Giáo trình kinh tế vi mô chương 2: Cung, Cầu và cơ chế hoạt động của thị trường

Trong bài này, người học sẽ được tiếp cận các nội dung: • Các khái niệm cầu, lượng cầu, cung, lượng cung và quy luật cung – cầu. Các nhân tố tác động đến cầu và đến cung. Phân biệt sự di chuyển trên đường cầu (đường cung) với sự dịch chuyển đường cầu (đường cung). • Các khái niệm, ý nghĩa và cách tính độ co dãn của cầu. Chỉ ra mối quan hệ giữa độ co dãn của cầu theo giá với sự thay đổi của doanh thu khi giá cả của hàng hóa thay đổi. • Các tác động của chính sách quy định giá (giá trầngiá sàn) và chính sách thuếtrợ cấp đến thị trường.

 Các khái niệm, ý nghĩa và cách tính độ

co dãn của cầu Chỉ ra mối quan hệ giữa độ co dãn của cầu theo giá với sự thay đổi của doanh thu khi giá cả của hàng hóa thay đổi

 Các tác động của chính sách quy định giá (giá trần/giá sàn) và chính sách thuế/trợ cấp đến thị trường

 Giúp người học giải thích các khái niệm,

vấn đề cơ bản về cung cầu, các yếu tố tác

động đến cung cầu và cân bằng thị trường

 Sau khi học bài này, người học sẽ trình

bày được các khái niệm, ý nghĩa và cách

tính độ co dãn của cầu Chỉ ra được mối

quan hệ giữa độ co dãn của cầu theo giá

với doanh thu

 Ngoài ra, người học có thể xem xét được

tác động của chính sách giá (giá trần/giá

 Thực hành thường xuyên và liên tục các bài tập vận dụng để hiểu được lý thuyết và bài tập thực hành

BÀI 2: CUNG, CẦU VÀ CƠ CHẾ HOẠT ĐỘNG

CỦA THỊ TRƯỜNG

Trong hoạt động mua – bán, kinh doanh hàng ngày có 2 đối tượng chính đó là người mua và người bán Người mua bao gồm người tiêu dùng (mua hàng hóa, dịch vụ nhằm mục đích sử dụng) và hãng (thuê mua vốn, lao động, các nguyên nhiên vật liệu phục vụ cho quá trình sản xuất

và kinh doanh) Người bán bao gồm các hãng (bán hàng hóa, dịch vụ); người lao động (cung ứng sức lao động); chủ sở hữu các nguồn lực như: đất đai, ruộng vườn, các nguyên liệu sản xuất Như vậy, có nghĩa là hầu hết mọi cá nhân và các hãng đều là người bán và đồng thời là người mua nhưng chúng ta coi họ là người mua khi họ mua một thứ gì đó và là người bán khi họ bán một thứ gì đó Bài này giới thiệu cho người đọc kiến thức cơ bản về thị trường, cung và cầu, sự hình thành giá cả và sản lượng cân bằng trên thị trường Bên cạnh đó, nội dung bài cũng đề cập đến một số công cụ can thiệp của Chính phủ vào thị trường và tác động của chúng đến thị trường

2.1 Thị trường

2.1.1 Khái niệm

Thị trường là một thuật ngữ đã xuất hiện từ rất lâu và chúng ta thường xuyên nhắc tới trong mọi khía cạnh của nền kinh tế Khái niệm thị trường rất đa dạng, mỗi quan điểm khác nhau, trường phái khác nhau có những cách tiếp cận khác nhau

Gegory Mankiw (2003) lại đưa ra một khái niệm khá đơn giản: “Thị trường là tập hợp

của một nhóm người bán và người mua một hàng hóa hoặc dịch vụ nhất định”

S.Pindyck và Rubinfeld (2005), khái niệm thị trường được hiểu theo nghĩa tương tự:

“Thị trường là tập hợp người mua và người bán tác động qua lại lẫn nhau dẫn đến khả năng trao đổi” Có nhiều quan điểm khác nhau nhìn nhận về thị trường, căn cứ vào

những quan điểm đó cũng như dựa trên thực tế chúng ta có thể thống nhất chung một

khái niệm về thị trường như sau: “Thị trường là một tập hợp các dàn xếp mà thông qua

đó những người bán và người mua tiếp xúc với nhau để trao đổi hàng hóa và dịch vụ”

Thị trường không nhất thiết phải là một địa điểm cụ thể và bị giới hạn trong một không gian cụ thể mà chính là những thỏa thuận giữa người mua và người bán Nơi nào có sự thỏa thuận giữa người mua và người bán để mua bán hàng hóa, dịch vụ thì nơi đó có là thị trường Do đó, thị trường có thể là một quán cà phê, một chợ, một cuộc ký kết hợp đồng mua bán, chợ trái cây, tiệm cắt tóc, quán ăn, một số thị trường lại được vận hành thông qua các trung gian như thị trường chứng khoán, thị trường vô hình như thương mại điện tử (ebay.com)

Hình thức của thị trường khác nhau nhưng các thị trường có cùng một chức năng kinh tế

đó là điều tiết nền kinh tế: Xác lập mức giá và số lượng hàng hóa hay dịch vụ mà tại đó người mua muốn mua và người bán muốn bán Giá cả và số lượng hàng hóa hay dịch vụ được mua bán trên thị trường thường song hành với nhau Ứng với một mức giá nhất định, một số lượng hàng hóa nhất định sẽ được mua bán Trên thị trường tồn tại các quy luật kinh tế cơ bản như: quy luật cung cầu, quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh, quy luật giá cả Những quy luật này luôn tác động, hạn chế và thúc đẩy nhau tạo thành tập hợp các mối quan hệ hết sức phức tạp

Giá thị trường (P): Mối quan hệ trên thị trường là mối quan hệ giữa cung, cầu – hàng

và tiền được biểu hiện thông qua giá cả, khi mối quan hệ này thay đổi sẽ tác động đến giá cả thị trường Giá cả của hàng hóa phản ánh lợi ích kinh tế, là tiêu chuẩn để các doanh nghiệp lựa chọn các mặt hàng trong sản xuất kinh doanh Bên cạnh đó, giá cả còn

biểu hiện tổng hợp các quan hệ kinh tế lớn như quan hệ giữa cung – cầu, quan hệ tích lũy – tiêu dùng, quan hệ trong – ngoài nước

Đối với thị trường cạnh tranh hoàn hảo, giá duy nhất là giá thị trường, mức giá này có thể dễ dàng tìm thấy hàng ngày trong các bản tin kinh tế ví dụ giá của các sản phẩm như lúa mỳ, ngô, hay vàng… Còn trên thị trường cạnh tranh không hoàn hảo, các hãng có thể định ra các mức giá khác nhau cho cùng một sản phẩm Điều này xảy ra khi một hãng chinh phục được nhóm khách hàng từ các đối thủ cạnh tranh hoặc nhóm khách hàng trung thành đối với một số sản phẩm mà họ ưa thích, khi đó các hãng này có thể định giá cao hơn so với sản phẩm cùng loại của hãng khác

