Đánh giá đúng sự phát triển thể chất tâm thần vận động ở trẻ nhỏ

Phát triển thể chất là sự phát triển về chất lượng của cơ thể; tức là việc bé phát triển về kích thước, chức năng các bộ phận trong cơ thể mà chúng ta có thể quan sát và đo lường cụ thể

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1: PHÁT TRIỂN THỂ CHẤT Ở TRẺ NHỎ - 2

A/ Phát triển thể chất là gì? - 2

B/ Các yếu tố dùng để đo lường và đánh giá sự phát triển thể chất ở trẻ nhỏ - 3

C/ Đánh giá sự phát triển thể chất ở trẻ thông qua biểu đồ chiều cao/cân nặng theo độ tuổi - 7

CHƯƠNG 2: PHÁT TRIỂN TÂM THẦN VẬN ĐỘNG Ở TRẺ NHỎ - 13

A/ Tâm thần vận động là gì? - 13

B/ Đánh giá sự phát triển tâm thần vận động ở trẻ nhỏ - 13

CHƯƠNG 3: PHÁT TRIỂN TỐT LÀ PHẢI PHÁT TRIỂN ĐỀU VỀ THỂ CHẤT VÀ TÂM THẦN VẬN ĐỘNG - 17

A/ Phát triển thể chất phải đi cùng với sự phát triển tâm thần vận động - 17

B/ Những yếu tố ảnh hưởng đến phát triển thể chất và tâm thần vận động ở trẻ nhỏ 17

CHƯƠNG 4: LỜI KẾT - 20

PHÁT TRIỂN THỂ CHẤT Ở TRẺ NHỎ

A/ PHÁT TRIỂN THỂ CHẤT LÀ GÌ?

Phát triển thể chất là sự phát triển về chất lượng của cơ thể; tức là việc bé phát triển về kích thước, chức năng các bộ phận trong cơ thể mà chúng ta có thể quan sát và đo lường cụ thể thông qua chiều cao, cân nặng, chu vi vòng đầu, vòng tay, chiều dài chân

Sự phát triển thể chất là sự phát triển về cơ thể, sức khoẻ giúp bé có khả năng thực hiện được tốt các hành vi vật lý trong cuộc sống hàng ngày Tuy nhiên, việc bé thực hiện được các hành vi đó tốt hay không lại phụ thuộc rất nhiều vào tâm thần vận động của bé – sẽ được trình bày chi tiết trong phần sau

Đặc trưng của quá trình phát triển thể chất có thể khái quát gồm 3 hiện tượng:

1/ Hiện tượng thích nghi: Chủ yếu ở thời kì sơ sinh, là hiện tượng thay đổi hoạt động chức năng của cơ thể để phù hợp với môi trường sống mới – chuyển từ môi trường trong bụng mẹ sang thế giới bên ngoài Hiện tượng này diễn ra trong 6 tháng đầu đời của bé

2/ Hiện tượng tăng trưởng: Các cơ quan, bộ phận phát triển vầ kích thước và chức năng Có một số cơ quan cơ thể mà các đơn vị cấu tạo chính không còn tăng thêm về lượng hoặc kích thước sau sinh như thận, não nhưng tế bào vẫn phát triển về chất Tăng trưởng là hiện tượng đặc thù của cơ thể bé sau 6 tháng tuổi

3/ Hiện tượng trưởng thành: Là sự hoàn thiện tới mức cao nhất thường xảy

ra vào thời kì dậy thì Các nội tiết tố hoạt động mạnh làm các tế bào sinh dục biến đổi cấu trúc và chức năng, các cơ quan cũng tăng trưởng để trưởng thành

Việc theo dõi sự phát triển thể chất thường xuyên và định kỳ ở bé sẽ giúp mẹ xác định được tình trạng sức khoẻ, dinh dưỡng của con, từ đó có những phương pháp

hỗ trợ thích hợp (dinh dưỡng, điều chỉnh lối sống ) để giúp bé phát triển tối đa tiềm năng cơ thể của mình, đạt được chiều cao cân nặng tối ưu, sức khoẻ tốt khi trưởng thành

