Tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng từ góc nhìn trần thuật

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Mục Lịch sử nghiên cứu vấn đề tổng hợp, đánh giá tình hình nghiên cứu theo các góc độ dưới đây: - Về đóng góp của nhóm Tự lực văn đoàn đối với tiến trình phát t

TIỂU THUYẾT, TRUYỆN NGẮN KHÁI HƯNG TỪ GÓC NHÌN

Mặt khác, việc nghiên cứu sáng tác của Khái Hưng, lâu nay mớichỉ tập trung nhiều vào tiểu thuyết mà chưa chú ý đến đúng mức đến cácmảng sáng tác khác của ông, nhất là truyện ngắn, đồng thời chưa đặttừng bộ phận sáng tác ấy trong mối quan hệ tương tác lẫn nhau, cũngnhư sự tác động qua lại giữa sáng tác của Khái Hưng với sáng tác củacác nhà văn trong cùng văn đoàn Đã đến lúc phải có những nghiên cứu

bổ sung và khắc phục sự khiếm khuyết này: cần phải “đánh giá lại”,

“định vị” tiểu thuyết truyện ngắn của Khái Hưng trong văn xuôi TLVĐtheo những hướng tiếp cận cũng như trong những mối quan hệ chưađược chú ý đến

Một trong những hướng tiếp cận có triển vọng là ứng dụng nghiêncứu loại hình từ lý thuyết tự sự học để xem xét văn xuôi nghệ thuật củaKhái Hưng trong bối cảnh văn xuôi TLVĐ Theo hướng đó, chúng tôi

chọn đề tài: “Tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng từ góc nhìn trần thuật” để thực hiện luận án tiến sĩ này.

2 Mục đích nghiên cứu

- Luận án đề xuất hướng tiếp cận đặc điểm, phong cách sáng tácvăn xuôi tự sự của Khái Hưng theo hướng loại hình hóa mô thức trầnthuật

- Mô tả đặc điểm tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng theo thể tài

và các mô thức trần thuật chủ yếu

- Khẳng định vị trí, đóng góp của Khái Hưng đối với sự phát triểnvăn xuôi TLVĐ nói riêng và của văn xuôi Việt Nam hiện đại trước 1945nói chung

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Mục Lịch sử nghiên cứu vấn đề tổng hợp, đánh giá tình hình

nghiên cứu theo các góc độ dưới đây:

- Về đóng góp của nhóm Tự lực văn đoàn đối với tiến trình phát

triển của văn học dân tộc

- Về tình hình nghiên cứu văn xuôi nghệ thuật Khái Hưng trong bối cảnh TLVĐ

- Về tình hình nghiên cứu tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng từ góc nhìn trần thuật

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng trongbối cảnh văn xuôi TLVĐ – được nhìn chủ yếu từ góc nhìn trần thuật –luận án tập trung khảo sát 14 thiên tiểu thuyết và 67 truyện ngắn củaKhái Hưng thời Tự lực văn đoàn Đây là các tác phẩm đã đăng báoPhong hóa, Ngày nay và sau in thành sách, tái bản

5 Phương pháp nghiên cứu

Dưới ánh sáng của lý thuyết tự sự học, trong khi thực hiện đề tài,luận án vận dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu như: phươngpháp nghiên cứu loại hình, phương pháp hệ thống, phương pháp xã hộihọc, phương pháp liên ngành, phương pháp thống kê, so sánh trong đóđặc biệt phương pháp nghiên cứu loại hình và phương pháp thống kê, sosánh được xem là các phương pháp chủ đạo

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Người viết khảo sát một cách nhất quán đặc điểm trần thuật củatiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng Cách xem xét này giúp ta hình dungđược toàn bộ đặc điểm trần thuật trong tiểu thuyết, truyện ngắn của KháiHưng không phải như một tổng số các đặc điểm rời rạc, mà như mộtchỉnh thể thống nhất các nét độc đáo xuyên suốt nội dung và hình thứccác tác phẩm Trên cơ sở nhận diện đúng các kiểu mô thức trần thuậttrong truyện ngắn tiểu thuyết của ông, có cái nhìn mới mẻ, thỏa đáng vềnhững đóng góp nghệ thuật của ông

7 Đóng góp mới của đề tài

Thực hiện đề tài này, luận án có thể mang lại những đóng góp mớisau đây:

- Mô tả đặc điểm trần thuật trong tiểu thuyết, truyện ngắn Khái

Hưng theo ba thể tài tiểu thuyết và mô thức trần thuật chủ yếu

- Khái quát một số nét độc đáo có giá trị thẩm mĩ trong sáng tác vănxuôi Khái Hưng nói chung, phong cách kiến tạo, tổ chức diễnngôn trần thuật của ông nói riêng

8 Cấu trúc của luận án

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Phụ lục, luận án triển khai thành 3

chương:

Chương 1 Văn xuôi Khái Hưng trong Tự Lực Văn Đoàn và việc

nghiên cứu tiểu thuyết truyện ngắn của ông từ góc nhìn trần thuật

Chương 2 Đặc điểm tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng nhìn từ

mô thức trần thuật

Chương 3 Đặc điểm tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng nhìn từ

phong cách kiến tạo diễn ngôn trần thuật.

CHƯƠNG 1 VĂN XUÔI KHÁI HƯNG TRONG TỰ LỰC VĂN

ĐOÀN VÀ VIỆC NGHIÊN CỨU TIỂU THUYẾT, TRUYỆN NGẮN

CỦA ÔNG TỪ GÓC NHÌN TRẦN THUẬT 1.1 Nhìn chung về tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng trong bối cảnh văn xuôi TLVĐ

1.1.1 Trước tác của Khái Hưng – một sự nghiệp phong phú, đa dạng

Khái Hưng là người có sức sáng tạo dồi dào và có thành tựu nổibật trên nhiều thể loại Không kể một đôi lần làm thơ, vẽ tranh, sức sángtạo chủ yếu của Khái Hưng tập trung vào nghệ thuật ngôn từ Ngoài sángtác tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện viết cho thiếu nhi, Khái Hưng đồngthời cũng là người soạn kịch, viết xã luận, chính luận,… với nhiều bútdanh

1.1.2 Những thăng trầm, khác biệt trong tiếp nhận văn chương Tự lực văn đoàn và văn chương của Khái Hưng

Xu hướng chung trong nghiên cứu đánh giá văn chương TLVĐ vài

ba thập niên gần đây là: Một mặt, các nhà nghiên cứu chia sẻ nhữngđánh giá thỏa đáng trong các công trình bài viết của học giả từng đượccông bố trước 1945 hoặc ở miền Nam 1954-1975 Mặt khác, vận dụngcác lý thuyết phương pháp tiếp cận văn học hiện đại để đọc lại, phát hiệnlại giá trị văn chương của TLVĐ ở cả hai cấp độ: cấp độ nhóm tác giả(văn đoàn) và cấp độ tác giả, tác phẩm cụ thể

Những định kiến chủ quan, thậm chí, cả lối quy chụp xã hội họcdung tục, dần được khắc phục, để từng bước trả lại các giá trị, địa vị vốn

có cho văn chương TLVĐ trong bối cảnh hiện đại hóa văn học

1932-1945 và trong văn mạch văn học dân tộc

Tuy nhiên, cũng phải thấy rõ, để khắc phục tình trạng thăng trầm,khác biệt, thậm chí trái ngược trong nhận định đánh giá Khái Hưng cũngnhư với TLVĐ, và để có được một tiếng nói có nhiều điểm chung nhưngày nay, giới nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam (miền Bắc vàmiền Nam, trong nước và ngoài nước, thế hệ trước và thế hệ sau,…) đãphải đi một chặng đường rất dài

1.2 Vấn đề nghiên cứu nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng dưới ánh sáng của lý thuyết tự sự học

1.2.1 Tự sự học và việc ứng dụng tự sự học vào nghiên cứu truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại Việt Nam

Tự sự học ngày hôm nay rất phát triển và hết sức bề bộn, với nhiềukhái niệm, nhiều bình diện, cấp độ khác nhau Riêng phương thức trầnthuật thường được xem xét như là một chiến lược kể chuyện được thựchiện trong văn bản nghệ thuật Những năm gần đây, chuyên ngành nàyngày càng phát triển, đặc biệt, nhiều tác giả có xu hướng gắn nghiên cứu

tự sự học trong quan hệ với văn hoá, với đặc tính dân tộc, Nhìn chungcác nghiên cứu tự sự học ở Việt Nam hiện nay tập trung nhiều vào giớithiệu lý thuyết Những lý thuyết ấy tuy mới là phác hoạ nhưng khá chitiết và chuyên sâu giúp người nghiên cứu quan tâm tới tự sự học Chúnggiúp ta thấy được phần nào tính phong phú, phức tạp, cũng như khókhăn thách thức trong hướng tiếp cận này trong nghiên cứu văn học hiệnđại Việt Nam, nghiên cứu Khái Hưng, văn xuôi TLVĐ Dầu sao đây vẫn

là một hướng tiếp cận triển vọng, một cánh cửa chỉ mới vừa mở ra

1.2.2 Giới hạn về thành tựu nghiên cứu nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng và sự cần thiết khơi mở những hướng đi mới