2.1.2 Phân loại thị trường

Như chúng ta đã thấy, thị trường được tạo nên bởi người bán và người mua đồng thời mỗi một thị trường riêng biệt có những đặc điểm khác nhau Dựa vào những tiêu chí, tiêu thức khác nhau như: phạm vi địa lý, đối tượng hàng hóa được trao đổi, mức độ cạnh

tranh… mà người ta có thể phân loại thị trường như sau:

 Các căn cứ và tiêu thức phân loại thị trường:

o Số lượng người mua và người bán;

o Loại hình sản phẩm đang sản xuất và bán;

o Sức mạnh thị trường của người mua và người bán;

o Các trở ngại của việc gia nhập thị trường;

o Hình thức cạnh tranh giá cả và phi giá cả

 Phân loại thị trường dựa theo mức độ cạnh tranh:

Trên các thị truờng này, có sự khác nhau về số

lượng người bán, người mua, tính chất của hàng

hóa dịch vụ trao đổi từ đó dẫn tới sự khác nhau về

sức cạnh tranh – sức mạnh thị trường

o Thị trường cạnh tranh hoàn hảo (thuần túy):

Đây là một thị trường có rất nhiều người mua

và nhiều người bán, trao đổi một loại sản phẩm đồng nhất, mọi thông tin trên thị trường này đều được người bán người mua nắm rõ và họ không có quyền quyết định đến mức giá cũng như sản lượng hàng hóa trao đổi trên thị trường

o Thị trường độc quyền thuần túy (độc quyền mua hoặc độc quyền bán): Chỉ có một người mua và nhiều người bán hoặc chỉ có một người bán và nhiều người mua

o Thị trường cạnh tranh không hoàn hảo: Bao gồm cạnh tranh độc quyền và độc quyền tập đoàn

 Phân chia theo đối tượng hàng hóa hay dịch vụ được trao đổi: Phân chia theo đối

tượng được trao đổi ở đây là phân chia theo loại hàng hóa hay dịch vụ được trao đổi,

ví dụ như: thị trường gạo, thị trường bất động sản, thị trường dịch vụ viễn thông, thị

trường dịch vụ vận tải, thị trường chứng khoán…

 Phân chia theo phạm vi, quy mô thị trường: thị trường địa phương, thị trường trong

Cầu cá nhân

Ngoài ra còn rất nhiều cách phân chia thị trường theo những tiêu chí khác nhau khác như: mức độ tập trung, tính tiềm năng của tập khách hàng… Việc phân loại thị trường rất quan trọng bởi một hãng phải xác định được đâu là các đối thủ cạnh tranh trong thực

tế cũng như tiềm tàng đối với các sản phẩm mà hãng đang bán và sẽ bán Bên cạnh đó, hãng cũng cần nắm rõ được những nhược điểm của sản phẩm, định vị được phạm vi địa

lý của thị trường mình đang kinh doanh để có các chính sách giá, chiến lược quảng cáo

và ra các quyết định đầu tư về vốn sao cho phù hợp

2.2 Cầu về hàng hóa và dịch vụ

2.2.1 Khái niệm cầu và luật cầu

 Cầu (D) là số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà

người mua muốn mua và có khả năng mua tại các

mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian

nhất định, các yếu tố khác không đổi

Vậy, nếu thiếu một trong hai yếu tố muốn mua và

có khả năng mua thì sẽ không tồn tại cầu Muốn

mua biểu thị nhu cầu của người tiêu dùng về một

hàng hóa hoặc dịch vụ nào đó Có khả năng mua

biểu thị khả năng thanh toán Cầu khác nhu cầu,

nhu cầu là những mong muốn, sở thích của người

tiêu dùng, nhưng có thể không có khả năng thanh toán Nhu cầu của con người là vô tận Chẳng hạn một sinh viên tranh thủ mấy ngày nghỉ lễ muốn vào thành phố Đà

Nẵng bằng máy bay để thăm họ hàng nhưng anh ta không có đủ tiền để mua vé máy

bay, vì vậy không có cầu của sinh viên này về vé máy bay

Ngoài ra, khi phân tích cầu của người tiêu dùng nào đó chúng ta phải ứng vào một không gian và thời gian cụ thể Ví dụ, cầu về phở buổi sáng khác với buổi trưa Trong thực tế người ta hay nói đến cầu thị trường thay vì cầu cá nhân bởi các hiện tượng kinh tế thường được dự đoán bởi hành vi của một đám đông chứ không phải của một cá thể

 Lượng cầu (Q D ): là số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ cụ thể mà người mua muốn

mua và sẵn sàng mua tại mức giá đã cho trong một khoảng thời gian nhất định Nhu cầu là những mong muốn, sở thích của người tiêu dùng về hàng hóa và dịch vụ, nhưng có thể không có khả năng thanh toán

 Biểu cầu: là bảng chỉ số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người tiêu dùng sẵn sàng và

có khả năng mua ở các mức khác nhau trong một thời gian nhất định (Ceteris Paribus)

 Luật cầu: Số lượng hàng hóa được cầu trong khoảng thời gian đã cho tăng lên khi

giá của hàng hóa đó giảm xuống và ngược lại, giả định các yếu tố khác không đổi Giá cả tăng thì lượng cầu giảm: P   Q

D Giá cả giảm thì lượng cầu tăng: P   Q

Hình 2.1 Hàng hóa Giffen

Hầu hết các loại hàng hóa (dịch vụ) trên thị trường đều tuân theo luật cầu, chỉ có một số rất ít hàng hóa không tuân theo luật cầu, ngược với luật cầu, được gọi là hàng hóa

Giffen Hàng hóa Giffen: Do nhà thống kê và kinh tế học Sir Rober Giffen (1837–1910)

người Anh đưa ra Hàng hóa gọi là Giffen khi mà tác động thu nhập đủ lớn để làm lượng cầu giảm khi giá giảm Điều này có nghĩa là đường cầu dốc lên (như đường cung) Trường hợp này hiếm khi xảy ra và ít được quan tâm trong thực tế Ví dụ: Lũ lụt và bị cô lập dẫn đến giá lương thực, thực phẩm tăng nhưng cầu về những mặt hàng này không hề giảm mà lại tăng

2.2.2 Phương trình và đồ thị đường cầu

Giả định các yếu tố khác không đổi chỉ có mối quan hệ giữa giá cả và lượng cầu, khi đó chúng ta có thể xây dựng hàm cầu tuyến tính có dạng đơn giản: Qx = f(Px)

Dạng hàm cầu tuyến tính cơ bản nhất là: QD = a – bP hoặc

Hàm cầu ngược: P = (a/b) – (1/b)QD

Trong đó: a và b là các tham số, a > 0 và b ≥ 0 Tham số chặn a cho biết giá trị của QD

khi biến P có giá trị bằng 0 Các tham số b được gọi là hệ số góc: Chúng đo ảnh hưởng

đối với lượng cầu khi một trong biến P thay đổi, khi các yếu tố khác giữ nguyên Ví dụ,

hệ số góc b đo sự thay đổi trong lượng cầu khi giá thay đổi một đơn vị, có nghĩa là

b = QD/P Như đã nhấn mạnh ở trên, QD và P tỉ lệ nghịch, b có giá trị âm vì QD và

P trái dấu

Lưu ý: Ký hiệu  có nghĩa là ”sự biến động trong” Vậy nếu lượng cầu tăng (giảm) thì

QD là số dương (âm) Tương tự như vậy, nếu giá tăng (giảm) thì P là số dương (âm) Nói chung, thương số Y/X đo lường sự thay đổi của Y khi X thay đổi một đơn vị

Đường cầu: là đường biểu diễn các mối quan hệ giữa lượng cầu và giá Các điểm nằm

trên đường cầu sẽ cho biết lượng cầu của người mua ở các mức giá nhất định.

