NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC BỘ MÔN LỊCH SỬ LỚP 9 Ở TRƯỜNG THCS THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Tên sáng kiến : NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC BỘ MÔN LỊCH SỬ LỚP 9 Ở TRƯỜNG THCS THEO ĐỊNH HƯỚNGPHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Nơi thường trú: xã Giao Xuân, huyện Giao T

PHÒNG GIÁO DỤC – ĐÀO TẠO GIAO THỦY

TRƯỜNG THCS GIAO XUÂN

********************

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG NHÓM

TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 9 Ở TRƯỜNG THCS THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Tác giả: TRẦN THỊ HIỆP Trình độ chuyên môn: ĐẠI HỌC SƯ PHẠM VĂN

Chức vụ: PHÓ HIỆU TRƯỞNG Nơi công tác: TRƯỜNG THCS GIAO XUÂN

Nam Định, ngày 22 tháng 3 năm 2015

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến : NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG

DẠY HỌC BỘ MÔN LỊCH SỬ LỚP 9 Ở TRƯỜNG THCS THEO ĐỊNH HƯỚNGPHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Nơi thường trú: xã Giao Xuân, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định

Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm Ngữ văn

Chức vụ công tác: Phó hiệu trưởng

Nơi làm việc: Trường THCS Giao Xuân, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định

Điện thoại: 03503.895706

Tỷ lệ đóng góp tạo ra sáng kiến: 100%

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến:

Tên đơn vị: Trường THCS Giao Xuân, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định

Địa chỉ: Xã Giao Xuân, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định

Điện thoại: 03503.895706

I ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN:

Giáo dục thế hệ trẻ là nhiệm vụ mà rất nhiều các quốc gia trên thế giới coi làquốc sách hàng đầu Sự nghiệp giáo dục của nước ta cũng được đề cao và khôngngừng phát triển, điều đó được thể hiện ở sự luôn đổi mới, nâng cao chất lượng dạy

và học Việc thực hiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đòi hỏi phải đổimới đồng bộ từ mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học đến cáchthức đánh giá kết quả dạy học, trong đó khâu đột phá là đổi mới phương pháp dạyhọc Trong nghị quyết II khoá VIII( 12/1996) Ban chấp hành Trung ương Đảng đãchỉ rõ con đường đổi mới giáo dục và đào tạo của nước ta là : “Đổi mới mạnh mẽcác phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyệnthành nền nếp tư duy sáng tạo của người học…”, Điều 28.2 Luật giáo dục cũng đãghi: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủđộng, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học môn học; bồidưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn kĩ năng vận dụngkiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tậpcho học sinh” Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung

ương Đảng khóa XI đặc biệt nhấn mạnh nội dung: “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo

dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”, “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực…’’.

Trong điều kiện hiện nay, khi khoa học kỹ thuật phát triển như vũ bão, nềnkinh tế tri thức có tính toàn cầu thì nhiệm vụ của ngành giáo dục càng to lớn.Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 5/6/2006 của Bộ trưởng Bộ GDĐT đã nêu: “Phải phát huy tính tíchcực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc trưng môn học, đặcđiểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học, bồi dưỡng cho học sinhphương pháp tự học, khả năng hợp tác, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vàothực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tậpcho học sinh” Theo đó giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh mà cònphải giúp học sinh vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống vừa mang tính giáodục, vừa mang tính giáo dưỡng, cao hơn là giáo dưỡng hướng đến nguồn gốc cộinguồn của tổ tiên và trân trọng nó Sự phát triển của xã hội cuối thế kỷ XX, đầu thế

kỷ XXI đòi hỏi con người có một số phẩm chất và năng lực nổi lên hàng đầu nhưnăng lực làm việc nhóm, năng lực hoạt động thực tiễn và giải quyết vấn đề cuộcsống đặt ra, năng lực hợp tác, năng lực thích ứng Vì thế vấn đề đổi mới phươngpháp dạy học là một trong những vấn đề then chốt để đạt được những mục tiêu trên