B/ CÁC YẾU TỐ DÙNG ĐỂ ĐO LƯỜNG VÀ ĐÁNH GIÁ SỰ PHÁT TRIỂN THỂ CHẤT Ở TRẺ NHỎ:

Để đánh giá sự phát triển thể chất ở bé, người ta dùng phương pháp đo lường kích thước của các bộ phận cơ thể của bé, sau đó so sánh với độ tuổi của bé Các chỉ số thường dùng để đo lường và đánh giá sự phát triển thể chất ở bé là:

1/ Cân nặng theo độ tuổi:

Đây là yếu tố quan trọng trong việc đo lường sự phát triển thể chất ở các bé nhỏ, vì cân nặng sẽ phản ánh được tình trạng sức khoẻ dinh dưỡng của bé Việc cân và kiểm tra cân nặng của bé thường xuyên sẽ giúp mẹ xác định được bé đang phát triển tốt, hay bị suy dinh dưỡng hay thừa cân để có hướng điều chỉnh thích hợp, giúp con phát triển tốt về lâu dài

Cân nặng của bé chịu ảnh hưởng của di truyền, sức khỏe và dinh dưỡng của mẹ trong thời kì mang thai Nhưng mẹ cần lưu ý rằng, cân nặng của bé lúc mới sinh không phải là điều quan trọng nhất, mà sự phát triển và mức độ lên cân của bé theo từng giai đoạn tăng trưởng sau này mới là điều đáng quan tâm hơn

Từ lúc mới chào đời, tất cả các bé đều giống nhau một điểm, đó là giảm cân sinh lý

Lí do chính là do việc giảm lượng nước trong cơ thể bé (vốn có trong cơ thể bé khi còn trong bụng mẹ), lượng nước này mất đi qua nước tiểu và phân su Ngoài ra, do

bé phải có thời gian làm quen với cách hấp thụ dinh dưỡng mới, theo đường từ ngoài vào chứ không thông qua nhau thai truyền từ mẹ sang như trước đây Và nếu nuôi con bằng sữa mẹ, cơ thể mẹ cũng cần thời gian để sản sinh ra sữa nữa Nhiều

em bé sụt cân đến 10% trong vài ngày đầu tiên sau khi sinh và bé sẽ tăng cân trở lại sau 10 ngày tuổi

Bình thường cân nặng mới sinh của bé khoảng 3000 – 3500g, nếu bé có cân nặng

<2500g mà sinh đủ tháng thì bé bị suy dinh dưỡng bào thai, còn sinh thiếu tháng gọi

Mẹ có thể nhớ các mốc chính về sự phát triển cân nặng của bé như sau:

10 – 14 ngày tuổi: Phục hồi cân nặng lúc sinh

5 – 6 tháng tuổi: Gấp đôi cân nặng lúc sinh

1 tuổi: Gấp ba cân nặng lúc sinh

Việc kiểm tra và đo lường cân nặng của bé cần thực hiện thường xuyên khi bé dưới

6 tháng, sau đó có thể giảm dần khi bé đã lớn hơn, cụ thể như sau: Cân ít nhất 1

2/ Chiều cao theo độ tuổi:

Chiều cao chính là chiều dài toàn thân của bé tính từ đỉnh đầu đến gót chân, cũng như cân nặng, chiều cao là một yếu tố quan trọng và dễ nhận thấy nhất để đánh giá

sự phát triển của bé về sức khoẻ và thể chất Việc theo dõi thường xuyên việc phát triển chiều cao của bé khi còn nhỏ và có những phương pháp đúng đắn giúp bé phát triển tối ưu chiều cao của mình sẽ giúp cơ thể bé thêm khoẻ mạnh và tự tin khi trưởng thành

Ngược với cân nặng, chiều cao ít thay đổi và ổn định khi đạt được các mốc tăng trưởng mới, nhưng thường khó đo so với cân nặng Một em bé khỏe mạnh sinh ra thường dài hơn 50 cm Sau đó, chiều cao của bé sẽ liên tục phát triển theo thời gian:

Trong 3 tháng đầu, mức tăng trung bình là khoảng 3cm mỗi tháng

Cách đo chiều cao cho bé:

Đối với bé dưới 24 tháng, để bé nằm ngửa trên một thước đo gỗ, đầu chạm sát một cạnh của thước đo Một người giữ đầu bé thẳng, mắt nhìn lên trần nhà, một người giữ 2 đầu gối bé duỗi thẳng và đưa mảnh gỗ áp sát 2 gót bàn chân, bàn chân thẳng đứng Đọc kết quả và ghi số cm

Đối với bé trên 24 tháng, để bé đi chân không, đứng thẳng, quay lưng vào tường; đầu, hai vai, mông, bắp chân, gót chân áp sát tường; mắt nhìn thẳng

ra phía trước, 2 tay xuôi theo thân mình Dùng bảng gỗ áp sát đỉnh đầu, vuông góc với thước đo Chiều cao đứng và nằm có thể chênh nhau 1-2 cm

Đo chiều cao nên được thực hiện cùng lúc với việc đo cân nặng của bé vì 2 yếu tố này có liên quan đến nhau, và dựa vào mức tương quan giữa chiều cao và cân nặng của bé theo từng độ tuổi, mẹ có thể xác định được biểu đồ tăng trưởng để theo dõi quá trình phát triển thể chất của bé dễ dàng hơn

3/ Chu vi vòng đầu của bé:

Chu vi vòng đầu là một trong những yếu tố giúp đánh giá sự phát triển não bộ của

bé Vì vậy, các mẹ nên kiểm tra và đo chu vi vòng đầu của bé thường xuyên để đảm bảo trí não của bé vẫn phát triển tốt Việc đo chu vi vòng đầu cho bé cũng nên được thực hiện cùng lúc với việc đo chiều cao và cân nặng của con

Trí não của bé sẽ bắt đầu phát triển mạnh từ tuần thứ 20 của thai kỳ cho đến khi em

bé được ba tuổi Khi sinh ra trọng lượng não bé chỉ có 350 gram Sau đó, tăng lên đến 1.000 gram ở 1 tuổi và đến 1.200 gram khi bé được 2 tuổi Ở tuổi trưởng thành,

bộ não con người chỉ ở mức 1.250 gram ở phụ nữ và 1.400 gram ở nam giới Như vậy, 75% sự phát triển não bộ diễn ra ở trong giai đoạn từ lúc sơ sinh cho đến tuổi chập chững biết đi

Kích thước chu vi vòng đầu của bé ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố trong đó chiều cao và cân nặng đóng vai trò khá quan trọng, vì nếu bé cao lớn khoẻ mạnh thì chu vi vòng đầu cũng to theo để cơ thể được cân đối Dưới đây là kích thước chu vi vòng đầu trung bình của bé từ 0 đến 36 tháng tuổi để các mẹ tiện theo dõi:

4/ Các yếu tố khác:

Đây là những yếu tố phụ thể hiện quá trình phát triển thể chất ở bé nhưng ít dùng để đánh giá sự phát triển thể chất, sức khoẻ Vì chúng biểu hiện chậm và ít có giá trị xác định tình trạng dinh dưỡng, sức khoẻ của bé so với 3 yếu tố phía trên

a/ Đo vòng cánh tay:

Chu vi vòng cánh tay được đo bằng một thước dây không co giãn, có đơn vị đo cm Đo

ở cánh tay không thuận, buông lỏng Xác định điểm chính giữa xương vai và điểm nhọn nhất của cùi chỏ Sau đó vòng thước dây qua điểm này, vòng thước dây nên để vuông góc với cánh tay được đo

Bé từ 1-5 tuổi có vòng cánh tay trong khoảng 14 – 15 cm Nếu vòng cánh tay nhỏ hơn 12,5 cm là bé có triệu chứng bị suy dinh dưỡng

b/ Sự phát triển của răng:

Chế độ ăn và sức khỏe của mẹ khi mang thai có ảnh hưởng đến sự phát triển của

bộ răng của bé Việc bé chậm mọc răng, hoặc chất lượng răng của bé yếu, dễ hư thường là biểu hiện của bệnh suy dinh dưỡng và còi xương, vì vậy việc theo dõi quá trình phát triển răng của bé cũng nên được lưu ý:

0-6 tháng chưa mọc răng

6 -12 tháng: 4 răng cửa trên, 4 răng cửa dưới

12 -18 tháng: 4 răng sữa tiền hàm

18 -24 tháng: 4 răng nanh

24 -30 tháng: 4 răng hàm lớn

Tổng cộng: hoàn tất mọc 20 răng sữa

Khoảng từ 2,5 - 3 tuổi, bé sẽ có đầy đủ 20 chiếc răng sữa Chúng sẽ được đặt cách nhau một cách lý tưởng để cung cấp chỗ các răng vĩnh viễn lớn hơn Sau 6 tuổi, các răng cửa sữa trên và dưới trở nên lung lay và được thay thế bằng các răng vĩnh viễn Các răng hàm vĩnh viễn thứ nhất xuất hiện lúc 6 tuổi, răng hàm thứ hai lúc 12 tuổi và răng hàm thứ ba, hay còn gọi là răng khôn, khoảng 18 tuổi

C/ ĐÁNH GIÁ SỰ PHÁT TRIỂN THỂ CHẤT Ở TRẺ THÔNG QUA BIỂU ĐỒ CHIỀU CAO/CÂN NẶNG THEO ĐỘ TUỔI:

Như đã trình bày ở trên, chiều cao và cân nặng là hai yếu tố liên quan hàng đầu đến

sự phát triển thể chất ở trẻ nhỏ Việc đo lường và xác định được 2 yếu tố này theo

độ tuổi sẽ giúp mẹ đánh giá đúng được tình trạng sức khoẻ và dinh dưỡng của bé

Để tiện cho các mẹ theo dõi, đánh giá chiều cao và câng nặng của con mình, BSnhi

đã tổng hợp các biểu đồ chiều cao và cân nặng theo độ tuổi của WHO công bố vào năm 2007 thành 2 bảng số liệu chiều cao và cân nặng trung bình của bé trai và bé gái theo độ tuổi:

Tuổi Suy dinh dưỡng Bình thường Thừa cân

BẢNG CHIỀU CAO – CÂN NẶNG TRUNG BÌNH THEO ĐỘ TUỔI CỦA BÉ TRAI

Sau đây là các biểu đồ tăng trưởng của bé trai và bé gái dưới 5 tuổi theo chiều cao

và cân nặng Các biểu đồ này được WHO công bố vào năm 2007 và có giá trị tham khảo cao để giúp mẹ đánh giá đúng tình trạng phát triển thể chất ở con mình

Cách để xem biểu đồ: Đường màu xanh là chiều cao/cân nặng trung bình của các

bé trong độ tuổi tương ứng Hai đường giới hạn màu cam bao quanh đường màu xanh là giới hạn cho phép về sự lệch chuẩn chiều cao và cân nặng của bé so với giá trị trung bình ở đường màu xanh Những giá trị cân nặng, chiều cao vượt quá đường màu cam này là dấu hiệu thừa cân (đường màu cam phía trên) hoặc suy dinh dưỡng (đường màu cam phía dưới) 2 đường giới hạn màu đỏ báo hiệu mốc nguy hiểm cho sức khoẻ của bé

Cách chấm vào biểu đồ cân nặng (CN) và chiều cao (CC) cho bé:

Mỗi tháng cân và đo chiều dài (chiều cao) cho bé xong, mẹ dò từ số tháng tuổi của

bé hướng đi lên, gặp đường ngang đi qua số cân nặng hay số đo chiều dài của bé tại một điểm, rồi chấm cân nặng vào biểu đồ cân nặng theo tuổi, chiều cao (chiều dài) cũng chấm vào biểu đồ chiều cao (dài) theo tuổi

Nối chấm của tháng này với tháng trước, tất cả sẽ hợp thành đường biểu diễn cân nặng, chiều cao của bé Đường biểu diễn đi song song với đường cong chuẩn (đường cong màu xanh ở giữa) và nằm trong giới hạn hai đường màu cam thì có thể kết luận bé đang tăng trưởng tốt

PHÁT TRIỂN TÂM THẦN VẬN ĐỘNG Ở TRẺ NHỎ A/ TÂM THẦN VẬN ĐỘNG LÀ GÌ?