Cầu thị trường: Bằng tổng các mức cầu cá nhân (từ cầu cá nhân ta có thể suy ra được

cầu thị trường) Đường cầu thị trường được xác định bằng cách cộng theo chiều ngang (trục hoành) các lượng cầu cá nhân tương ứng tại mỗi mức giá Do đó, độ dốc của đường cầu thị trường thường thoải hơn đường cầu cá nhân Hình 2.3 cho thấy đường cầu thị trường bằng tổng đường cầu A và B cộng lại theo chiều ngang

Hình 2.3 Cầu cá nhân và cầu thị truờng

2.2.3 Các yếu tố tác động đến cầu

Tùy thuộc vào từng loại hàng hóa khác nhau mà các yếu tố tác động đến cầu sẽ khác nhau Sau đây là một số yếu tố tác động đến cầu phổ biến:

 Thu nhập của người tiêu dùng: Xem xét đối với các

loại hàng hóa (xa xỉ, cao cấp, thiết yếu và thứ cấp)

Thu nhập là một trong những yếu tố quan trọng nhất

quyết định mua gì và bao nhiêu đối với người tiêu

dùng vì thu nhập quyết định khả năng mua của người

tiêu dùng Nếu thu nhập tăng khiến cho người tiêu

dùng có cầu cao hơn đối với một loại hàng hóa khi tất

cả các yếu tố khác là không đổi, ta gọi hàng hóa đó là

hàng hóa thông thường Trong hàng hóa thông

thường lại có hàng hóa thiết yếu và hàng hóa xa xỉ Hàng hóa thiết yếu là các hàng hóa được cầu nhiều hơn khi thu nhập tăng lên nhưng sự tăng cầu là tương đối nhỏ hoặc xấp xỉ như sự tăng của thu nhập Có một số loại hàng hóa và dịch vụ mà khi các yếu tố khác là không đổi, thu nhập tăng sẽ làm giảm cầu tiêu dùng Loại hàng hóa

này được gọi là hàng hóa thứ cấp Đối với loại hàng hóa này, thu nhập tăng khiến

người tiêu dùng có cầu ít đi, và thu nhập giảm khiến người tiêu dùng có cầu tăng lên Khi xét một loại hàng hóa nào đó là hàng hóa xa xỉ, thông thường hay thứ cấp người

ta thường xác định tại một không gian, và thời gian cụ thể Một loại hàng hóa có thể vừa là hàng hóa thông thường và vừa là hàng hóa thứ thấp Cùng với sự gia tăng của thu nhập của người tiêu dùng theo thời gian, một hàng hóa, dịch vụ là hàng bình thường hôm nay có thể trở thành một hàng thứ cấp trong tương lai

Hình 2.4 Cầu đối với hàng hóa thông thường và hàng hóa thứ cấp khi thu nhập

của người tiêu dùng tăng

 Hàng hóa liên quan trong tiêu dùng: gồm hàng hóa thay thế hoặc hàng hóa bổ sung

o Hàng hóa thay thế: là những loại hàng hóa cùng thỏa mãn một nhu cầu (nhưng có thể mức độ thỏa mãn là khác nhau) Thông thường, hàng hóa thay thế là những loại hàng hóa cùng công dụng và cùng chức năng nên người tiêu dùng có thể chuyển từ mặt hàng này sang mặt hàng khác khi giá của các mặt hàng này thay

Sự thay đổi về thu nhập

giảm (tăng) đi khi giá của mặt hàng hóa thay thế của nó giảm (tăng), ví dụ như: chè và cà phê, rau muống và rau cải, nước chanh và nước cam

o Hàng hóa bổ sung: là những hàng hóa được sử

dụng song hành với nhau để bổ sung cho nhau nhằm thỏa mãn một nhu cầu nhất định nào đó

Nếu các yếu tố khác không đổi, cầu đối với một loại hàng hóa nào đó sẽ giảm (tăng) khi giá của hàng hóa bổ sung của nó tăng (giảm), ví dụ như:

chè Lipton và chanh, giầy trái và giầy phải, bếp

ga và bình ga

 Số lượng người tiêu dùng hay quy mô thị trường là

một trong những yếu tố quan trọng xác định lượng

tiêu dùng tiềm năng Thị trường càng nhiều người

tiêu dùng thì cầu càng tăng và ngược lại Chẳng hạn những mặt hàng được tiêu dùng bởi hầu hết người dân là những mặt hàng thiết yếu nên số lượng người mua trên thị trường những mặt hàng này rất lớn, vì vậy cầu đối với những mặt hàng này rất lớn Ngược lại, có những mặt hàng chỉ phục vụ cho một nhóm người tiêu dùng như: rượu ngoại, nước hoa, nữ trang cao cấp, kính cận thị do đó số lượng người tiêu dùng đối với những mặt hàng này tương đối ít nên cầu đối với những mặt hàng này thấp Dân số nơi tồn tại của thị trường là yếu tố quan trọng quyết định quy mô thị trường Cùng với

sự gia tăng dân số, cầu đối với hầu hết các loại hàng hóa đều có thể gia tăng

 Các chính sách kinh tế của Chính phủ: Thuế đánh

vào người tiêu dùng thì cầu sẽ giảm, Chính phủ trợ

cấp người tiêu dùng thì cầu sẽ tăng…

 Kỳ vọng thu nhập và kỳ vọng về giá cả: Thực tiễn

thời gian qua khi Chính phủ dự định cho nhập khẩu

xe ô tô cũ cho thấy là rất nhiều người tiêu dùng kỳ

vọng và “chờ đợi” để mua ô tô với giá rẻ và cầu đối

với ô tô sản xuất trong nước tạm thời giảm xuống

Kỳ vọng của người tiêu dùng cũng ảnh hưởng đến

quyết định mua hàng hóa và dịch vụ của họ Cụ thể

hơn, kỳ vọng của người tiêu dùng về giá cả trong

tương lai của một loại hàng hóa có thể làm thay đổi quyết định mua hàng hóa ở thời điểm hiện tại của họ Nếu người tiêu dùng kỳ vọng giá cả sẽ tăng trong tương lai, cầu ở hiện tại sẽ có thể tăng lên Ngược lại, kỳ vọng về giá giảm trong tương lai sẽ làm sức mua ở hiện tại chững lại, cầu ở hiện tại sẽ giảm xuống Ví dụ về ngành công nghiệp ô

tô, vài tháng trước khi tung mẫu xe mới ra thị trường, các nhà sản xuất thường thông

báo giá của mẫu xe năm sau sẽ tăng để kích thích cầu mua xe của năm nay

 Thị hiếu, phong tục, tập quán, mốt, quảng cáo… Thị hiếu là ý thích của con người Thị hiếu xác định chủng loại hàng hóa mà người tiêu dùng muốn mua Thị hiếu thường rất khó quan sát và các nhà kinh tế thường giả định là thị hiếu không phụ thuộc vào giá của hàng hóa và thu nhập của người tiêu dùng Thị hiếu phụ thuộc vào các nhân tố như: tập quán tiêu dùng, tâm lý lứa tuổi, giới tính, tôn giáo Thị hiếu cũng có thể thay đổi theo thời gian và chịu ảnh hưởng lớn của quảng cáo Người tiêu

