Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh hà nam

Hoàn thiện pháp luật, chính sách, quy định của Nhà nước về khai thác khoáng sản và việc thực hiện trên địa bàn tỉnh Hà Nam .... - Phạm vi nghiên cứu + Về nội dung: Đề tài tập trung nghi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

NGUYỄN THỊ KHÁNH THIỆM

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN

TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG THỰC HÀNH

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

NGUYỄN THỊ KHÁNH THIỆM

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN

TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ NAM

Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế

PGS.TS Lê Thị Anh Vân PGS.TS Nguyễn Hồng Sơn

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân tôi, các kết quả nghiên cứu trong luận văn là xác thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác trước đó

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian nghiên cứu và học tập tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn tận tình của các thầy cô, em đã nghiên cứu và tiếp thu được nhiều kiến thức bổ ích để vận dụng vào công việc hiện tại, nâng cao trình độ năng lực của bản thân

Luận văn thạc sĩ “Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam” là kết quả của quá trình nghiên cứu trong những năm học

vừa qua

Em xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất tới PGS.TS Lê Thị Anh Vân - người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em về mọi mặt trong quá trình thực hiện luận văn

Em cũng xin cảm ơn các thầy cô đã tham gia giảng dạy, giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập

Xin cảm ơn các chuyên viên phòng Công thương – Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Nam, phòng quản lý khoáng sản – nước và khí tượng thủy văn, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Hà Nam, bạn bè và gia đình đã giúp

đỡ, động viên, tạo điều kiện cho em trong quá trình học tập và hoàn thành bản luận văn này

Dù đã có nhiều cố gắng nhưng do giới hạn về trình độ nghiên cứu, giới hạn về tài liệu nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự góp ý, chỉ bảo của các thầy cô giáo và những người quan tâm

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT i

DANH MỤC BẢNG ii

DANH MỤC HÌNH VẼ iv

Phần mở đầu: GIỚI THIỆU VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN 5

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn 5

1.2 Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản 10 1.2.1 Khai thác khoáng sản 10

1.2.2 Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản 16

1.2.3 Kinh nghiệm thực tiễn quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản của một số địa phương 29

Chương 2: THIẾT KẾ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 33

2.1 Thiết kế nghiên cứu 33

2.2 Phương pháp nghiên cứu 33

2.2.1 Phương pháp thu thập dữ liệu 33

2.2.2 Phương pháp xử lý dữ liệu 35

Chương 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ NAM 38

3.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam 38

3.1.1 Vị trí địa lý 38

3.1.2 Đặc điểm địa lý tự nhiên 38

3.1.3 Các yếu tố kinh tế - xã hội 40

3.2 Thực trạng khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam 41

3.2.1 Thực trạng khai thác khoáng sản VLXD thông thường 41 3.2.2 Thực trạng khai thác khoáng sản sét, đá vôi xi măng 45

3.3 Thực trạng quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh

Hà Nam thời gian qua 46

3.3.1 Thực hiện pháp luật, chính sách, quy định của Nhà nước về khai thác khoáng sản 46 3.3.2 Xây dựng quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản 52 3.3.3 Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản 54 3.3.4 Ban hành chính sách, quy định thực hiện quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản 57 3.3.5 Thanh tra, kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm pháp luật về khai thác khoáng sản 65

3.4 Đánh giá quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh

Hà Nam 68

3.4.1 Những kết quả đạt được 68 3.4.2 Những hạn chế, tồn tại và nguyên nhân 74

Chương 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ NAM 78 4.1 Định hướng hoàn thiện quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam 78 4.2 Giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam trong thời gian tới 79

4.2.1 Hoàn thiện pháp luật, chính sách, quy định của Nhà nước về khai thác khoáng sản và việc thực hiện trên địa bàn tỉnh Hà Nam 79 4.2.2 Hoàn thiện quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh 84

