NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN

LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI: Mặc dù về già mới bén duyên với văn chương nhưng với năm tập truyện ngắn, bảy tập ký - tùy bút và đặc biệt là ba cuốn tiểu thuyết, Nguyễn Bắc Sơn đã ghi dấu ấn trong

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HÀ THỊ SÁNG

NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU

THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội, 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HÀ THỊ SÁNG

NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU

THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số:60220121

Người hướng dẫn khoa học: PGS,TS Hà Văn Đức

Hà Nội, 2014

3

LỜI CẢM ƠN!

Em xin được gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới các thầy cô giáo ở Khoa Văn học, trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội Đặc biệt là PGS.TS

Hà Văn Đức, người đã hết sức tận tình với em trong suốt thời gian qua Thầy đã cho em nhiều kiến thức và phương pháp nghiên cứu khoa học, thầy cũng là tấm gương sáng về nhân cách của một nhà giáo mà em nguyện noi theo

Xin được cảm ơn sự quan tâm, động viên chia sẻ khó khăn của những người thân trong gia đình

Cũng xin cảm ơn sự giúp đỡ của một số anh chị em đồng nghiệp và anh chị em học viên cùng lớp

Hi vọng rằng với công trình nghiên cứu này, tôi đã không phụ tấm lòng mong mỏi của thầy

cô, người thân và bạn bè, đồng nghiệp

Hà Nội, tháng 12 năm 2014 Học viên:

Hà Thị Sáng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học do chính bản thân tôi thực hiện trong thời gian qua Những kết quả và số liệu nghiên cứu đều được tiến hành một cách khoa học và trung thực

Học viên:

Hà Thị Sáng

MỤC LỤC

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI: 3

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ: 4

3 MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU: 10

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: Error! Bookmark not defined

5 CẤU TRÚC LUẬN VĂN: Error! Bookmark not defined PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN Error! Bookmark not defined 1.1 Một số vấn đề lí thuyết Error! Bookmark not defined

1.2 Người kể chuyện trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn Error! Bookmark not defined

1.2.1 Ngôi kể thứ ba Error! Bookmark not defined 1.2.2 Ngôi kể thứ nhất Error! Bookmark not defined

1.3 Điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn Error! Bookmark not defined 1.3.1 Điểm nhìn người kể chuyện và điểm nhìn nhân vật Error! Bookmark not defined 1.3.2 Điểm nhìn tác giả Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: KẾT CẤU TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN.Error! Bookmark not defined

2.1 Một số vấn đề lí thuyết Error! Bookmark not defined 2.2 Cách tổ chức cốt truyện trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn Error! Bookmark not defined 2.2.1 Kết cấu đa tuyến sự kiện Error! Bookmark not defined 2.1.3 Kết cấu mở Error! Bookmark not defined 2.3 Cách tổ chức thời gian trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn Error! Bookmark not defined 2.2.2 Kết cấu đảo lộn trình tự thời gian sự kiện Error! Bookmark not defined 2.2.3 Kết cấu theo mạch thời gian tuyến tính Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT

NGUYỄN BẮC SƠN Error! Bookmark not defined

2

3.1 Đặc điểm ngôn ngữ trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn Error! Bookmark not

defined

3.1.1 Một số vấn đề lí thuyết Error! Bookmark not defined 3.1.2 Sử dụng vốn từ ngữ đa dạng, phong phú: Error! Bookmark not defined 3.1.3 Sử dụng đắc địa các kiểu cấu trúc cú pháp Error! Bookmark not defined 3.1.4 Sự pha trộn ngôn ngữ Error! Bookmark not defined 3.1.5 Ngôn ngữ giàu hình ảnh Error! Bookmark not defined