Và trong số các vấn đề đổi mới phương pháp dạy học thì tổ chức hoạt động nhómtrong dạy học là một vấn đề từ lâu đã được các nhà sư phạm quan tâm Những nhómhọc tập, đôi bạn học tập (thường là người khá, giỏi kèm người yếu, kém) được giáo

viên THCS thực hiện phân chia trước khi thay đổi chương trong và sách giáo khoanhững năm 80 Có điều, hoạt động nhóm khi ấy chủ yếu là hoạt động tự học của các

em ở nhà Bây giờ, hoạt động nhóm được nhìn nhận dưới góc độ hợp tác, giải quyếtnhiệm vụ học tập Nó không chỉ diễn ra ở nhà mà còn diễn ra trong lớp học nhằmgiúp mọi học sinh tham gia một cách chủ động và quá trình học tập, tạo cơ hội chocác em có thề chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết các vấn đề có liênquan đến nội dung bài học; tạo cơ hội cho các em được giao lưu học hỏi lẫn nhau;cùng nhau hợp tác giải quyết những nhiệm vụ chung Khi thay đổi chương trình vàSGK từ năm 2002-2003 và hoàn tất vào năm học 2005-2006, chúng ta đã rất chú ýđến dạy học phân hóa, đồng thời với việc tăng cường kĩ năng hợp tác làm việc theonhóm, tổ Việc phân chia các nhóm làm bài tập và nhiệm vụ có tính thi đua, việc ápdụng một số khâu của tổ chức trò chơi làm cho không khí học tập sôi động, thoảimái mang tính chất vừa chơi, vừa học quả là một nét mới Tuy nhiên, việc phân chianhóm, tổ không phải là điểm mới của phương pháp Mặt khác phân chia nhóm, tổtrong học tập lịch sử không phải là một hoạt động lúc nào cũng cần thiết Phân nhómnếu chỉ mang tính hình thức sẽ không đạt hiệu quả mong muốn Bản thân nhà sưphạm V.Ô kôn, người kiến tạo lí thuyết dạy học nêu vấn đề cũng đã khuyến nghị:

“Không dạy học theo nhóm ở mọi tiết học” Việc chia nhóm và hoạt động nhóm chỉthích hợp cho những tiết ôn tập, luyện tập và 1 số ít phần thực hành củng cố lí thuyết

và chỉ đạt hiệu qua cao khi giáo viên có chuẩn bị kĩ càng, biết phối hợp nhuầnnhuyễn với các phương pháp khác

Đối với môn Lịch sử, thực tế cho thấy những năm gần đây, việc dạy Lịch sử ởtrường phổ thông đã có những bước tiến đáng kể về nhận thức, nội dung, phươngpháp dạy học Song vẫn còn nhiều điều đáng lo ngại hiệu quả dạy học bộ môn ở cáctrường phổ thông chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra: đa số học sinh vẫn chưa cóhứng thú học tập bộ môn, vẫn dừng lại ở việc ghi nhớ máy móc sự kiện lịch sử, chưabiết vận dụng lịch sử để giải quyết các vấn đề thực tiễn,…

Tình trạng chậm đổi mới phương pháp dạy học lịch sử do nhiều nguyên nhânnhưng chủ yếu do những nguyên nhân cơ bản sau: Trước hết, do quan niệm chưađúng về bộ môn, đa số vẫn coi Lịch sử là môn học phụ, không cần tư duy, chỉ là sựghi nhớ sự kiện Thứ hai, những tác động tích cực của cơ chế thị trường cũng làmcho chất lượng dạy môn Lịch sử chưa tốt Thứ ba, việc đào tạo giáo viên dạy lịch sửcho các trường phổ thông trung học hiện nay có tác động không nhỏ tới chất lượngdạy học bộ môn Giáo viên lịch sử THCS hiện nay được đào tạo từ nhiều nguồnnhưng không được kiểm tra, đánh giá kĩ lưỡng nên chất lượng không đồng đều Thứ

tư, hiện tượng bảo thủ, lạc hậu về phương pháp dạy học, áp dụng đổi mới một cáchmáy móc cũng làm cho hiệu quả dạy học bộ môn chưa cao

Tuy nhiên, để góp phần biến đổi thực tế đó, không thể nôn nóng, chủ quan, cựcđoan, duy ý chí, cần phải có một quan niệm tổng thể, đồng thời phân tích kĩ nhữnghoàn cảnh khách quan, những thực tế của dạy học hiện nay đặt ra một yêu cầu cấpthiết phải đi tìm các giải pháp để nâng cao hiệu quả dạy học môn lịch sử ở trườngphổ thông vừa căn bản, vừa thiết thực và vừa có tính khả thi Qua quá trình đổi mớiphương pháp và nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử, bản thân tôi nhận thấyviệc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học là rất cần thiết song việc tổ chức hoạtđộng nhóm sao cho có hiệu quả lại không hề đơn giản và nếu không biết cách tổ

chức việc thảo luận nhóm mang tính hình thức sẽ đem đến những kết quả khôngmong muốn thậm chí đi ngược lại mục đích nâng cao chất lượng dạy học Trongphạm vi đề tài này tôi tập trung vào một số giải pháp nâng cao chất lượng của hoạtđộng nhóm để góp phần tích cực nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch sửlớp 9.

II THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI TẠO RA SÁNG KIẾN:

Trong những năm gần đây, chương trình SGK mới của Bộ GD - ĐT đã có rấtnhiều những thay đổi về nội dung của bài học, về số lượng câu hỏi, bài tập, bài thựchành, sơ đồ, biểu đồ, lược đồ… Những sự thay đổi đó nhằm mục đích nâng cao chấtlượng giáo dục ở đối tượng học sinh, mà chất lượng của học sinh phụ thuộc chủ yếuvào phương pháp dạy học và áp dụng một số kĩ thuật dạy học mới của giáo viên.Qua quá trình bồi dưỡng chuyên môn khi thay sách và thực hiện đổi mới giáo dục,

đa số giáo viên đã nhận thức được tầm qua trọng của việc đổi mới phương pháp dạyhọc Tuy nhiên còn một bộ phận không nhỏ giáo viên đã hiểu một cách hạn hẹp:Điểm mới trong đổi mới phương pháp là phải tổ chức hoạt động nhóm Không ít lần

dự giờ, chúng tôi đã chứng kiến việc phân chia nhóm có tính chất hình thức GV nêucâu hỏi hoặc ra bài tập (có những câu hỏi hoặc bài tập quá dễ học sinh có thể làmviệc độc lập để trả lời, cũng có câu hỏi quá lớn, yêu cầu kiến thức quá cao mà trongthời gian quá ngắn không thể giải quyết được) rồi yêu cầu các nhóm thảo luận Các

em ở bàn trên quay xuống bàn dưới Nhóm trưởng cùng cả nhóm chụm đầu rì rầmmột lát Rồi GV yêu cầu đại diện mỗi nhóm trình bày Không thấy sự nhất trí nàocủa nhóm cả Nhóm trưởng trình bày ý kiến riêng đã được chuẩn bị ở nhà Vả lạithời gian quá ít, phần hướng dẫn của GV quá hời hợt làm sao đủ cho hoạt động tưduy tập thể? Nhiều GV dạy xong khi được góp ý về tính hình thức và sự không hiệuquả của việc chia nhóm cũng thừa nhận: “Tôi cũng biết thế nhưng nếu không chianhóm, lại sợ không đúng với tinh thần đổi mới” Sau những lần tổ chức hoạt độngnhóm không hiệu quả, tâm lý GV ngại chuẩn bị đã bỏ qua hoạt động này Bên cạnh

đó một bộ phận GV không thấy được tầm qua trọng của hoạt động nhóm trong đổimới phương pháp dạy học, cho rằng hoạt động nhóm chỉ mang tính hình thức nênkhông áp dụng trong bất kì loại bài nào, tình huống nào Tất cả những quan điểmtrên trong một bộ phận không nhỏ GV đặc biệt là GV dạy Lịch sử - Môn học khôngđược coi trọng như Ngữ văn, Toán, Ngoại ngữ, đã dẫn đến hoạt động nhóm trongdạy học lịch sử THCS đang dần mang những tác dụng không mong muốn cho đổimới và nâng cao chất lương dạy và học Có thể khái quát những tồn tại cơ bản củaviệc tổ chức thảo luận nhóm hiện nay như sau:

* Về phía giáo viên

Khi vận dụng phương pháp thảo luận nhóm, GV còn lúng túng ở một số thao tácsau:

Thứ nhất, thao tác lựa chọn vấn đề thảo luận (TL): Việc lựa chọn vấn đề TL

chưa hấp dẫn nên chưa khơi dậy tính tích cực của HS Có những vấn đề TL quá khóhoặc quá dễ so với trình độ của HS Ví dụ: Những bài học về nghệ thuật quân sự củaĐảng ta trong cuộc kháng chiến chống Pháp? (quá khó so với trình độ HS lớp 9).Hoặc: Trình bày ý nghĩa lịch sử của việc thành lập Đảng? (Quá dễ vì câu trả lời đã

có đầy đủ trong sách giáo khoa) Lại có trường hợp lựa chọn chủ đề phù hợp trình

độ đối tượng nhưng nội dung vấn đề lại quá khô khan, không phù hợp với đặc điểm

tâm lý của HS Ví dụ: Lập bảng thống kê những thành tựu cơ bản trong thực hiệnnhiệm vụ khôi phục kinh tế và hàn gắn vết thương chiến tranh của nhân dân miềnBắc (1954 – 1975) và ý nghĩa của những thành tựu đó? Việc lựa chọn vấn đề TL làkhâu then chốt quyết định sự thành bại của phương pháp này Vấn đề không hay,không phù hợp với trình độ HS sẽ không huy động, thu hút được HS tập trung TL,nếu có thì cũng chỉ mang tính chất đối phó.