Nếu phát triển thể chất là sự phát triển về kích thước và chức năng của các bộ phận trên cơ thể của bé, thì phát triển tâm thần vận động là sự phát triển trí năng, nhận thức để bé có thể điều khiển và sử dụng thành thạo các bộ phận cơ thể của mình

Sự phát triển tâm thần vận động có thể dễ dàng nhận thấy thông qua việc phản xạ

vô điều kiện và có điều kiện ở trẻ sơ sinh như chớp mắt khi thấy ánh sáng, khóc khi đói; và việc thực hiện những động tác cơ thể khó đòi hỏi sự khéo léo như chơi thể thao, vận động mạnh như ở người lớn

Ở từng độ tuổi khác nhau, tâm thần vận động của bé cũng sẽ khác nhau và tiến bộ dần theo thời gian cũng giống như sự phát triển thể chất vậy Sự tiến bộ này ảnh hưởng rất nhiều từ di truyền, môi trường sống, dinh dưỡng và cách nuôi dạy, giáo dục con của cha mẹ

Khi nói đến tâm thần vận động, chúng ta sẽ chia làm hai nhánh: vận động thô và vận động tinh:

Vận động thô gồm những khả năng như chạy nhảy, đi đứng, cò cò, giữ thăng bằng trên một chân…

Vận động tinh gồm khả năng cầm bút, viết chữ, cắt kéo, cầm muỗng…

Trong những năm gần đây, các nhà nghiên cứu còn chú ý đến khả năng điều hòa cảm giác (sờ chạm, ăn uống những thể khác nhau; khoảng cách không gian giữa cá nhân và vật thể chung quanh…)

Việc theo dõi và đánh giá đúng sự phát triển tâm thần vận động của bé sẽ cho mẹ cái nhìn chính xác về tình trạng trí năng của con, từ đó có những phương pháp thích hợp giúp bé phát triển hết tiềm năng trí tuệ của mình, cũng như phòng ngừa những nguy cơ khiếm khuyết tâm thần vận động, tự kỷ ở trẻ nhỏ

B/ ĐÁNH GIÁ SỰ PHÁT TRIỂN TÂM THẦN VẬN ĐỘNG Ở TRẺ NHỎ:

Như đã trình bày phía trên, tâm thần vận động của bé sẽ phát triển theo thời gian tức là ở từng độ tuổi, bé sẽ có thể điều khiển cơ thể của mình làm những hành động, động tác nhất định hoặc có những phản xạ cơ thể có điều kiện và không điều kiện khi môi trường thay đổi Vì vậy, để dễ dàng cho các mẹ theo dõi đánh giá mức

độ phát triển tâm thần vận động của bé, BSnhi xin chia ra các khả năng vận động cũng như hành vi và phản xạ của bé theo từng thời kỳ phát triển:

1/ Sơ sinh:

Chủ yếu là hiện tượng thích nghi, chấm dứt kiểu sống lệ thuộc để sống độc lập; hệ

hô hấp và hệ tuần hoàn của bé có biến đổi về việc tự vận động nhiều nhất do bé thay đổi môi trường sống trong nước ối sang môi trường sống bên ngoài: Phổi bắt đầu tự hô hấp trao đổi khí, còn hệ tim mạch chuyển tuần hoàn nhau thai thành tuần hoàn sơ sinh