3.2 Đặc trưng giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn Error! Bookmark not

defined

3.2.1 Một số vấn đề lí thuyết Error! Bookmark not defined 3.2.2 Giọng điệu giàu lí lẽ, lập luận Error! Bookmark not defined 3.2.3 Giọng điệu bỗ bã, hài hước, trào phúng, giễu nhại Error! Bookmark not defined 3.2.4 Giọng nhẹ nhàng, tinh tế, trữ tình, sâu lắng Error! Bookmark not defined PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Mặc dù về già mới bén duyên với văn chương nhưng với năm tập truyện ngắn, bảy tập ký - tùy bút và đặc biệt là ba cuốn tiểu thuyết, Nguyễn Bắc Sơn đã ghi dấu ấn trong đời sống văn học Việt Nam hiện nay Với những

sáng tác đầy tâm huyết, “nhà văn trẻ tóc bạc” này đã liên tục giành được

nhiều giải thưởng văn học nghệ thuật Ngoài hai cuốn tiểu thuyết nổi tiếng về

đề tài chính trị là Luật đời & cha con, Lửa đắng, mới đây người đọc lại đón

nhận trong sự kính nể cuốn tiểu thuyết thứ ba – cuốn tiểu thuyết tâm lí xã hội

Gã tép riu cũng đặc sắc không kém

Tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn khai phá một mảng đề tài mới Những gì ông viết dù quen thuộc trong đời sống nhưng lại lạ lẫm trong văn chương: tình hình chính trị - xã hội hiện nay với những mặt phải - trái, tiêu cực - tích cực của nó Hơn nữa, những vấn đề nóng, những vấn đề gai góc ấy của cuộc sống xã hội đương đại lại được nhà văn khai phá bằng ngòi bút hết sức sắc sảo, tinh vi Ông viết về những vấn đề nhạy cảm nhất của xã hội với tâm

nguyện: “Với tôi, viết văn là sự giải tỏa những bức xúc cuộc đời, là góp một

tiếng đời cho đời”; “Tôi viết với tất cả đau đớn, vật vã, khổ sở và với ý thức xây dựng, tháo gỡ”, “là người trong cuộc tôi mổ xẻ chứ không đứng ngoài dẩu mỏ chửi vào, cũng không chửi đổng” (Lời nhà văn trả lời phỏng vấn báo

chí) Chính tâm huyết đó đã làm nên giá trị độc đáo của tiểu thuyết Nguyễn

Bắc Sơn Nhà thơ Trần Đăng Khoa đã nhận xét: “Nguyễn Bắc Sơn là một

trong những nhà văn sung sức nhất hiện nay Hầu như năm nào cũng có sách mới Mà toàn là tiểu thuyết Có tiểu thuyết trường thiên dài đến mấy tập

4

Muốn thưởng thức những áng văn hay, những con chữ óng nuột, hay tài thao tác cấu trúc tác phẩm với những tình tiết bất ngờ, éo le sẽ khó tìm thấy ở Nguyễn Bắc Sơn Sức mạnh của ông là ở khả năng tinh nhạy, nắm bắt những vấn đề thời sự nóng hổi, đang diễn ra trong đời sống hàng ngày Người đọc

có thể dễ dàng nhận ra trong đội ngũ nhân vật của ông bóng dáng, số phận của những con người có thật ở ngoài đời Cuộc sống và trang sách nhiều khi không còn là khoảng cách Bởi thế, tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn thường rất hấp dẫn Hấp dẫn cũng bởi vì nó rất thật Mê hoặc được người đọc mà không dùng đến phấn son đâu có dễ Đấy là cái tài của Nguyễn Bắc Sơn, cũng là sự đóng góp rất cần được ghi nhận của ông trong văn học đương đại” [32, tr.bìa 4]