Hàng hóa thay thế bếp điện – bếp ga

Số lượng người tiêu dùng tăng nhanh

dùng thường sẵn sàng bỏ nhiều tiền để mua các hàng hóa có nhãn mác nổi tiếng và được quảng cáo nhiều Thay đổi trong thị hiếu của người tiêu dùng cũng có thể làm thay đổi cầu đối với hàng hóa hoặc dịch vụ Khi các biến khác không đổi, thị hiếu của người tiêu dùng đối với hàng hóa hoặc dịch vụ tăng sẽ làm cầu tăng và sở thích của người tiêu dùng giảm sẽ dẫn đến giảm cầu

 Các nhân tố khác: bao gồm môi trường tự nhiên, sự kiện mang tính thời sự… Sự

thay đổi của cầu đối với hàng hóa, dịch vụ còn phụ thuộc vào một số yếu tố khác như: các yếu tố thuộc về tự nhiên (thời tiết, khí hậu) hay những yếu tố mà chúng ta không thể dự đoán trước được Ví dụ, cầu đối với dịch vụ đi lại bằng máy bay đột ngột suy giảm sau khi xảy ra sự kiện ngày 11 tháng 9 năm 2001 tại New York (Mỹ) hay cầu về thịt gà giảm mạnh khi xảy ra dịch bệnh cúm gà ở các nước châu Á trong

đó có Việt Nam Khi thời tiết lạnh và băng giá, cầu về chăn gối, ga đệm, lò sưởi, chăn điện tăng còn khi trời nắng nóng cầu về quạt, điều hòa nhiệt độ, tủ lạnh tăng mạnh

2.2.4 Sự di chuyển và dịch chuyển đường cầu

Sự di chuyển (trượt dọc) trên đường cầu: là sự thay đổi của lượng cầu do giá của chính hàng hóa đang xét thay đổi, giả định các yếu tố khác không đổi Ví dụ như trên hình 2.2,

sự thay đổi vị trí từ điểm A đến điểm B gọi là sự di chuyển trên đường cầu

Hình 2.5 Sự di chuyển và dịch chuyển đường cầu

Sự dịch chuyển đường cầu: Do các yếu tố khác ngoài giá của bản thân hàng hóa đang xét thay đổi  cầu sẽ thay đổi  đường cầu dịch chuyển sang vị trí mới (ví dụ như thay đổi

vị trí đường cầu từ D0 sang D1 hoặc sang D2 như trong hình 2.5)

2.2.5 Hàm cầu tổng quát

Ngoài giá của bản thân hàng hóa, khi các nhân tố khác ngoài giá thay đổi cũng sẽ làm thay đổi lượng cầu cho nên ta có thể viết phương trình đường cầu tổng quát có dạng:

QX = f (PX, M, PR, T, Pe, N) Trong đó:

QX: Lượng cầu hàng hóa hoặc dịch vụ;

M: Thu nhập của người tiêu dùng (thường tính trên đầu người);

PR: Giá của hàng hóa liên quan;

T: Thị hiếu của người tiêu dùng;

Pe: Giá kỳ vọng của sản phẩm trong tương lai;

N: Số lượng người tiêu dùng trên thị trường

Khi hàm cầu tổng quát được thể hiện dưới dạng công thức tuyến tính:

Qd = a + bP + cM + dPR + eT + fPe + gN

Bảng 2.2 Tổng quan về hàm cầu tuyến tính

Biến Mối quan hệ với lượng cầu Dấu của hệ số góc

PR Tỉ lệ thuận với hàng hóa thay thế

Tỉ lệ nghịch với hàng hóa bổ sung

2.3 Cung về hàng hóa và dịch vụ

2.3.1 Khái niệm cung và luật cung

Cung (S): là số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người bán muốn bán và có khả năng

bán tại các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định, các nhân tố khác không đổi

Lượng cung (Q S ): là lượng hàng hóa hoặc dịch vụ cụ thể mà người bán muốn bán và

sẵn sàng bán tại mức giá đã cho trong một khoảng thời gian nhất định

Biểu cung: là bảng mô tả số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người bán sẵn sàng bán và

có khả năng bán ở các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định Biểu cung phản ánh mối quan hệ giữa giá cả và khối lượng hàng hóa cung ứng (lượng cung),

đó là mối quan hệ tỷ lệ thuận

Xem xét ví dụ về cung trứng gà của xã X được mô tả trong bảng 2.3 sau đây:

Bảng 2.3 Biểu cung của trứng gà cho xã X

Mức Giá (VNĐ/quả) Lượng cung (quả/ngày)

Khi giá trứng trên thị trường là 2.000 VNĐ/quả, lượng cung trứng ra thị trường của các nhà sản xuất chỉ là 3.000 quả/ngày Tuy nhiên, khi giá trứng là 3.500 VNĐ/quả, thì sản lượng cung cấp trên thị trường lên tới 4.500 quả/ngày Giá trứng tăng cao thúc đẩy các nhà sản xuất tăng sản lượng để bán thêm trứng ra thị trường Một kịch bản tương tự xảy

ra khi giá trứng tăng lên 5.000 VNĐ/quả Với mức giá cao như vậy, một lần nữa các nhà cung cấp sẵn sàng bán lên tới 7.000 quả/ngày Như

vậy có thể kết luận rằng với giá bán càng cao, các nhà

sản xuất luôn sẵn sàng cung ứng ra thị trường một

sản lượng lớn hơn

Vậy, giá càng cao lượng cung sẽ càng lớn và ngược

lại giá càng thấp lượng cung sẽ càng giảm Từ đó,

chúng ta có thể xác định được luật cung

Luật cung: Số lượng hàng hóa được cung trong

khoảng thời gian đã cho tăng lên khi giá của nó tăng

lên và ngược lại, giả định các yếu tố khác không đổi

Giá cả tăng thì lượng cung tăng: P   Q

S  Giá cả giảm thì lượng cung giảm: P   Q

S 

Vì sao lại có luật cung? Câu trả lời đó là lợi nhuận! Nếu như giá của các yếu tố đầu vào dùng để sản xuất ra hàng hóa được cố định, thì giá hàng hóa cao hơn, có nghĩa là lợi nhuận cao hơn đối với nhà sản xuất Họ sẽ sản xuất nhiều hơn và kéo thêm nhiều doanh nghiệp vào sản xuất