Thứ hai, thao tác chia nhóm: GV chưa xác định được số lượng nhóm trong

một lớp, số lượng HS trong một nhóm Cho nên, có trường hợp chia nhóm quá lớnhoặc quá nhỏ, không phù hợp với vấn đề cần TL và đặc điểm của lớp học Việc chianhóm còn đơn điệu, chủ yếu chia theo bàn (2 bàn/nhóm)

Thứ ba, thao tác chọn nhóm trưởng: Nhóm trưởng không do nhóm tự bầu

hoặc luân chuyển giữa các thành viên trong nhóm mà do GV chọn một HS khá trongnhóm chuyên trách Điều này khiến cho các HS khác trong nhóm mất đi cơ hội thểhiện mình cũng như cơ hội rèn luyện năng lực quản lý, năng lực trình bày vấn đềtrước nhóm và tập thể lớp

Thứ tư, thao tác giao nhiệm vụ: GV giao nhiệm vụ chưa rõ ràng, cụ thể Do đó,

HS không hiểu rõ nhiệm vụ của nhóm là cần phải làm gì, trong thời gian bao lâu,cách thức thực hiện như thế nào

Thứ năm, thao tác quan sát, hỗ trợ HS khi TL: Thông thường, các lớp đều có

số lượng HS khá đông (trên 40 em) Một số GV khi giao nhiệm vụ xong thườngngồi tai chỗ nên không quan sát, bao quát hết được HS trong lớp làm gì trong thờigian TL, dẫn tới tình trạng có HS làm việc riêng, nói chuyện trong thời gian này GVcũng không nắm bắt được những khó khăn, lúng túng của HS trong quá trình TL để

có sự gợi ý, hỗ trợ kịp thời

Thứ sáu, thao tác tổng kết Sau khi viết phương án trả lời ra bảng hoặc ra giấy,

nhóm trưởng thay mặt nhóm đọc kết quả thảo luận trước lớp hoặc viết lên bảng GVgọi HS khác nhận xét, bổ sung GV kết luận Thao tác này được lặp đi lặp lại kháđơn điệu, nhàm chán

* Về phía HS

- HS hầu như không được giao nhiệm vụ về nhà chuẩn bị trước cho thảo luậnnhóm nên có phần bị động trong quá trình thảo luận trên lớp Mặt khác, nếu đượcgiao nhiệm vụ trước thì HS cũng không chuẩn bị, hoặc chuẩn bị mang tính đối phó

- Trong thời gian TL, chỉ có số ít HS làm việc thật sự (nhóm trưởng và HS khá,giỏi trong nhóm), còn lại các em thường ngồi chơi, nói chuyện, làm việc riêng Hiệntượng độc diễn cá nhân bên cạnh “người chầu rìa”, “ người ngoài cuộc” diễn ra kháphổ biến, kể cả khi có người dự giờ trong lớp HS không ý thức được sự cần thiếtphải hợp tác để chiếm lĩnh tri thức nên nhiều khi các em biến hoạt động TLN thành

cơ hội để tán gẫu, lãng phí thời gian

- Câu trả lời của HS thường lặp lại những vấn đề trong SGK, thiếu sức sáng tạo

- TLN thường gây ồn ào, ảnh hưởng tới lớp khác

Vì những hạn chế trên mà PPTLN thường được vận dụng mang tính hình thức,đối phó, chủ yếu trong các giờ hội giảng Phỏng vấn một số GV dạy Lịch sử trườngTHCS trên địa bàn huyện Giao Thủy và một số trường trên địa bàn các huyện khácthuộc tỉnh Nam Định, chúng tôi được biết, hầu như rất ít GV vận dụng PPTLN trongnhững giờ học bình thường: 11, 4% GV thường xuyên vận dụng; 57, 7% GV thỉnh

thoảng mới vận dụng; 30,8% GV chưa bao giờ vận dụng PP này

Nguyên nhân việc GV ngại áp dụng PP này là:

1.Thói quen sử dụng các PP dạy học truyền thống (83, 3%);

2 TLN là PP khó, tốn nhiều thời gian trong khi lượng kiến thức phải truyền đạt

đồ sộ, quỹ thời gian dành cho môn GDCD lại quá ít (1tiết/tuần) (94, 4%);

3 GDCD là môn phụ trong khi để TLN thành công phải tốn nhiều công sứcchuẩn bị (94, 4%);

4 Không gian lớp học chật, bàn ghế cố định, HS đông nên việc di chuyển khichia nhóm gặp nhiều khó khăn (83,3%);

5.Từ quan niệm coi Lịch sử là môn phụ, HS không chú trọng học môn này nênkhông hào hứng tham gia TLN (50%)

Vậy làm thế nào để khuyến khích GV tổ chức hoạt động nhóm một cách hiệuquả, nâng cao chất lượng của hoạt động nhóm để góp phần đổi mới và nâng cao chấtlượng dạy học môn Lịch sử nói chung và Lịch sử 9 nói riêng theo định hướng pháttriển năng lực học sinh?

III CÁC GIẢI PHÁP TRỌNG TÂM ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG GIỜ DẠY LỊCH SỬ LỚP 9.

3.1 Nắm vững những nét chính về dạy học Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực

*Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ

và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của việc học tập và cuộc sống

*Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi… làm nền

tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp.Năng lực chung của học sinh có thể quy về 9 loại chính:

- Năng lực tự học

- Năng lực giải quyết vấn đề

- Năng lực sáng tạo

- Năng lực tư duy

- Năng lực giao tiếp

- Năng lực hợp tác, hội nhập

- Năng lực sử dụng công nghệ thông tin

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ

- Năng lực tính toán

*Năng lực chuyên biệt: Là những năng lực được hình thành và phát triển trên

cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động như Toán học, Âm nhạc, Mĩ thuật, Thể thao, Lịch sử…

Năng lực

chung

Đặc thù của môn Lịch sử

Chương trình giáo dục môn Lịch sử

+ chuyên biệt Năng lực

của môn Lịch sử

*Những năng lực chuyên biệt cần chú trọng hình thành và phát triển cho

sử như: mối quan hệ của các sự kiện với hoàn cảnh lịch sử, với tình hình kinh tế xã hội trong và ngoài nước, những tác động tích cự hoặc tiêu cực của tình hình thế giới đối với lịch sử Việt Nam…

- Khai thác nội dung lịch sử cần thiết thông qua lược

đồ, bản đồ, tranh ảnh, phim tư liệu, hiện vật, mẫu vật, bảo tang, di tích…

So sánh, phân

tích, phản biện, So sánh nhân vật, sự kiện, giai đoạn, thời kì lịch sử, phân tích; phản biện các sự kiện, nhân vật, nhận định,

khái quát hóa luận điểm lịch sử trong một thời kỳ lịch sử, khái quát

một giai đoạn hay một thời kì lịch sử

Khả năng biết vận dụng, liên hệ kiến thức lịch sử đã học

để giải quyết một vấn đề thực tiễn đặt ra như ô nhiễm môitrường, xung đột trên thế giới, tranh chấp biển đảo, xu thếtoàn cầu hóa…

3.2 Nắm vững những vấn đề chung về tổ chức thảo luận nhóm trong dạy học nhằm định hướng năng lực HS:

* Mục đích của thảo luận nhóm trong dạy học:

Việc tổ chức thảo luận nhóm trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nóiriêng là một trong những hình thức, phương pháp dạy học nhằm thực hiện tốt nhấtviệc dạy học phát huy tính tích cực và tương tác của học sinh Dưới hình thức họctập này học sinh được khuyến khích thảo luận và hợp tác với nhau, được trao đổichia sẻ và có cơ hội để sử dụng kiến thức và các kỹ năng mà các em được lĩnh hội

và rèn luyện Cùng với đó học sinh được lôi cuốn vào các hoạt động học tập, thulượm kiến thức bằng chính khả năng của mình với sự hướng dẫn của giáo viên