Tuy khai thác đề tài chính trị - xã hội, viết về những vấn đề mang tính

tư tưởng và trí tuệ nhưng với sự khéo léo của mình, Nguyễn Bắc Sơn đã chuyển tải những thông điệp khó nói thành hình tượng nghệ thuật đầy sinh động trên trang sách Sức hấp dẫn của ba cuốn tiểu thuyết không chỉ nằm ở đề tài khai thác mà còn nằm ở nghệ thuật kể chuyện đầy sắc sảo, tỉnh táo, hóm hỉnh của nhà giáo, nhà báo, nhà văn này Chất chính luận hòa cùng tính hài hước tạo nên những trang viết không hề khô khan mà ngược lại rất sống động, rất nghệ thuật, dễ dàng thuyết phục ngay cả những người đọc khó tính

Sau khi đọc ba cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn cùng với một thời gian tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn, bản thân tôi thấy có

nhiều vấn đề cần đi sâu nghiên cứu Với việc chọn đề tài “Nghệ thuật trần

thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn” để viết luận văn thạc sĩ, tôi mong

muốn góp một phần nhỏ vào việc khẳng định giá trị tiểu thuyết cũng như vai trò của ông trong đời sống văn học Việt Nam đương đại

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ:

Theo tìm hiểu của bản thân tôi, cho đến nay, có không ít bài phê bình xung quanh ba cuốn tiểu thuyết đã xuất bản của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn

Đặc biệt là khi tiểu thuyết Luật đời &cha con ra đời rồi được hai đạo diễn Mai Hồng Phong và Hoàng Nhung chuyển thể thành phim truyền hình “Luật đời”

và đạt giải nhất thể loại phim truyền hình nhiều tập năm 2006, do khán giả bình chọn Những bài nghiên cứu đánh giá về tiểu thuyết này nói riêng và cả

ba cuốn tiểu thuyết của ông nói chung đều đề cập và phân tích nhiều góc cạnh

khác nhau của tác phẩm nhưng với đề tài “Nghệ thuật trần thuật trong tiểu

thuyết Nguyễn bắc Sơn” nên người viết xin lược trích lịch sử nghiên cứu vấn

đề trên cơ sở chú trọng những bài viết và những ý kiến liên quan đến đề tài nghiên cứu

Khi tiểu thuyết Luật đời & cha con của Nguyễn Bắc Sơn ra đời đến nay

có rất nhiều ý kiến khen ngợi Đạo diễn điện ảnh Đỗ Minh Tuấn đánh giá cao

Luật đời & cha con vì đó là một tác phẩm “ngồn ngộn vốn sống chính trị”,

“là cuốn tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên mổ xẻ sự vận động của toàn xã hội trong quá trình đổi thay cơ chế” (Văn nghệ trẻ số 40, ngày 02.10.2005) Còn

PGS TS Nguyễn Bích Thu cho rằng ưu thế và sức hấp dẫn của tác phẩm

chính là ở “Sự kết hợp nhiều thể loại trong cuốn tiểu thuyết cùng với giọng

điệu trần thuật giàu sắc thái biểu cảm” Bà cũng đánh giá cao nghệ thuật trần

thuật trong tác phẩm Luật đời & cha con Đặc biệt, cách tổ chức kết cấu và điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết đã được bà phân tích khá kỹ lưỡng Trên báo văn nghệ ra ngày 1/4/2006 với bài viết “Đi qua ranh giới để tồn tại”

nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp cũng đã đánh giá cao nghệ thuật kể

chuyện của tác giả Nguyễn Bắc Sơn Ông nhận xét: “ Luật đời & cha con là

một tiểu thuyết luận đề nhưng nó có khả năng cuốn hút người đọc bởi chất hiện thực nóng hổi và cách kể chuyện tự nhiên, linh hoat của người viết”,

