thủ học ở mọinơi mọi lúc, bằng mọi cách, có những kỹ năng cần thiết của các loại hình tưduy biện chứng, logic, hình tượng, thuật toán, tư duy kỹ thuật…

- Chương trình và SGK giảm bớt khối lượng kiến thức nhồi nhét tạo điềukiện cho thầy và trò tổ chức những hoạt động học tập tích cực Giảm bớt nhữngthông tin buộc HS thừa nhận và ghi nhớ máy móc, tăng cường các bài toán

nhận thức để học sinh tập giải, giảm bớt những câu hỏi trả lời sẵn về hiện tượngnêu ra, thay bằng những hướng dẫn tìm tòi tra cứu, giảm bớt những kết luận ápđặt, tăng cường các gợi ý để HS tự nghiên cứu, phát triển nội dung bài học.

- Yêu cầu có những phương tiện, thiết bị dạy học thuận lợi cho HS thựchiện các công tác độc lập hoặc theo nhóm Hình thức tổ chức lớp phải dễ dàngthay đổi linh hoạt phù hợp với dạy học cá thể, dạy học hợp tác

- Việc kiểm tra, thi cử, đánh giá HS phải chuyển biến mạnh mẽ theohướng phát huy trí thông minh sáng tạo của HS khuyến khích vận dụng sángtạo những kiến thức đã học vào những tình huống thực tế Khi nào việc kiểmtra đánh giá chưa thoát khỏi quỹ đạo học tập thụ động thì chưa thể phát triểnhọc tập tích cực

- Hiệu trưởng chịu trách nhiệm về đổi mới PPDH ở trường mình, đặt vấn

đề này ở tầm quan trọng đúng mức, trong sự phối hợp với các hoạt động toàndiện của nhà trường Cần chủ động nghiên cứu nắm vững bản chất, đặc điểmcủa PPDH tích cực, tìm hiểu những kinh nghiệm vận dụng vào các môn học.Hiệu trưởng cần có thái độ trân trọng, ủng hộ, khuyến khích mỗi sáng kiến, cảitiến dù nhỏ của GV nhưng cũng cần biết hướng dẫn, giúp đỡ GV vận dụngPPDH tích cực thích hợp với môn học, đặc điểm HS, điều kiện dạy và học ở địaphương, góp phần thúc đẩy phong trào đổi mới PPDH ngày càng rộng rãi,thường xuyên và có hiệu quả cao hơn

Tóm lại, áp dụng PPDH tích cực theo định hướng phát triển năng lực HS

người được giáo dục trở thành người tự giáo dục, là nhân vật tự nguyện , chủ

động, tự giác, có ý thức về sự giáo dục bản thân mình Giáo viên không cònđóng vai trò đơn thuần như "người đơn ca" mà là "người đệm đàn", không đơnthuần là người truyền đạt kiến thức mà GV trở thành người thiết kế , tổ chứchướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để HS tự lực chiếm lĩnhkiến thức mới, hình thành các kỹ năng, thái độ mới theo yêu cầu của chươngtrình Trên lớp, HS hoạt động là chính nhưng trước đó, khi soạn bài, GV phải

đầu tư nhiều công sức và thời gian mới có thể thực hiện được bài lên lớp vớivai trò là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạtđộng tìm tòi hào hứng của HS Thực hiện PPDH tích cực, vai trò của GV không

hề bị hạ thấp mà trái lại có yêu cầu cao hơn nhiều, GV phải có trình độ chuyênmôn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề, có đầu óc sáng tạo và nhạy cảmmới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập của HS

2 THỰC TRẠNG VIỆC THỰC HIỆN ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TH&THCS BA CHÙA

2.1 Đặc điểm thình hình của Trường TH&THCS Ba Chùa

Trường TH&THCS Ba Chùa đóng tại trung tâm xã Ba Chùa, thuộchuyện miền núi Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi, được thành lập từ năm 1997, khi mớithành lập trường có ba cấp học, đến năm 2009 tách riêng bộ phận Mầm non.Hiện nay trường có 197 học sinh, biên chế thành 10 lớp

Cán bộ quản lý của nhà trường đều có thâm niên công tác trên 10 năm,trước khi bổ nhiệm đều kinh qua công tác quản lý tổ chuyên môn và đều đạt

GV dạy giỏi các cấp, đây là một điều kiện thuận lợi của nhà trường trong côngtác chỉ đạo đổi mới PPDH

Đa số GV tuổi đời còn trẻ, năng động, thích ứng nhanh với những thayđổi, ứng dụng CNTT tốt, kinh nghiệm công tác trên 10 năm chiếm 100% đây là

độ tuổi dần có độ chín về kinh nghiệm chuyên môn và dồi dào sức cống hiến.Đặc biệt, GV nhà trường 100% đạt trình độ chuẩn về đào tạo Đây là nhữngnhân tố quan trọng trong việc thực hiện đổi mới PPDH của nhà trường

Học sinh dân tộc thiểu số chiếm tỉ lệ 99,5% (196/197), nhà trường tuyểnsinh theo phương thức xét tuyển nên chất lượng đầu vào của HS rất thấp vàkhông đồng đều

2.2 Những thuận lợi, khó khăn của nhà trường

2.2.1 Thuận lợi :