2.3.2 Phương trình và đồ thị đường cung

Giả định các nhân tố khác không đổi chỉ có mối quan hệ giữa giá cả và lượng cung, khi

đó chúng ta có thể xây dựng được hàm cung có dạng đơn giản: Qx = f(Px)

Giả sử hàm cung dạng tuyến tính có dạng: QS = c + dP hoặc

Hàm cung ngược: P = –(c/d) + (1/d)QS

Trong đó: d là tham số dương, c là một tham số bất kỳ

Hình 2.6 Đường cung

Cung về trứng

Đồ thị đường cung: là đường gồm tập hợp tất cả các điểm phản ánh mối quan hệ giữa

giá cả và khối lượng hàng hóa hoặc dịch vụ cung ứng trong khi các yếu tố khác giữ nguyên Đường cung là đường dốc lên về phía phải, có độ dốc dương (xem hình 2.6) Giá trị độ dốc của đường cung: (Q)

Cung thị trường bằng tổng các mức cung của các hãng trong thị trường đó Nếu xét

trên đồ thị, đường cung thị trường được xác định bằng cách cộng theo chiều ngang (trục hoành) các lượng cung của từng hãng tương ứng tại mỗi mức giá Do đó, độ dốc của đường cung thị trường thường thoải hơn đường cung của từng hãng (xem hình 2.7)

Hình 2.7 Cung của hãng và cung thị trường

2.3.3 Các yếu tố tác động đến cung

 Tiến bộ công nghệ (ứng dụng công nghệ mới làm tăng năng suất): Công nghệ có

ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng hàng hóa được sản xuất ra Công nghệ tiên tiến sẽ làm tăng năng suất và do đó nhiều hàng hóa hơn được sản xuất ra Ví dụ: sự cải tiến trong công nghệ dệt vải, gặt lúa, lắp ráp ô tô Công nghệ càng tiến bộ giúp các doanh nghiệp sử dụng yếu tố đầu vào (ví dụ như lao động) ít hơn nhưng lại có thể tạo

ra nhiều sản phẩm hơn

 Giá của các yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất (chi phí sản xuất): Để tiến

hành sản xuất, các nhà sản xuất cần mua các yếu tố đầu vào trên thị trường các yếu tố sản xuất như: tiền công, tiền mua nguyên vật liệu, tiền thuê vốn, tiền thuê đất đai Giá yếu tố đầu vào tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất và do đó ảnh hưởng đến lượng hàng hóa mà các hãng muốn bán Nếu như giá của các yếu tố đầu vào giảm, chi phí sản xuất sẽ giảm, lợi nhuận sẽ lớn và do đó hãng sẽ muốn cung nhiều hàng hóa hơn Khi giá đầu vào tăng lên, chi phí sản xuất tăng, khả năng lợi nhuận giảm do

đó hãng cung ít sản phẩm hơn Khi đó, các nhà sản xuất sẽ cảm thấy kém hấp dẫn hơn khi sản xuất vì có thể lợi nhuận sẽ thấp hơn và do vậy sẽ cắt giảm sản lượng

Ví dụ: Khi giá bột mì tăng lên, các nhà sản xuất bánh mì sẽ cung ít bánh mì hơn ở mỗi mức giá

 Số lượng nhà sản xuất trong ngành: Số lượng

người sản xuất có ảnh hưởng trực tiếp đến số

lượng hàng hóa được bán ra trên thị trường Càng

nhiều người sản xuất thì lượng hàng hóa càng

nhiều, đường cung dịch chuyển sang bên phải

Ngược lại, nếu ít người sản xuất đường cung dịch

chuyển sang bên trái

 Giá của các hàng hóa liên quan trong sản xuất:

o Hàng hóa thay thế trong sản xuất: Hàng hóa

mà tăng giá hàng hóa này so với giá của hàng hóa kia sẽ khiến các nhà sản xuất tăng sản lượng của hàng hóa có giá cao hơn và giảm sản lượng của hàng hóa kia,

ví dụ trồng trọt xen canh

o Hàng hóa bổ sung: Hàng hóa mà khi tăng giá hàng hóa này so với hàng hóa kia

thì nhà sản xuất sẽ tăng sản lượng của cả hai hàng hóa, ví dụ thịt bò và da bò

 Các chính sách kinh tế của Chính phủ: chính sách thuế, chính sách trợ cấp Nhà

nước sử dụng thuế như công cụ điều tiết sản xuất Đối với các hãng, thuế là chi phí

do vậy khi Chính phủ giảm thuế, miễn thuế hoặc trợ cấp có thể khuyến khích sản xuất làm tăng cung Ngược lại, nếu Chính phủ đánh thuế sẽ hạn chế sản xuất và làm giảm cung

 Lãi suất: Lãi suất tăng, đầu tư có xu hướng giảm xuống, cung sẽ giảm

 Kỳ vọng giá cả và thu nhập: Cũng giống như người tiêu dùng, các nhà sản xuất

cũng đưa ra quyết định cung cấp của mình dựa vào các kỳ vọng Ví dụ, nếu các nhà sản xuất kỳ vọng thời gian tới Chính phủ sẽ mở cửa thị trường đối với các nhà sản xuất nước ngoài – các nhà sản xuất có khả năng cạnh tranh mạnh hơn, họ phải cố gắng nâng cao chất lượng và số lượng sản xuất để đủ sức cạnh tranh với các doanh nghiệp nước ngoài

 Điều kiện thời tiết khí hậu: Việc sản xuất của các doanh nghiệp có thể gắn liền với

các điều kiện tự nhiên như: đất, nước, thời tiết, khí hậu Điều kiện tự nhiên là một yếu tố kìm hãm hoặc thúc đẩy việc sản xuất kinh doanh các sản phẩm nông nghiệp của các hãng cung ứng Đối tượng của sản xuất nông nghiệp là cây trồng và vật nuôi

Đó là những cơ thể sống nên rất dễ bị tác động bởi điều kiện tự nhiên Thời tiết – khí hậu thuận lợi sẽ tạo ra năng suất cao và ngược lại sẽ làm giảm năng suất Một nền sản xuất nông nghiệp càng lạc hậu thì càng dễ bị tự nhiên chi phối và ngược lại

 Môi trường kinh doanh thuận lợi: Khả năng sản xuất sẽ tăng lên, cung sẽ tăng

2.3.4 Sự di chuyển và dịch chuyển đường cung

Sự di chuyển (trượt dọc) trên đường cung: là sự thay đổi của lượng cung do giá của chính hàng hóa đang xét thay đổi, giả định các yếu tố khác không đổi Ngược lại, sự dịch chuyển đường cung là do các yếu tố khác ngoài giá thay đổi dẫn đến cung sẽ thay đổi và đường cung dịch chuyển sang phải hoặc trái