“Luật đời & cha con chưa phải là một tiểu thuyết có nhiều cách tân về

6

phương thức tổ chức tự sự… Nhưng chính việc tạo nên nhiều sắc thái giọng điệu khác nhau đã khiến cho tác phẩm không rơi vào đơn điệu Ngôn ngữ Nguyễn Bắc Sơn là thứ ngôn ngữ gần gũi với ngôn ngữ cuộc sống Ông sử dụng khá nhiều khẩu ngữ, xây dựng nhiều tình tiết mang tính kịch và biết gia tăng chất giọng hài hước, để kích thích hứng thú của người đọc” Còn nhà

phê bình Nguyễn Chí Hoan trong bài viết “Một cuốn tiểu thuyết về đổi mới”

in trên báo Người Hà Nội ngày 31/03/2006 đã nhận định rằng: “Luật đời &

cha con được triển khai theo hình mẫu ngôn ngữ tiểu thuyết hiện thực truyền thống”, “sự vận động triển khai các tuyến truyện đã đạt được nhịp điệu khá

tự nhiên, với nhịp độ nhanh ở các chương cuối khi tấn bi kịch hấp dẫn về hối

lộ tham nhũng có vẻ sắp hé mở…”

Còn trong cuộc họp báo ngày 26.12.2005 do báo Văn nghệ tổ chức,

cũng có nhiều ý kiến phát biểu đánh giá cao những thành công của tiểu thuyết

Luật đời & cha con Nhà thơ Hữu Thỉnh nhận định “Nguyễn Bắc Sơn đã thành công về mặt thể loại” Còn nhà phê bình Lê Quang Trang cũng đã kết

luận “Thành công đáng chú ý nhất của cuốn tiểu thuyết là tác giả dũng cảm

và sắc sảo trong việc phô bày những vấn đề của xã hội với giọng văn sôi nổi, nhiệt tình, lôi cuốn, nhịp điệu nhanh, hóm hỉnh pha chút dân gian”

Trên các báo cũng có nhiều bài giới thiệu về tiểu thuyết đầu tay này của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn Nhìn chung, các bài viết cũng như các ý kiến đều đánh giá cao những thành công của tác phẩm trên phương diện: đề tài, nghệ thuật tổ chức kết cấu, giọng điệu tác phẩm cũng như điểm nhìn trần thuật

Bên cạnh những lời khen đó cũng có những ý kiến chỉ ra một số hạn

chế, nhược điểm của tiểu thuyết Đỗ Minh Tuấn tiếc vì “một số chương đoạn

còn lan man xô bồ dễ giãi chạy theo sự vụ, mượn mồm nhân vật kể chuyện đời… làm mờ đi dòng chảy chính là số phận éo le của những nạn nhân kiêm

thủ phạm .” Hoàng Minh Tường lại đồng tình với việc “Nhiều người cho rằng ngòi bút của ông trong tiểu thuyết này nặng về chất báo chí, trọng văn

mà nhẹ về khắc họa tâm lí, nội tâm các nhân vật” PGS.TS Bích Thu lại cũng

nhận thấy “có những trang tác giả nói hộ nhân vật, văn viết có lúc thô chưa

thật sự uyển chuyển” Tuy nhiên, về cơ bản những ý kiến khen chê vẫn còn

mang tính chất khái quát, chung chung chưa có điều kiện đi sâu phân tích làm

rõ

Về cuốn tiểu thuyết Lửa đắng, đã có buổi tọa đàm văn học của Hội nhà

văn Việt Nam với sự tham gia ý kiến của nhà thơ Hữu Thỉnh, nhà văn Đặng Văn Sinh, Nhà văn Lê Lựu, GS Hà Minh Đức, PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp…Nếu như Hữu Thỉnh đánh giá cao đề tài độc đáo mới lạ và giá trị hiện

thực của tác phẩm: “Mảng văn học tham gia trực tiếp vào tiến trình công

nghiệp hóa trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập… Tác giả lấy bối cảnh trực tiếp về cuộc sống thủ đô trong đổi mới… Đây là tiểu thuyết về văn hóa quản lí, một vấn đề mới mẻ và cấp bách đối với chúng ta hiện nay” thì Lê