Việc nghiên cứu, đánh giá văn xuôi nghệ thuật của Khái Hưng,nhất là lĩnh vực tiểu thuyết, truyện ngắn, nhìn từ góc nhìn trần thuật học,hầu như chưa có nhiều những công trình nghiên cứu thật sự chuyên sâu

Tuy nhiên, qua thu thập tài liệu, chúng tôi có thể thấy được nhữngđóng góp của các nhà nghiên cứu đi trước về nghệ thuật trần thuật trongvăn Khái Hưng, ở phương diện: cốt truyện - kết cấu, nghệ thuật xâydựng nhân vật, nghệ thuật trần thuật (gồm: điểm nhìn trần thuật, giọngđiệu trần thuật, nhịp điệu trần thuật) và đặc trưng ngôn ngữ nghệ thuật,hình tượng người kể chuyện Những công trình nghiên cứu, bài báo khoahọc này, dù trực tiếp hay gián tiếp, dù độ đậm nhạt khác nhau, đều cónhững đóng góp đáng ghi nhận trong việc tìm hiểu nghệ thuật trần thuậtcủa Khái Hưng

Tuy vậy, dễ dàng nhận thấy các thành tựu nói trên vẫn chưa tạonên một bước chuyển về chất, những bước đột phá thật sự trong nghiêncứu loại hình tiểu thuyết nói chung, trần thuật nói riêng

1.3 Lý thuyết tự sự học trong nghiên cứu tiểu thuyết và hướng tiếp cận loại hình hóa mô thức trần thuật trong tiểu thuyết truyện ngắn Khái Hưng – những ứng dụng và giới hạn

1.3.1 Nguyên nhân của sự bất cập trong nghiên cứu loại hình tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

Do có một số đặc điểm vận động nội tại riêng trong quá trình hìnhthành phát triển của xu hướng tiểu thuyết TLVĐ trong đó có tiểu thuyếtKhái Hưng, các nhà nghiên cứu thường không hẹn mà gặp khi thực hiệncác công trình chuyên khảo liên quan đến tiểu thuyết TLVĐ của họ: nhucầu và ý hướng phân loại (loại hình hóa) theo tinh thần nghiên cứu loạihình Các nhà nghiên cứu, từ góc nhìn, chủ kiến, mức độ quan tâm riêngcủa mình thường đề xuất một hướng phân loại trong công trình của họ

1.3.2 Nguyên tắc phân loại của phương pháp nghiên cứu loại hình

Cụ thể, từ nhận xét, đánh giá của số đông các nhà nghiên cứu phêbình văn xuôi TLVĐ, có thể rút ra mấy điểm thống nhất sau đây có íchcho loại hình hóa tiểu thuyết truyện ngắn Khái Hưng (trong văn xuôi

TLVĐ): Thứ nhất, về quá trình, cũng như tiểu thuyết TLVĐ nói chung,

tiểu thuyết Khái Hưng nói riêng vận động theo ba chặng đường vừa tiếpnối vừa khác biệt, vừa đa dạng, phong phú, vừa thống nhất trên nét lớn

Thứ hai, về tư tưởng và cảm hứng, tuy giữa ba chặng có biến đổi, khác

biệt, song điều cốt lõi, bất biến trong tư tưởng, cảm hứng của cả bachặng vẫn là sự ý thức về cá nhân dựa trên nền tảng đề cao chủ nghĩa cá

nhân Thứ ba, về tính chất, đặc trưng, tiểu thuyết Khái Hưng có đủ các

yếu tố chủ quan và khách quan, hướng nội và hướng ngoại, lãng mạn vàhiện thực, minh chứng luận đề và phân tích tâm lý