Hơn nữa trong lớp học thường có học sinh giỏi – khá – trung bình – yếu Trongnội dung bài học có nội dung dễ nhận biết, có nội dung trừu tượng, khó nhận biết,

mà để phát huy tính tư duy của học sinh thì giáo viên là người hướng dẫn, giúp đỡcác em khai thác kiến thức, không nên tự giải thích, thuyết trình kiến thức cho các

em Để làm được việc này (Đưa học sinh đóng vai trò chủ đạo trong giải quyết kiếnthức) thì nên cho các em cùng nhau trong một tổ, nhóm đọc sách giáo khoa cùng bànbạc – phân tích – mổ xẻ – so sánh rồi các em đánh giá, nhận xét và đưa ra câu trả lờicho nội dung trong đó Với tình huống này các em trong nhóm sẽ tự giải quyết đượcvấn đề, tự tin, làm chủ kiến thức Các em còn có được sự đoàn kết tương thân tương

ái giúp đỡ nhau trong học tập theo hướng tích cực Giáo viên hạn chế được phươngpháp diễn giải thuyết trình, mang tính áp đặt kiến thức

Hoạt động nhóm là phương pháp học tập mà theo đó học sinh trong nhóm traođổi, giúp đỡ và hợp tác với nhau Đây là một hình thức dạy – học thực hiện tốt nhấtviệc phát huy tính tích cực và tương tác của học sinh đặc biệt với học sinh lớp 9, lớplớn nhất trong trường THCS Trong môi trường nhóm học sinh trao đổi ý tưởng vàkiến thức với các thành viên trong nhóm Học sinh được học tập thông qua giao tiếp,trao đổi, tranh luận với nhau, chia sẻ và có cơ hội để diễn đạt ý nghĩ của mình, tìmtòi và mở rộng suy nghĩ Còn giáo viên là người tổ chức các hoạt động gợi mở,

hướng dẫn, kích thích và hỗ trợ học sinh bằng kinh nghiệm giáo dục của mình.

* Vai trò của thảo luận nhóm trong dạy học:

Thảo luận nhóm có vai trò vô cùng quan trọng trong các hoạt động dạy học: + Thảo luận nhóm nuôi dưỡng môi trường học tập có lợi Tất cả học sinh trongnhóm trao đổi, giúp đỡ, và hợp tác với nhau tạo nên một môi trường học tập cởi mở.Các thành viên của nhóm được tự do học hỏi lẫn nhau những vấn đề mình còn chưahiểu Với việc thảo luận cùng các thành viên khác của nhóm và lớp, nhiệm vụ họctập được giải quyết dễ dàng hơn Kiến thức của học sinh sẽ bớt phần chủ quan phiếndiện, làm tăng tính khách quan khoa học.kiến thức trở nên sâu sắc, bền vững, dễ nhớ

và nhớ nhanh hơn do được giao lưu học hỏi giữa các thành viên trong nhóm

+ Thảo luận nhóm tạo nên những nhóm nhỏ có khả năng học tập Những họcsinh nhanh hiểu có thể giúp những học sinh chậm hiểu không bị tụt hậu so vớinhóm Mỗi thành viên của nhóm chịu trách nhiệm về thành tích của nhóm mình vàcũng yêu cầu sự tự giác của các bạn khác trong nhóm tạo ra bầu không khí đoàn kết,giúp đỡ nhau học tập, biết lắng nghe có phê phán ý kiến của bạn Thành công củabài học phụ thuộc vào sự nhiệt tình tham gia của mọi thành viên, vì vậy dạy học hợptác trong nhóm nhỏ gọi là phương pháp cùng tham gia

+ Thảo luận nhóm giúp những học sinh nhút nhát, diễn đạt kém có điều kiệnrèn luyện, tập dượt, để dần tự tin khẳng định bản thân trong sự hấp dẫn của các hoạtđộng nhóm, hứng thú trong học tập và sinh hoạt tập thể, dễ hòa nhập với cộng đồng +Thảo luận nhóm còn giúp các vấn đề về kỷ luật lớp học, nâng cao thành tíchhọc tập của nhóm Do có thời gian làm việc độc lập, tự giải quyết các vấn đề nênhọc sinh trong nhóm sáng tạo hơn

+ Thảo luận nhóm còn giúp cho học sinh sống trong thế giới hiện thực – thếgiới của sự hợp tác, nâng cao vốn hiểu biết và kinh nghiệm xã hội, kĩ năng giao tiếp,phát triển kỹ năng hợp tác

+ Thảo luận nhóm là phương pháp dạy học hợp tác giúp các thành viên trongnhóm chia sẽ các băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhậnthức mới Mỗi học sinh có thể nhận thức rõ trình độ hiểu biết về chủ đề nêu ra, thấymình cần học hỏi lẫn nhau giữa học sinh chứ không phải là sự tiếp nhận thụ động từgiáo viên