Lựu còn nâng cao giá trị tác phẩm bởi những ý kiến sắc sảo xung quanh ngôn

ngữ tác phẩm: “Câu chữ cho thấy nhà văn có tìm tòi chứ không đều đều, trơn

truội Văn Nguyễn Bắc Sơn có đặc điểm riêng, như cây sậy, cây tre, có dóng,

có mấu, có đốt…” Cùng nhận xét về nghệ thuật tác phẩm, PGS.TS nhà văn

Nguyễn Đăng Điệp cũng cho rằng: “Tiểu thuyết luận đề thường khô khan

nhưng Nguyễn Bắc Sơn đã mềm mại hóa nó, làm cho nó có sức chinh phục người đọc Do khéo léo biết tổ chức các tuyến sự kiện, các tuyến nhân vật cũng như vốn ngôn ngữ gần gũi với đời sống, nhờ thế tiểu thuyết của anh có cái tươi mới.” Đặng Văn Sinh trong tham luận “Lửa đắng, sự lệch pha trong thế cờ cải cách hành chính…” cũng phân tích khá kĩ giá trị hiện thực nóng

hổi của tác phẩm Trên các báo có không ít bài giới thiệu, bài viết về tác

phẩm, có thể kể đến bài viết “Từ Lửa đắng ngẫm về bệnh ăn bẩn của công

8

chức có quyền” của Thu Thanh trên báo Vietnamnet.vn với những kết luận

sắc sảo: “Gai góc nhưng không sắc lẻm làm người ta sợ hãi, luận đề nhưng

không nặng nề lí luận làm người ta mệt chán vì tác giả biết cách khéo léo đứng sang bên làm người kể chuyện, không bình luận, không tự lí luận khô khan mà biết lồng các vấn đề khó nói nhất, nhức nhối nhất vào lời các nhân vật, thông qua những cuộc chuyện trò tranh luận, những cuộc họp… Đôi lúc

đã biết làm mềm đi các vấn đề tư tưởng chính trị, thế sự bằng cách nói dân gian khẩu ngữ, những câu thành ngữ mới xuất hiện để diễn đạt sinh động những tệ nạn của xã hội mới Đôi lúc lại xen vào những đoạn trữ tình ngoại

đề, những khắc họa nhân vật có phần lãng mạn và lí tưởng Đến độ làm cho người ta đau nhưng không bi lụy Người ta buồn nhưng vẫn nhận thấy môt thái độ sống tích cực Thái độ sống tích cực vì cái người ta tin là đẹp, là đúng, là lí tưởng” Tác giả Ma Văn Kháng với bài “Lửa đắng, bức tranh toàn cảnh hôm nay” trên trang web http://vanvn.net - cơ quan ngôn luận của Hội nhà văn Việt nam đã chia sẻ “Đọc Lửa đắng có cái thú vị là gặp gỡ ở đây một cuộc sống thật phong phú trên nhiều bình diện”, tác giả cũng đã đánh giá về

nghệ thuật tổ chức tự sự của Nguyễn Bắc Sơn: “cây bút tiểu thuyết này còn tỏ

ra khá dày dặn và khéo léo trong cách dẫn dụ, triển khai các tuyến truyện, mở rộng biên độ tình tiết, thâm nhập vào gần như hầu hết các lĩnh vực của đời sống, khêu gợi trí tò mò, thu hút sự say mê của độc giả bằng các kiến thức, các chi tiết kì lạ lấy ra từ cái vốn hiểu biết rất đầy đặn của mình.”

Còn cuốn tiểu thuyết Gã tép riu dù mới xuất bản cuối năm 2013 nhƣng

cũng đã có không ít bài giới thiệu trên các báo, một số bài nghiên cứu, phê bình của các nhà chuyên môn Trên trang http://vanvn.net có bài phê bình của nhà văn Tô Đức Chiêu Tác giả bài viết đã đánh giá cao tác phẩm này bởi:

“Nguyễn Bắc Sơn vẫn bộc lộ những mặt mạnh vốn có mà ít người ở tuổi đầu bạc răng long, trong đó có cái thằng nhà văn quèn tôi đây, khó có thể bắt