Như thế, ý thức cá nhân là bất biến, các biểu hiện cụ thể sinh độngmang tính lịch đại của nó là khả biến Theo đó việc tập trung khám phácon người tâm lý – con người bên trong con người là một tiêu chí loạihình hóa quan trọng bất biến Dựa trên tiêu chí bất biến này ta đi tìm cáikhả biến cũng tức là tìm các dấu hiệu khu biệt loại hình Cái khả biến ấychính là đây: các hình thức chính biểu hiện mâu thuẫn xung đột làm nênkịch tính, độ căng của tiểu thuyết Khái Hưng cũng như tiểu thuyết NhấtLinh trong bối cảnh bất đồng và đấu tranh tư tưởng ý thức hệ, giànhchiến thắng cho Âu hóa của đời sống đô thị tiền hiện đại Đó là conngười cá nhân đấu tranh với thách thức của hoàn cảnh, của dục vọngthông thường để theo đuổi lý tưởng – cơ sở hình thành, phát triển loại

hình tiểu thuyết lý tưởng (Hồn bướm mơ tiên, Gánh hàng hoa,…) Là

con người cá nhân “tân tiến” đấu tranh với những ràng buộc “Nhophong” cổ hủ của đại gia đình và của các “nội tướng”, “gia trưởng” độcđoán, vô hồn, vô cảm để thực thi quyền tự do cá nhân trong tình yêu,hôn nhân mưu cầu hạnh phúc và/ hoặc lựa chọn một lối sống, theo đuổi

một lý tưởng – là cơ sở hình thành, phát triển loại hình tiểu thuyết luận

đề (Đoạn tuyệt, Nửa chừng xuân, Gia đình, Thừa tự…) Là con người cá

nhân đa nhân cách, vừa đắc ý vừa hoang mang trong cuộc phiêu lưu tinhthần để tự khẳng định, khám phá, thử thách cái tôi bản ngã của mình vớibiết bao lưỡng lự, băn khoăn – là cơ sở để hình thành, phát triển loại

hình tiểu thuyết tâm lý (Hồn bướm mơ tiên, Gánh hàng hoa,…).

1.3.3 Loại hình hóa mô thức trần thuật trong nghiên cứu tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng

Nghiên cứu loại hình (loại hình hóa) tiểu thuyết là một hướng đikhá mới mẻ, triển vọng, tuy rằng đây cũng là một hành trình mà nhànghiên cứu phải đối mặt với không ít khó khăn thách thức Vận dụngphương pháp loại hình hóa theo nguyên tắc, trên cơ sở khảo sát kỹ đốitượng nghiên cứu, chúng tôi đề xuất danh mục loại hình thể tài tiểuthuyết của Khái Hưng trong bối cảnh văn xuôi TLVĐ gồm ba nhóm loạihình như sau:

1) “Tiểu thuyết tình cảm và lý tưởng”: Hồn bướm mơ tiên, Gánh

hàng hoa,…

2) “Tiểu thuyết tục lụy và hành động”: Nửa chừng xuân, Gia

đình, Thừa tự,…

3) “Tiểu thuyết tâm lý”: Đời mưa gió, Đẹp, Thanh Đức.

Xét riêng về phương thức trần thuật, cũng bằng thao tác loại hìnhhóa nhưng theo “mô thức trần thuật”, luận án giả định rằng: có thể tìmkiếm các mô thức trần thuật tương ứng với các nhóm loại hình hay loại

hình tiểu thuyết nêu trên Chẳng hạn, sẽ có: Mô thức trần thuật Tiền

luận đề (ứng với “Tiểu thuyết tình cảm và lý tưởng”), mô thức trần thuật Luận đề (ứng với “Tiểu thuyết tục lụy và hành động”), mô thức trần thuật Hậu luận đề (ứng với “Tiểu thuyết tâm lý”),…

TIỂU KẾT

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT, TRUYỆN NGẮN KHÁI

HƯNG NHÌN TỪ MÔ THỨC TRẦN THUẬT 2.1 Mô thức và mô thức trần thuật trong tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng từ cái cái nhìn loại hình hóa

2.1.1 Nghiên cứu loại hình và loại hình hóa mô thức trần thuật trong tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng

Trước hết cần xác định khái niệm mô thức và mô thức trần thuật trong tiểu thuyết, truyện ngắn nói chung Nghĩa thứ nhất – mô thức (paradigm) – được hiểu và sử dụng như khái niệm hệ hình Nghĩa thứ hai – mô thức (paradigm) – hiểu như một cách tiếp cận đối tượng, hay một

dạng thức, hình mẫu làm chuẩn, nhằm tiếp cận đối tượng hoặc giải quyếtvấn đề

Ở cấp độ thứ nhất, mô thức – hiểu theo nghĩa hệ hình – là một

thuật ngữ khoa học Thuật ngữ này – paradigm – bắt đầu được sử dụngtrong ngành vật lý học rồi dịch chuyển vào các chuyên ngành khoa học

xã hội (triết học, ngôn ngữ học, mĩ học, văn hóa học, xã hội học, nghiêncứu văn học,…) Trong lĩnh vực khoa học xã hội các trường hợp này

người ta thường dùng hệ hình: Hệ hình tiền hiện đại, hệ hình hiện đại, hệ

hình hậu hiện đại Nhưng cũng có người vẫn dịch là mô thức Ví dụ:

“Khoa học và Mô Thức Luận của Thomas Kuhn” (Đinh Thế Phong, Tia

sáng)

Ở cấp độ thứ hai, theo nghĩa rộng, mô thức (paradigm) được hiểu

như là cách thức (hay một mô hình, hình mẫu) tiếp cận đối tượng Từ

đây, tác giả luận án sử dụng khái niệm mô thức theo nghĩa này để khảo

sát, khái quát đặc điểm trần thuật trong tiểu thuyết, truyện ngắn KháiHưng

Khái niệm mô thức trần thuật, theo đó, được hiểu như là cách thức

tiếp cận đối tượng, chuyển tải nội dung tự sự, hoặc được hiểu như hìnhmẫu tổ chức trần thuật trong tác phẩm văn xuôi hư cấu (fiction)

Ở cấp độ thứ hai, theo nghĩa rộng, mô thức (paradigm) được hiểu

như là cách thức (hay một mô hình, hình mẫu) tiếp cận đối tượng Từ

đây, tác giả luận án sử dụng khái niệm mô thức theo nghĩa này để khảo

sát, khái quát đặc điểm trần thuật trong tiểu thuyết, truyện ngắn KháiHưng

Khái niệm mô thức trần thuật, theo đó, được hiểu như là cách thức

tiếp cận đối tượng, chuyển tải nội dung tự sự, hoặc được hiểu như hìnhmẫu tổ chức trần thuật trong tác phẩm văn xuôi hư cấu (fiction)

2.1.2 Các mô thức trần thuật cơ bản trong tiểu thuyết của Khái Hưng

Thể tài, được hiểu là hình thức, thể loại của tác phẩm nghệ

thuật được xác định bằng đề tài hoặc bằng những đặc trưng khác về chủ

đề, phong cách Người ta thường nói đến các thể tài tiểu thuyết: lịch sử dân tộc, thế sự, đời tư

-Tiểu thuyết TLVĐ hầu như chỉ tập trung vào hai mảng đề tài: thế

sự và đời tư, với những biểu hiện đặc thù trong phương thức tự sự: hoặc

tự sự theo hình thức nghiêng về minh giải luận đề, hoặc tự sự theo hìnhthức nghiêng về thám hiểm, phân tích tâm lý; và, giữa hai cực ấy, có mộttrung gian, trung chuyển: tiểu thuyết luận đề - tâm lý

Nhìn trên nét lớn, văn xuôi tự sự TLVĐ, cụ thể là xu hướng tiểu

thuyết TLVĐ, bao gồm tiểu thuyết Khái Hưng, quy vào ba thể tài: tiểu

thuyết tiền luận đề (hay tiểu thuyết tình cảm và lý tưởng), tiểu thuyết luận đề (hay tiểu thuyết tục lụy và hành động), tiểu thuyết hậu luận đề

(hay tiểu thuyết tâm lý) Trong đó, tiểu thuyết luận đề (tục lụy và hành động) được xem như một thể tài giữ vị thế trung tâm, tiểu thuyết tiền

luận đề (hay tiểu thuyết tình cảm và lý tưởng) được xem là thể tài khởi

đầu, tạo đà vận động, còn tiểu thuyết hậu luận đề (hay tiểu thuyết tâm lý)

thì có thể xem là hệ quả mang tính bước ngoặt, điểm đỉnh trong quá trình

hiện đại hóa văn xuôi hư cấu Việt Nam Theo đó, giữa ba thể tài và mô

thức trần thuật có những mối liên hệ kế thừa, chuyển hóa khá tinh tếphức tạp

Có thể chia tiểu thuyết Khái Hưng thành các mô thức sau:

Mô thức Tiền Luận đề (“Tiểu thuyết tình cảm và lý tưởng”)

Tiểu thuyết trần thuật theo mô thức luận đề, trong văn nghiệp của

Khái Hưng, xuất hiện ở chặng đầu văn xuôi TLVĐ (1932-1934) với Nửa chừng xuân (1933), và nở rộ, bội thu ở chặng giữa văn xuôi TLVĐ (1935-1937) với Dưới bóng tre xanh (1935), Những ngày vui (1936), Gia đình (1936-1937), Thoát ly (1937-1938), Thừa tự (1938) Cùng với

mô thức trần thuật này trong sáng tác của Nhất Linh là Đoạn tuyệt (1934-1935), Lạnh lùng (1935-1936),… Và, đến chặng cuối văn xuôi

TLVĐ (1938-1942) thì chuyển sang mô thức khác – mô thức hậu luận đề

(hay mô thức tâm lý)

Mô thức luận đề (“Tiểu thuyết tục lụy và hành động”)

Trong số tác phẩm của Khái Hưng, thuộc mô thức trần thuật này là

các tiểu thuyết Hồn bướm mơ tiên (1932-1033), Gánh hàng hoa (viết chung với Nhất Linh,1933), Trống mái (1935-1936).

Mô thức hậu luận đề (“Tiểu thuyết tâm lý”)

Mô thức này bắt đầu khá sớm với một sáng tác chung giữa Nhất

Linh và Khái Hưng ở chặng đầu: Đời mưa gió (Nhất Linh – Khái Hưng,

1934) Đến chặng cuối văn xuôi TLVĐ (1938-1942), khi mô thức luận

đề đi vào chặng “hậu”, mô thức trần thuật hậu luận đề (hay mô thức tâm lý) chiếm lĩnh kĩ thuật chủ đạo trên văn đàn, đồng thời đưa nghệ

thuật tiểu thuyết TLVĐ đạt điểm đỉnh Trong sáng tác của Khái Hưng là

các tiểu thuyết Đẹp (1939-1940), Băn khoăn (1942) Trong sáng tác của Nhất Linh, Bướm trắng (1938-1939) – một tác phẩm có thể được xem là

độc sáng không chỉ trong văn chương TLVĐ

Xu hướng hỗn dung thể tài và mô thức trần thuật trong tiểu thuyết của Khái Hưng

Sau khi miêu tả phân tích từng mô thức trần thuật như trên, cũngcần lưu ý đến một thực tế: Xu hướng hỗn dung thể tài và mô thức trầnthuật trong tiểu thuyết của Khái Hưng Xu hướng này có những tác độngđến mô thức trần thuật trong tiểu thuyết của Khái Hưng

2.1.3 Các mô thức trần thuật chủ yếu trong truyện ngắn của Khái Hưng

Nhìn chung chất luận đề trong sáng tác truyện ngắn của KháiHưng ở cả hai chặng đường (1932-1935 và 1935-1940) thường hoặcnhạt hơn hoặc kín đáo hơn so với chất luận đề trong sáng tác của NhấtLinh rất nhiều

Các khuynh hướng thể tài truyện ngắn Khái Hưng nhìn chung, có

sự tiệm cận với loại hình thể tài và mô thức trần thuật trong tiểu thuyếtcủa ông:

Truyện ngắn thiên về khuynh hướng luận đề

Truyện ngắn thiên về khuynh hướng phân tích xã hội

Truyện ngắn thiên về khuynh hướng phân tích tâm lý

Truyện ngắn có khuynh hướng hỗn hợp

2.2 Dấu ấn cái tôi tác giả trong tiểu thuyết, truyện ngắn của Khái Hưng qua mô thức trần thuật

2.2.1 Người kể chuyện và cái tôi tác giả

2.2.1.1 Người kể chuyện

Người kể chuyện trong tác phẩm là một người hư cấu hoặc có thật

mà văn bản tự sự thể hiện thông qua hành vi và ngôn ngữ của anh ta tạothành Nhìn chung, người kể chuyện thực hiện nhiệm vụ trần thuật,truyền đạt, chỉ dẫn, bình luận,… những vấn đề được mô tả hoặc được kểtrong tác phẩm Thông thường, người ta chia người kể chuyện trong tácphẩm tự sự thành hai dạng chủ yếu: người kể chuyện lộ diện (ngôi thứnhất) và người kể chuyện ẩn tàng (ngôi thứ ba)