4.2.3 Hoàn thiện cơ cấu bộ máy quản lý khai thác khoáng sản 86

4.2.4 Hoàn thiện chính sách, quy định thực hiện quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản 87

4.2.5 Hoàn thiện công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động khai thác khoáng sản 89

4.3 Một số kiến nghị 91

4.3.1 Kiến nghị với Quốc hội 91

4.3.2 Kiến nghị với Bộ Tài nguyên và Môi trường 91

KẾT LUẬN 92

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

4 Bảng 3.1 Số lƣợng mỏ và công suất khai thác 40

5 Bảng 3.2 Sản lƣợng đá khai thác so với kế hoạch 42

6 Bảng 3.3 Danh sách mỏ đá vôi xi măng, sét xi măng đƣợc cấp

9 Bảng 3.6 Số lƣợng giấy phép khai thác theo loại khoáng sản 46

10 Bảng 3.7 Số lƣợng giấy phép khai thác theo năm cấp phép 46

11 Bảng 3.8 Sản lƣợng và số tiền phải nộp đối với sản lƣợng

12 Bảng 3.9 Thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản (2014-6/2015) 49

13 Bảng 3.10

Nợ tiền cấp quyền khai thác khoáng sản phân theo

iii

14 Bảng 3.11 Quy hoạch khai thác khoáng sản tỉnh Hà Nam 51

15 Bảng 3.12 Quy hoạch các khu vực không đấu giá hoạt động

16 Bảng 3.13

Kế hoạch khai thác đá VLXD, sản xuất xi măng và

17 Bảng 3.14 Đội ngũ cán bộ công chức trực tiếp thực hiện nhiệm

vụ quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản 56

18 Bảng 3.15

Các văn bản của UBND tỉnh Hà Nam về khai thác

19 Bảng 3.16

Điều kiện của chủ thể khai thác và chuyển nhượng

20 Bảng 3.17 Quy định về giá tính thuế tài nguyên 61

21 Bảng 3.18 Danh sách khu vực cấm hoạt động khoáng sản để

22 Bảng 3.19 Kết quả xử lý doanh nghiệp, cá nhân vi phạm

23 Bảng 3.20

Số lượt đơn vị bị xử phạt theo nguyên nhân vi

24 Bảng 3.21 Chỉ số phát triển tổng sản phẩm và chỉ số phát

triển ngành khai khoáng (2011-2014) 68

25 Bảng 3.22 Thu ngân sách trong hoạt động khoáng sản tỉnh Hà

iv

DANH MỤC HÌNH VẼ

1 Hình 3.1 Giá trị sản xuất ngành khai khoáng (2010-2014) 41

2 Hình 3.2 Sản lượng đá vôi làm VLXD thông thường, sản

3 Hình 3.3 Sản lượng sét gạch ngói khai thác (2012-2014) 43

4 Hình 3.4 Sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về khoáng

5 Hình 3.5 Tỷ trọng ngành khai khoáng trong tổng GDP

6 Hình 3.6

Giá trị sản xuất ngành công nghiệp khai khoáng và sản xuất sản phẩm từ khoáng sản phi kim loại (2011- 2014)

1

Phần mở đầu GIỚI THIỆU VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tài nguyên thiên nhiên là những vật phẩm của tự nhiên mà con người

có thể khai thác, chế biến, sử dụng cho mục đích tồn tại, phát triển của mình Tài nguyên thiên nhiên phân bố không đồng đều về mặt địa lý và đại bộ phận nguồn tài nguyên thiên nhiên có giá trị kinh tế cao hiện nay đều được hình thành qua quá trình phát triển, tiến hóa lâu dài của lịch sử Các đặc điểm trên cho thấy tài nguyên thiên nhiên là rất quý hiếm, cần được bảo vệ, sử dụng một cách hiệu quả, tiết kiệm Khoáng sản là một bộ phận trong nguồn tài nguyên thiên nhiên quý hiếm đó

Khai thác khoáng sản là hoạt động nhằm thu hồi khoáng sản Với chủ trương kinh tế hóa ngành tài nguyên và môi trường, khai thác khoáng sản thực

sự được coi là một hoạt động kinh tế với thước đo là tiết kiệm, hiệu quả và mục tiêu là lợi ích

Hà Nam nằm ở vị trí cửa ngõ phía Nam của thủ đô Hà Nội Theo Báo cáo Quy hoạch thăm dò, khai thác và sử dụng khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường đến năm 2020, định hướng đến năm 2030, tỉnh có cấu trúc địa chất trầm lục nguyên và trầm tích hóa học gần bờ (đá vôi), nguồn tài nguyên khoáng sản chủ yếu là đá vôi xi măng, đá xây dựng, sét xi măng và sét gạch ngói, đất đá san lấp với trữ lượng phong phú và chất lượng tốt Trên địa bàn tỉnh có gần 4.200 triệu tấn đá vôi sử dụng cho công nghiệp sản xuất xi măng, trên 537 triệu tấn sét xi măng, khoảng 13-15 triệu m3

sét làm gạch ngói, 1.089 triệu m3 đá xây dựng thông thường, gần 300 triệu m3 đất, đá san lấp ; đây là nguồn tài nguyên có vai trò quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là ngành công nghiệp VLXD Với hơn 100 điểm mỏ được cấp

Xuất phát từ thực tiễn trên, việc nghiên cứu đề tài: “Quản lý nhà nước

về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam” là cần thiết

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu đề tài là tìm các giải pháp nhằm hoàn thiện quản

lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội của địa phương phát triển

Để đạt mục tiêu nêu trên, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra là:

- Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

- Đánh giá thực trạng công tác quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam

- Đề xuất những giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam

3

3 Câu hỏi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu nhằm tìm ra luận cứ để trả lời câu hỏi: Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản như thế nào để việc khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh đảm bảo hiệu quả, tiết kiệm

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam

- Phạm vi nghiên cứu

+ Về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu những nội dung cơ bản của

quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam, tiếp cận

theo quá trình quản lý (thực hiện pháp luật, chính sách, quy định của nhà nước

về khai thác khoáng sản; xây dựng quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản;

tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản; ban hành chính sách, quy định thực hiện quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản; thanh tra, kiểm

tra, giám sát, xử lý vi phạm pháp luật về khai thác khoáng sản)