Nguồn cung về cam

Hình 2.8 Sự di chuyển và dịch chuyển đường cung

Hình 2.8 minh họa cho sự khác biệt giữa di chuyển và dịch chuyển đường cung Sự thay

đổi vị trí từ điểm A đến điểm B do giá tăng từ P0 lên P1 được gọi là di chuyển (trượt dọc)

trên đường cung Ngược lại, khi đường cung thay đổi vị trí từ S0 sang S1 hoặc sang S2 thì

người ta gọi đó là sự dịch chuyển của đường cung

2.3.5 Hàm cung tổng quát

Về mặt toán học, hàm cung tổng quát có dạng: QS = g(P, PI, PR, T, Pe, F)

Trong đó:

QS: Lượng cung của một loại hàng hóa hoặc dịch vụ;

P: Giá của hàng hóa hoặc dịch vụ;

PI: Giá của các yếu tố đầu vào được sử dụng để sản xuất;

PR: Giá của hàng hóa liên quan trong sản xuất;

T: Trình độ công nghệ;

Pe: Kỳ vọng về giá cả;

F: Số lượng doanh nghiệp hay năng lực sản xuất của ngành

Cũng giống như trong trường hợp hàm cầu, các nhà kinh tế học thường biểu diễn hàm

cung tổng quát ở dạng tuyến tính: QS = h + kP + lPI + mPr + nT + rPe + sF Trong đó:

h là tham số chặn; k, l, m, n, r và s là hệ số góc

Bảng 2.4 Tổng quan về hàm cung tuyến tính

Biến Quan hệ với lượng cung Dấu của hệ số góc

2.4 Cơ chế hoạt động của thị trường

Cơ chế thị trường là hình thức tổ chức và quản lý nền kinh tế trong đó cá nhân tiêu dùng

và nhà kinh doanh tác động lẫn nhau trên thị trường để xác định giá cả và sản lượng Đây là cơ chế tự điều khiển hoạt động kinh tế thông qua hai lực cung cầu và giá cả thị trường Các hoạt động của nền kinh tế thị trường không phải hỗn độn mà có trật tự, nó hữu hiệu Trong đó, người tiêu dùng và kỹ thuật sản xuất đóng vai trò rất quan trọng trong việc quyết định các vấn đề của nền kinh tế Mọi quyết định kinh tế đều xuất phát

từ lợi nhuận và nó có vai trò quan trọng trong việc vận hành cơ chế thị trường

2.4.1 Trạng thái cân bằng cung cầu

Cân bằng thị trường: là một trạng thái tại đó không có sức ép làm thay đổi giá và sản

lượng Cân bằng thị trường là trạng thái mà khả năng cung ứng vừa đủ cho nhu cầu trên thị trường Tác động qua lại giữa cung và cầu xác định giá và sản lượng hàng hóa, dịch

vụ được mua và bán trên thị trường Khi tất cả mọi người tham gia vào thị trường có thể mua hoặc bán một lượng bất kỳ mà họ mong muốn, chúng ta nói rằng thị trường trong trạng thái cân bằng Mức giá mà người mua muốn mua và người bán muốn bán theo ý

của họ được gọi là mức giá cân bằng

Bảng 2.5 Khảo sát cung cầu về nước đóng chai Vittel trên thị trường Y trong 1 tuần

Hình 2.9 Trạng thái cân bằng cung cầu trên thị trường

Hình 2.9 cho ta thấy đường cầu và đường cung cắt nhau tại điểm E Điểm E được gọi là

điểm cân bằng của thị trường, là trạng thái lý tưởng nhất cho cả người mua lẫn người

bán; tương ứng với điểm cân bằng E, ta có giá cả cân bằng P 0 và số lượng cân bằng Q0của thị trường (lượng hàng hóa người bán muốn bán bằng lượng hàng hóa người mua

muốn mua tức là việc cung ứng vừa đủ để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng) Giá cân bằng là

mức giá mà tại đó số cầu bằng số cung

Tại điểm cân bằng E ta có: QD = QS = Q0 và PD = PS = P0

Đặc điểm quan trọng của mức giá cân bằng này là nó không được xác định bởi từng cá nhân riêng lẻ mà nó được hình thành bởi hoạt động tập thể của toàn bộ người mua và người bán (theo quy tắc bàn tay vô hình của cơ chế thị trường) Khi giá trên thị trường khác với giá cân bằng sẽ xuất hiện trạng thái dư thừa hoặc thiếu hụt Điều đó dẫn đến lượng giao dịch trên thị trường đều nhỏ hơn lượng cân bằng trong cả hai trường hợp trên

Thị trường gạo gặp khó khăn

Giá lúa gạo đang giảm và xu hướng ế ẩm có thể

còn kéo dài trong vài tuần

Thời điểm tháng 9 năm 2013, giá lúa gạo tại khu vực

đồng bằng Sông Cửu Long đang giảm dần làm cho nhiều

thương lái thua lỗ; trong khi đó, nông dân tại một số tỉnh

đang thu hoạch rộ nên giá lúa dự kiến sẽ còn tiếp tục ở

mức thấp

Giá giảm từng ngày

Thương lái thu mua gạo tại huyện Cai Lậy, tỉnh Tiền

Giang cho biết giá lúa thường (giống IR 50404) mua tại

ruộng giá hiện nay chỉ 4.350 đồng/kg, còn giống OM

6976 chỉ còn 4.500 – 4.600 đồng/kg So với 2 tuần trước

thì giá lúa đã giảm khoảng 400 – 500 đồng/kg Giá gạo thương lái bán ra chỉ 6.550 – 6.800 đồng/kg, tùy theo gạo thường hay hạt dài Nhiều thương lái cho hay trước đó họ đã đặt cọc mua lúa của nông dân giá cao hơn khoảng 200 đồng/kg, nếu thu mua, xay xát và bán ra trong thời gian này thì họ bị lỗ Ông Lê Văn Tuấn, một thương lái lâu năm tại huyện Cai Lậy, cho biết thấy thị trường gạo đang ế ẩm, một số doanh nghiệp xuất khẩu cố tình ép giá thu mua, vì vậy các thương lái cũng gặp nhiều khó khăn khi bán gạo cho doanh nghiệp Doanh nghiệp được hỗ trợ lãi suất vốn vay khi mua tạm trữ gạo, còn thương lái thì phải tự "bơi" Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), từ đầu năm đến cuối tháng 7, cả nước đã có trên 900.000 tấn gạo bị doanh nghiệp hủy xuất khẩu, trong đó riêng tháng 7 đã có khoảng 180.000 tấn Nguyên nhân được một số doanh nghiệp xuất khẩu gạo đánh giá là do giá bán gạo của Thái Lan và Ấn Độ giảm nhanh, càng làm cho thị trường lúa gạo thêm ế ẩm, kéo giá gạo trong nước xuống theo, dẫn đến nhiều hợp đồng bị hủy