Người kể chuyện là chủ thể của những lời kể trong tác phẩm Chủthể đó là một nhân vật đặc biệt do nhà văn sáng tạo ra để dẫn dắt, gợi mởhay sắp đặt câu chuyện được kể trong tác phẩm bằng một chỗ đứng, mộtđiểm nhìn phù hợp với ý đồ sáng tạo của nhà văn Tuy nhiên, sự tươngquan giữa cái chủ quan và khách quan trong cấu trúc hình tượng người

kể chuyện rất phức tạp bởi nó luôn biến đổi dẫn đến sự chuyển đổi

“điểm nhìn” thường xuyên Theo cách hiểu này, luận án khảo sát, nhận

xét về đặc điểm của “người kể chuyện” trong tiểu thuyết, truyện ngắnKhái Hưng

2.2.1.2 Cái tôi tác giả

Người kể chuyện là một trong ba loại nhân tố mang tiếng nói, thái

độ, quan điểm của tác giả trong quá trình kể Tuy nhiên, nhận biết cátính/cái tôi tác giả trong tác phẩm tự sự cũng không hề đơn giản, trừ tựtruyện – nơi có sự thống nhất khá rõ giữa tác giả và người kể chuyện.Tuy nhiên, về mặt nguyên tắc, ngay cả ở tự truyện, không bao giờ có sựđồng nhất, trùng khít giữa người kể chuyện và tác giả Lý do nằm ở chỗ:

Tư tưởng của tác giả bao giờ cũng lớn hơn, mang tính khái quát hơn tưtưởng của người kể chuyện

Dưới lớp vỏ nghệ thuật ngôn từ, nhà văn luôn cố gắng ẩn giấu cáitôi của chính mình Việc tạo khoảng cách ấy thực chất chỉ là ngụy trangcho quan điểm của tác giả Có lẽ cái tôi tác giả được thể hiện qua hai dấuhiệu chính: Một là, “đối tượng câu chuyện kể”, nghĩa là câu chuyện kể

về ai, về cái gì; và hai là, “hình tượng người kể chuyện” Trên tinh thần

này, chúng tôi sẽ soi chiếu vào các tiểu thuyết, truyện ngắn của KháiHưng để thấy được diện mạo cái tôi tác giả như thế nào.

2.2.1.3 Hình tượng người kể chuyện và cái tôi tác giả trong tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng

Trong tác phẩm văn học của Khái Hưng, cần xem xét ngoài phầnthái độ chủ quan được thừa hưởng của tác giả, người kể chuyện mangtrong mình cả một phần nội dung khách quan của thế giới được phản ánh

vào tác phẩm, phần nội dung khách quan đó thường thể hiện một loại

hình thái độ phản ứng với thực tại điển hình cho thời đại, được nhà văn

tái hiện và miêu tả lại trong tác phẩm của mình Theo cách hiểu này,luận án khảo sát, nhận xét về sự kết hợp của “người kể chuyện” và “cáitôi tác giả” trong tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng

2.2.2 Dấu ấn của cái tôi tác giả trong tiểu thuyết, truyện ngắn Khái Hưng

Mỗi nhà văn trong quá trình sáng tác của mình đều phải trăn trở đitìm tiếng nói riêng cho tác phẩm của mình Qua toàn bộ văn phẩm củamình, Khái Hưng đã bộc lộ được cái tôi tài hoa, nghệ sĩ và trí thức Cóthể thấy dấu ấn của cái tôi tác giả Khái Hưng thể hiện qua: “đối tượngcâu chuyện kể” thông qua những nhân vật lý tưởng, thế giới nghệ thuậtquen thuộc, và “hình tượng người kể chuyện” với xu hướng tư tưởng,nghệ thuật

2.2.2.1 Dấu ấn của cái tôi tác giả qua những nhân vật lý tưởng

Bóng dáng của cái tôi ấy được thể hiện qua những nhân vật lýtưởng, như: nhà văn, nhà báo, nhà họa sĩ, nghệ sĩ, hoặc có khi là nhữngnhân vật thanh niên tân thời, có tinh thần âu hóa, với nhiều ước vọng,hoài bão trong cuộc sống

Miêu tả những nhân vật này, nhà văn để cho nhân vật phát biểu về

lẽ sống, về cuộc đời, về văn chương, về gia đình, tình yêu, đả phá những