Giai đoạn này bé ngủ nhiều nhưng ngay sau khi sinh các giác quan đã hoạt động và

có cảm thụ tốt như khả năng nghe (giật mình khi có tiếng động mạnh), nếm (thích ngọt, đắng thì nhăn mặt), ngửi (ngửi mùi sữa mẹ để tìm vú), nhìn (phản xạ với ánh sáng) và cảm giác đau

Bé có phản xạ tự nhiên như phản xạ bú, phản xạ bắt chộp Khi đặt bé nằm ngửa thì chân tay bé có thể co duỗi, vận động nhẹ

Trong giai đoạn này, các vận động thể chất của bé chủ yếu là vận động tự phát, phản xạ và bé không chủ động được mọi động tác của cơ thể

Từ 3 đến 4 tháng tuổi, bé bắt đầu kiểm soát được các hành động cơ thể ở mức độ

động và biết lẫy từ ngửa sang sấp Từ 4 tháng bé đã có thể biết lật, cười ra tiếng, biết la khóc vì sợ hãi và biết biểu lộ sự thích thú thông qua biểu cảm gương mặt

Từ 5 đến 6 tháng, bé biết trườn và có thể giữ cổ và đầu thẳng, chuyển vật từ tay này qua tay kia Trong giai đoạn này, tay bé đã bắt đầu linh hoạt dẫn đến một số thói quen xấu như đưa vật lạ hoặc ngón tay vào miệng, mẹ cần chú ý để điều chỉnh cho con nhé, nếu không có thể để nguy cơ răng hàm của bé bị ảnh hưởng (hô, mọc răng lệch ) Bé đã có thể nhặt đồ chơi bằng 5 ngón tay trong giai đoạn này, biết nhận người lạ người quen và đặc biệt bé đã phát triển các cảm xúc tình cảm với người thân trong gia đình bố, mẹ, ông bà hoặc những người thường xuyên gần gũi, chăm sóc bé

Từ 7 đến 11 tháng tuổi, bé đã bắt đầu phát triển khả năng ngôn ngữ bằng cách tạo

ra những âm thanh có nghĩa với những tiếng bập bẹ pha trộn hoặc từng âm một (bé

có thể phát âm đơn giản “ba”, “ma”, “bà” ), giai đoạn này mẹ nên thường xuyên nói chuyện với con, hát cho con nghe để giúp bé phát triển và hoàn thiện khả năng ngôn ngữ của mình Dù bé chưa nói được nhiều nhưng bé đã có thể nhận thức và hiểu

“sơ sơ“ những gì cha mẹ nói Về mặt vận động, bé đã có thể bò được và ngồi vững

so với giai đoạn trước đó Bé cũng phát triển các cảm xúc vui mừng, giận dữ, sợ hãi

và bộc lộ cảm xúc này thông qua biểu cảm trên gương mặt, cười hoặc khóc Giai đoạn này, bé cũng có thể vỗ tay, vẫy tay chảo theo hướng dẫn của cha mẹ Mẹ cũng nên thường xuyên cho bé nghe nhạc, chơi các trò chơi kể chuyện, xếp hình nhằm tăng nhận thức tư duy về hình ảnh và âm thanh của bé nhé

Từ 12 tháng, bé đã có thể tập đi và tự đi được vài bước Đây là giai đoạn mẹ nên tập đi cho bé Về mặt ngôn ngữ, bé đã có thể phát âm rõ và nói được những câu ngắn, 2-3 từ Bé cũng đã hiểu hơn những lời mẹ nói, nhận biết và hiểu được lời khen, lời chê, và sự cấm đoán, đe doạ từ mẹ Vì thế, trong giai đoạn này mẹ cần cẩn thận ngôn ngữ giao tiếp của mình với con vì bé sẽ dễ bắt chước và học theo cách nói chuyện của cha mẹ Ở giai đoạn này tình cảm và nhận thức về quan hệ xã hội của bé bắt đầu phát triển, bé đã có thể tự thiết lập cách phản ứng với môi trường xã hội Cảm xúc của bé bắt đầu biểu hiện rõ hơn khi vui, khi hờn giận, không vừa lòng,