Như vậy việc nâng cao chất lượng thảo luận nhóm thông qua tiết dạy học ở bộmôn là vấn đề rất cần thiết trong hoạt động dạy và học lịch sử 9 Với các kĩ thuậtdạy học tích cực nhằm gíúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sángtạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiếnthức vào tình huống khác nhau trong học tập làm cho học là quá trình kiến tạo, họcsinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, tự hình thành tri thức, có năng lực vàphẩm chất năng động, sáng tạo trong cuộc sống Chính vì vậy việc nâng cao chấtlượng thảo luận nhóm thông qua tiết dạy học ở bộ môn lịch sử 9 có vai trò rất quan

trọng góp phần nâng cao hiệu quả của hoạt động dạy học

* Cơ cấu nhóm:

- Nhóm là một tổ chức gồm 2 đến 8 học sinh, nhóm là môi trường cơ sở, nơidiễn ra các quan hệ trực tiếp giữa học sinh với học sinh, giữa giáo viên với học sinh

và học sinh với giáo viên

- Nhóm không nên có số lượng lớn vì như vậy các thành viên không có cơ hội

để thể hiện ý kiến của mình và giáo viên khó quản lý Nhóm bao giờ cũng đặt trongmôi trường trung gian là lớp, tuỳ theo số lượng học sinh trong lớp, nội dung học tập

mà giáo viên chia thành bao nhiêu nhóm, số lượng thành viên trong nhóm Để nhómhoạt động có hiệu quả, các thành viên phải biết rõ nhiệm vụ của mình, vì vậy phảiphân công nhiệm vụ cụ thể cho các em:

+ Trưởng nhóm: Điều khiển thảo luận trong nhóm và báo cáo kết quả sau thảoluận

+ Thư ký: Ghi chép kết quả hoạt động của nhóm sau khi đã thống nhất

+ Thành viên khác: Có nhiệm vụ tham gia tích cực vào các hoạt động thảo luậncủa nhóm

* Cách chia nhóm và các kiểu nhóm để thảo luận

Có nhiều cách chia nhóm, có thể theo số điểm danh, theo màu sắc, theo biểutượng, theo giới tính, theo vị trí ngồi, theo tổ… Tùy theo mục tiêu và yêu cầu vấn đềhọc tập mà các nhóm được phân ngẫu nhiên hoặc mặc định, được duy trì ổn địnhtrong cả tiết học hoặc thay đổi theo từng hoạt động của tiết học Các nhóm đượcgiao cùng một nhiệm vụ hoặc khác nhiệm vụ

- Để chia nhóm theo ngẫu nhiên, có thể dùng thẻ học tập có ghi số hoặc điểmdanh hoặc ghép mảnh theo chủ đề học tập Trong tiết học, nếu có nhiều nội dung, tanên thay đổi hình thức nhóm, tạo ra cái mới, không khí học tập vui vẻ hơn

- Để chia theo chủ định, giáo viên nên chú ý đặc điểm của học sinh (trình độ,thái độ, tính cách, giới tính…) để cơ cấu nhóm cho phù hợp Các hình thức nhóm cụthể :

- Nhóm nhỏ (2-3 học sinh): Thường dùng khi cần học sinh trao đổi, thảo luậnnhững vấn đề cụ thể, đơn giản, thời gian ngắn

- Nhóm ghép đội: Dùng để nghiên cứu, phân tích, trao đổi về một số vấn đề phứctạp đòi hỏi có sự cộng tác cao

- Nhóm 4-6 học sinh: Dùng khi học sinh trao đổi ý kiến hoặc thực hành mộtcông việc cụ thể đòi hỏi nỗ lực chung của cả nhóm khi tiến hành thảo luận

- Nhóm 6- 8 học sinh: Dùng khi thảo luận với nội dung có nhiều vấn đề, nhiềuquan điểm trong khả năng giải quyết của học sinh, các vấn đề cần so sánh hay đi sâuhơn vào một nội dung đã thảo luận ở nhóm nhỏ nhưng khó thực hiện chung cho cảlớp

- Nhóm xuất phát và nhóm chuyên sâu: Dùng khi thu thập thông tin và các vấn

đề thảo luận, rèn luyện kỹ năng xử lý và trình bày thông tin

* Các bước tiến hành hoạt động thảo luận nhóm:

- Chuẩn bị nội dung thảo luận :

+Trước tiên giáo viên cần chọn bài, chọn vấn đề thích hợp cho học sinh thảoluận

+Cần lưu ý khi chọn đề tài thảo luận là phải xem xét nghiên cứu xem học sinh

đã biết gì về chủ đề đã nêu ra

+Khi đã chọn được vấn đề thảo luận đúng yêu cầu, giáo viên cần thông báocho học sinh chuẩn bị ý kiến (viết thành văn bản) tham gia thảo luận

+Từ đó học sinh ý thức được yêu cầu nội dung của đề tài, các nguồn tài liệuchính, kế hoạch thực hiện và nhiệm vụ của tập thể cũng như của từng cá nhân…

- Tổ chức thảo luận :

+Giáo viên chia nhóm, thông báo về chủ đề cần thảo luận, quy trình vànguyên tắc thảo luận, cần quy định rõ thời gian thảo luận, mỗi nhóm nên cử mộtnhóm trưởng để điều khiển và mộ thư kí ghi biên bản thảo luận nhóm Học sinh cầnluân phiên nhau làm nhóm trưởng và thư kí để đại diện nhóm trình bày kết quả thảoluận.

+Hướng dẫn thảo luận: Trong quá trình thảo luận giáo viên làm nhiệm vụquan sát, theo dõi, lắng nghe, gợi ý, giúp đỡ HS khi cần thiết mà không tham gia ýkiến thảo luận, không cắt ngang lời học sinh, không tỏ phản ứng nếu câu trả lời,tranh luận không đúng với ý mình Tuy nhiên nhằm làm tăng thêm hứng thú khi thảoluận, giáo viên cũng có thể đưa ra các câu, giống như “ván nhún” hoặc nêu ra cáchthảo luận để tạo không khí sôi nổi cho buổi thảo luận, tạo không khí thân mật, cởi

mở, khuyến khích sự tham gia của mỗi học sinh trong thảo luận Khi thảo luận, giáoviên phải nghe cẩn thận những điều học học sinh nói để hiểu học sinh định nói cái

gì Kết quả thảo luận có thể được trình bày dưới nhiều hình thức (bằng lời, bằngtranh vẽ, bằng tiểu phẩm, bằng văn bản viết trên giấy to…), có thể do một ngườithay mặt nhóm trình bày hoặc có thể nhiều người trình bày, mỗi người một đoạn nốitiếp nhau

3.3 Một số vấn đề cần lưu ý khi tổ chức thảo luận nhóm:

- Không phải tiết dạy nào cũng phải cần đến thảo luận nhóm Đối với những bàihọc có tính chất thông tin, sự kiện thuần túy thì không cần sử dụng phương phápnày Vấn đề được đưa vào thảo luận nhóm phải là vấn đề đòi hỏi tư duy, suy luậncao, thậm chí có tính quan niệm, khả năng phát sinh nhiều ý kiến trái chiều, thì nómới cần thiết sự hợp tác giải quyết của nhiều người, tránh biến hoạt động nhómthành hành động mô phỏng phương pháp (bắt chước người ta) có tính trình diễn chứkhông áp dụng phương pháp một cách khoa học Tóm lại, phải tùy thuộc vào thờilượng tiết dạy, nội dung bài học để lựa chọn phương pháp

- Thêm nữa, người dạy còn phải xét đến tâm lí lứa tuối của đối tượng học Đốivới học sinh, các em đang trong lứa tuổi ham chơi Việc các em ngồi thảo luận theonhóm đôi khi chỉ là hành động bề ngoài, không tránh khỏi tình trạng học sinh chỉxem đó là cơ hội để trò chuyện, tán gẫu Vì vậy nếu muốn người học thực sự có mộtquá trình học theo nhóm nghiêm túc, người dạy phải có thời gian hướng dẫn, tổchức, thậm chí là biện pháp kỉ luật nghiêm khắc thì mới mong hướng các em vàocách học này Còn nếu gượng ép sử dụng thì chỉ giải quyết được vài vấn đề vụn vặtcủa bài học, tức phương pháp này đã bị hạn chế quá nhiều khả năng đem lại hiệuquả tích cực thực sự của nó

- Khi chia nhóm thảo luận nên cơ cấu có đủ thành phần (giỏi – khá – trung bình– yếu – kém, hiếu động – trầm lặng…) Nên để học sinh luân phiên nhau làm nhómtrưởng, thư kí Qui mô nhóm không nên quá đông