Hai điều thỉnh cầu

Đại diện một doanh nghiệp xuất nhập khẩu lúa gạo cho biết nếu giá lúa gạo tiếp tục nằm ở mức thấp, trong khi giá xuất khẩu gạo ở Thái Lan, Ấn Độ vẫn chưa tăng thì sẽ gây thêm khó khăn cho thị trường gạo trong nước Mới đây, thông tin Thái Lan đang xả gạo tồn kho với giá

rẻ, chỉ ở mức trên 380 USD/tấn, càng gây khó cho thị trường lúa gạo trong nước Trước tình hình này, ông Trương Thanh Phong, Chủ tịch VFA, đã gửi công văn trình Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Bộ Tài chính thỉnh cầu 2 vấn đề quan trọng Một là, thay

vì các doanh nghiệp tham gia mua tạm trữ 1 triệu tấn gạo hè thu phải trả nợ vào ngày 15 –

9, nay đề nghị gia hạn nợ thêm 1 tháng, nhằm tránh cho doanh nghiệp thoát khỏi tình trạng bán tháo gạo trong thời điểm bất lợi hiện nay Hai là, đề nghị Chính phủ cho triển khai mua tạm trữ thêm 300.000 tấn gạo quy lúa trong vụ hè thu và vụ thu đông để giữ giá lúa ổn định trên thị trường nội địa, thời gian thực hiện từ ngày 15 – 9 đến 15 – 10 VFA cũng đề nghị Chính phủ hỗ trợ lãi suất mua tạm trữ 300.000 tấn gạo này trong thời gian 2 tháng

Nguồn: http://www.baomoi.com/Thi–truong–lua–gao–gap–kho/45/11852100.epi

2.4.2 Trạng thái dư thừa và thiếu hụt hàng hóa trên thị trường

Trạng thái dư thừa: Khi giá trên thị trường khác với giá cân bằng sẽ xuất hiện trạng

thái dư thừa hoặc thiếu hụt Hình 2.10 minh họa trường hợp giá bán cao hơn giá thị

Giá lúa gạo giảm làm cho công việc xuất khẩu gạo thêm khó khăn

trường P1 > P0 sẽ xuất hiện trạng thái dư thừa (dư cung) hàng hóa một lượng: Q = QS –

QD Tại mức giá P1, lượng hàng hóa dư thừa trên thị trường được thể hiện bằng độ dài đoạn thẳng AB Sức ép của trạng thái dư thừa làm cho giá giảm về mức giá cân bằng

Hình 2.10 Trạng thái dư thừa trên thị trường

Trạng thái thiếu hụt: Giả sử giá cân bằng trên thị trường ban đầu là P0, nếu như vì một biến động nào đó trên thị trường khiến cho giá cả giảm xuống ở mức P2 , khi giá giảm làm cho lượng cung trên thị trường giảm đi và ngược lại người tiêu dùng mua nhiều hơn

từ đó dẫn đến hiện tượng cầu lớn hơn cung hay thiếu hàng hóa một lượng: Q = QD – QS Tại mức giá P2, lượng hàng hóa thiếu hụt trên thị trường được thể hiện bằng độ dài đoạn thẳng MN

Do thiếu hàng nên áp lực của cầu sẽ làm cho giá cả tăng lên bởi vì người tiêu dùng có thể sẵn sàng trả giá cao hơn để mua hàng hóa Khi giá cả tăng lên thì số cầu sẽ giảm dần

và số cung tăng lên Như thế, giá cả sẽ tăng dần đến giá cân bằng P0 và luợng hàng hóa được bán ra trên thị trường sẽ dịch chuyển về Q0, trạng thái cân bằng lại được thiết lập

Hình 2.11 Trạng thái thiếu hụt trên thị trường

Thị trường có xu hướng tồn tại tại điểm cân bằng vì tại đó lượng cung bằng với lượng cầu nên không có một áp lực nào làm thay đổi giá Các hàng hóa thường được mua bán tại giá cân bằng trên thị trường Tuy nhiên, không phải lúc nào cung cầu cũng đạt trạng thái cân bằng, một số thị trường có thể không đạt được sự cân bằng vì các điều kiện khác

có thể đột ngột thay đổi Sự hình thành giá cả của hàng hóa, dịch vụ trên thị trường như

được mô tả ở trên được gọi là cơ chế thị trường

2.4.3 Thay đổi trạng thái cân bằng cung cầu

 Thay đổi về cầu (cung không đổi)

Khi cầu tăng và cung giữ nguyên, giá cân bằng và lượng cân bằng tăng Chẳng hạn như: khi thu nhập của người tiêu dùng tăng lên, cầu đối với hàng hóa xa xỉ như du lịch đi Singapour sẽ tăng lên làm đường cầu dịch chuyển qua phải Hình 2.12 cho

thấy sự dịch chuyển của đường cầu làm cho điểm cân bằng di chuyển từ điểm E 0 đến

điểm E 1 Tại điểm cân bằng mới, giá 1 tours du lịch đi Singapour cao hơn so với ban đầu và số lượng cân bằng cũng cao hơn

Khi cầu giảm và cung giữ nguyên, giá cân bằng và lượng cân bằng giảm Ví dụ: Khi thu nhập của người tiêu dùng giảm thì người tiêu dùng cũng giảm chi tiêu cho các mặt hàng quần áo thời trang, trang sức cao cấp làm cho đường cầu về mặt hàng này

dịch chuyển về phía bên trái từ D 0 D 2 làm cho điểm cân bằng dịch chuyển từ E 0

 E 2 Tại đây, giá cân bằng giảm, lượng cân bằng giảm (xem hình 2.12)

Hình 2.12 Sự thay đổi về giá và lượng cân bằng khi cầu thay đổi còn cung không đổi

 Thay đổi về cung (cầu giữ nguyên)

Khi cung tăng và cầu không đổi, giá cân bằng sẽ giảm và lượng cân bằng sẽ tăng Ví dụ: Khi có sự cải tiến về máy móc phục vụ cho việc cày cấy và thu hoạch khiến cho sản lượng lúa năm nay cao hơn cùng kỳ năm ngoái (các yếu tố khác không đổi) Lúc

đó lượng cung tăng, đường cung dịch chuyển từ S 0  S 1, điểm cân bằng dịch chuyển

từ E 0 E 1 Tại đây, giá cân bằng giảm và số lượng cân bằng tăng lên

Khi cung giảm và cầu không đổi, giá cân bằng tăng và lượng cân bằng sẽ giảm

Ví dụ: Khi thời tiết xấu, mưa bão kéo dài khiến cho lúa năm nay bị mất mùa, gây ra

sự suy giảm đáng kể lượng cung về gạo trên thị trường (trong khi các yếu tố khác

không đổi) làm đường cung dịch chuyển sang trái S 0  S 2 Lượng cầu trên thị

trường không đổi nên đường cầu vẫn giữ nguyên Lúc này đường cung mới S 2 cắt

đường cầu D 0 tại điểm cân bằng mới là E 2 Tại đây, giá cân bằng tăng và số lượng

cân bằng giảm đi (xem hình 2.13)

Hình 2.13 Sự thay đổi về giá và lượng cân bằng khi cung thay đổi còn cầu không đổi

Ý nghĩa của việc phân tích sự thay đổi trạng thái cân bằng: Trên thị trường, đường

cung và cầu thường xuyên thay đổi do các điều kiện thị trường thay đổi liên tục Ví dụ, thu nhập của người tiêu dùng tăng khi nền kinh tế tăng trưởng, làm cho cầu thay đổi và giá thị trường thay đổi; cầu đối với một số loại hàng hóa thay đổi theo mùa, chẳng hạn như: điều hòa, quạt máy, lò sưởi điện, quần áo, nhiên liệu làm cho giá cả của các hàng hóa này cũng thay đổi theo Hay khi thời tiết thuận lợi, các mặt hàng nông sản phẩm được mùa khiến cho giá các mặt hàng trên thị trường giảm đáng kể

Việc hiểu rõ bản chất các nhân tố tác động đến sự dịch chuyển của đường cung và đường cầu giúp chúng ta dự đoán được sự thay đổi của giá cả của các hàng hóa, dịch vụ trên thị trường khi các các điều kiện của thị trường thay đổi Để dự đoán chính xác xu hướng và

độ lớn của những sự thay đổi, chúng ta phải định lượng được sự phụ thuộc của cung, cầu vào giá và các yếu tố khác Tuy nhiên, trong thực tế điều này không đơn giản

 Dịch chuyển đồng thời cả cung và cầu

Cung tăng và cầu tăng, hoặc cung tăng và cầu giảm, hoặc cung giảm và cầu tăng, hoặc cung giảm và cầu giảm Khi cả cung và cầu thay đổi đồng thời, nếu thay đổi về lượng (giá) có thể dự đoán thì sự thay đổi về giá (lượng) là không xác định Thay đổi lượng cân bằng hoặc giá cân bằng là không xác định khi biến có thể tăng hay giảm phụ thuộc vào biên độ dịch chuyển của đường cầu và đường cung Ví dụ: Khi cả cung

và cầu đều tăng lên, xảy ra 3 trường hợp được miêu tả ở hình 2.14a, 2.14b, và 2.14c

Hình 2.14 Sự thay đổi về giá và lượng cân bằng khi cung tăng, cầu tăng

Q 2

Khi cầu tăng nhanh hơn cung tăng (hình 2.14a), cả giá và lượng cân bằng đều tăng lên, khi cung tăng nhanh hơn cầu tăng (hình 2.14b), giá cân bằng giảm và lượng cân bằng tăng Còn khi cả cầu và cung tăng một lượng như nhau thì giá cân bằng không đổi còn lượng cân bằng tăng

Chúng ta có thể vận dụng kiến thức này để phân tích Case study 2.1 – Thị trường gạo gặp khó khăn Do nông dân tại một số tỉnh đang thu hoạch rộ nên cung về lúa gạo tăng, giá lúa dự kiến sẽ còn tiếp tục ở mức thấp sau tháng 9/2013 Bên cạnh đó, cầu về lúa gạo cũng giảm mạnh, do một số doanh nghiệp xuất khẩu bị hủy đơn hàng Trường hợp này cho thấy cung tăng, cầu giảm sẽ làm cho giá của lúa gạo giảm mạnh

Như vậy chúng ta thấy rằng khi cả cung và cầu đều tăng thì lượng cân bằng tăng lên nhưng giá cân bằng có thể không đổi, có thể giảm xuống hoặc tăng lên tùy thuộc vào tốc

độ tăng của cung so với cầu hoặc ngược lại

2.5 Thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất

Thặng dư tiêu dùng (CS): là khái niệm phản ánh sự chênh lệch giữa lợi ích của người

tiêu dùng một đơn vị hàng hóa nào đó với chi phí thực tế để thu được lợi ích đó

Hình 2.15 Thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất

Thặng dư tiêu dùng là phần chênh lệch giữa giá mà một người tiêu dùng sẵn sàng trả để mua được một hàng hóa và giá mà người tiêu dùng đó thực sự phải trả khi mua hàng hóa

đó Thặng dư tiêu dùng là thước đo tổng thể những người tiêu dùng được lợi hơn bao

nhiêu khi họ có khả năng mua một hàng hóa trên thị trường Hình 2.15 cho thấy thặng

dư tiêu dùng là phần diện tích CS Ví dụ như bình thường một chiếc áo mưa mỏng có giá trên thị truờng là 10.000 đồng/cái, tuy nhiên một sinh viên A phải chấp nhận trả với giá 15.000 đồng/cái khi trời sắp mưa to và chỉ có một hàng bán áo mưa duy nhất gần chỗ anh ta đang đứng, như vậy anh ta bị mất đi một phần thặng dư là 5.000 đồng so với mức

giá cân bằng

Thặng dư sản xuất (PS): là phần diện tích nằm dưới đường giá và trên đường cung

(trên hình 2.15 thặng dư tiêu dùng là phần diện tích PS) Ví dụ: Trên thị trường rau muống có giá bán là 4.000 đồng/bó nhưng mặt hàng này khó cất trữ nên cuối ngày người bán rau sẵn sàng bán với giá 3.000 đồng/bó sao cho hết hàng

2.6 Độ co dãn của cầu

Chúng ta thấy rằng cung hay cầu đối với một loại hàng hóa, dịch vụ nào đó phụ thuộc vào giá của loại hàng hóa đó Nếu các yếu tố khác là không đổi, khi giá thay đổi sẽ dẫn

đến lượng cung, cầu thay đổi Các nhà kinh tế muốn biết rõ hơn sự thay đổi đó là bao nhiêu Giả sử khi giá gạo tăng 10% thì lượng cầu sẽ giảm xuống bao nhiêu phần trăm và cung tăng lên bao nhiêu? Để trả lời câu hỏi như vậy, chúng ta hãy làm quen với khái

niệm về sự co dãn và hệ số co dãn

Nguyên lý chung: Hệ số co dãn đo lường mức độ nhạy cảm của một biến số này đối với

một biến số khác Cụ thể, hệ số co dãn cho chúng ta biết tỷ lệ phần trăm thay đổi của một biến số tương ứng với 1% thay đổi của trong biến kia

Giả sử biến số y phụ thuộc vào biến số x theo một hàm số như sau: Y = f(X) Khi đó, hệ

số co dãn của Y theo X được định nghĩa như sau:

Y X

E ) cho biết số phần trăm thay đổi của

Y do ảnh hưởng của 1% thay đổi của X, nếu như các yếu tố khác không đổi

2.6.1 Độ co dãn của cầu theo giá

Độ co dãn của cầu theo giá là hệ số (tỷ lệ) giữa % thay đổi trong lượng cầu so với % thay đổi trong giá cả của hàng hóa đó Khi giá cả tăng 1% thì lượng cầu của hàng hóa đó giảm bao nhiêu % và ngược lại Hệ số co dãn của cầu theo giá đo lường mức độ phản ứng của giá cả so với lượng cầu (các yếu tố khác không đổi)

Hình 2.16 Xác định độ co dãn tại một khoảng trên đường cầu

Các giá trị của hệ số co dãn của cầu theo giá luôn không dương và không có đơn vị tính