+ Về không gian: Địa bàn tỉnh Hà Nam

+ Về thời gian: Số liệu thu thập, xử lý, phân tích trong giai đoạn 2011 –

2014 và 6 tháng đầu năm 2015, những giải pháp được đề xuất đến năm 2020

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, luận văn sử dụng một số phương pháp như phương pháp nghiên cứu tài liệu, phương pháp phân tích – tổng hợp, phương pháp thống kê – so sánh

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, nội

dung của luận văn gồm 4 chương như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

4

Chương 2 Thiết kế và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 Thực trạng quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam

Chương 4 Giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam

5

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn

Ở Việt Nam cũng như nhiều nước trên thế giới, khoáng sản là một nguồn lực quan trọng để phát triển, do vậy quản lý nhà nước về khoáng sản luôn được Chính phủ xác định là một nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm phát triển kinh tế - xã hội hàng năm

Hiện nay ở nước ta, khai thác khoáng sản và quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản đang được quan tâm và chú trọng nghiên cứu bởi nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều tác giả, dưới nhiều góc độ khác nhau

Cụ thể một số công trình và tài liệu chủ yếu sau:

- Tổng cục địa chất Việt Nam, Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật

Việt Nam, Viện Tư vấn Phát triển, 2010, Báo cáo nghiên cứu đánh giá Thực trạng về quản lý khai thác và sử dụng tài nguyên khoáng sản Việt Nam

Nghiên cứu đã nêu được tiềm năng tài nguyên khoáng sản Việt Nam, thực trạng, kết quả quản lý và sử dụng tài nguyên khoáng sản, bất cập và nguyên nhân, từ đó đề xuất các kiến nghị

- Phạm Chung Thủy, 2012, Pháp luật về hoạt động khai thác và chế biến khoáng sản ở Việt Nam, luận văn thạc sỹ ngành Luật kinh tế, Đại học

Quốc Gia Hà Nội Luận văn đã nghiên cứu làm rõ khái niệm, phân loại khoáng sản, một vài nét về vai trò, ảnh hưởng của hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản và điều chỉnh pháp luật về hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản ở Việt Nam; phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản, từ đó đánh giá những ưu điểm và nhược điểm,đưa ra một số kiến nghị để hoàn thiện pháp luật Việt Nam hiện hành về hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản

6

- Nguyễn Đình Dũng, 2012, Đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp quản lý môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản tại mỏ sắt Trại Cau, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, Luận văn thạc sỹ ngành khoa

học môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Luận văn đã nghiên cứu một số nội dung về khai thác quặng sắt, hoạt động khai thác khoáng sản tại

mỏ sắt Trại Cau, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, đánh giá hiện trạng môi trường khu vực mỏ và dự báo các tác động đến môi trường do hoạt động của

mỏ, đề xuất các giải pháp kỹ thuật và giải pháp quản lý nhằm cải thiện môi trường khu vực mỏ

- Nguyễn Thị Hương, 2013, Hoạt động khai thác khoáng sản Núi Pháo huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên và tác động của nó đến môi trường, Luận văn

thạc sĩ khoa học địa lý, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên Luận văn đã nêu được một số nội dung liên quan đến khoáng sản, hiện trạng khai thác khoáng sản Việt Nam và tỉnh Thái Nguyên, hiện trạng khai thác và tác động của hoạt động khai thác khoáng sản Núi Pháo đến sự phát triển kinh

tế - xã hội và môi trường của địa phương, trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nhằm bảo vệ môi trường trong quá trình khai thác

- Nguyễn Thị Bích Ngọc, 2013, Nghiên cứu đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên khoáng sản rắn vùng biển nông ven bờ (0 – 30m nước) tỉnh Sóc Trăng, Luận văn thạc sĩ chuyên ngành quản lý tài nguyên môi trường,

Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Luận văn đã đánh giá nguồn tài nguyên khoáng sản rắn khu vực biển nông ven bờ của tỉnh Sóc Trăng và đề xuất được các giải pháp khai thác, sử dụng hợp lý phục vụ phát triển kinh tế biển bền vững

- Phạm Thị Khánh Ly, 2013, Quyền sở hữu đối với tài nguyên khoáng sản từ thực tiễn áp dụng tại Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, Luận văn thạc sĩ ngành Luật dân sự, Đại học Quốc gia Hà Nội Luận văn đã nghiên cứu, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về quyền sở hữu của

7

Nhà nước đối với tài nguyên khoáng sản; phân tích các quy định pháp luật hiện hành trong lĩnh vực quyền sở hữu tài nguyên khoáng sản; tìm hiểu và đánh giá việc áp dụng các quy định của pháp luật về quyền sở hữu đối với tài nguyên khoáng sản trong thực tế hoạt động của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam; đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền sở hữu đối với tài nguyên khoáng sản ở Việt Nam và các biện pháp tăng cường hiệu quả áp dụng pháp luật trong quá trình hoạt động khoáng sản của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam

- Bùi Thị Thùy Linh, 2013, T hực tiễn áp dụng pháp luật về quản lý thuế đối với hoạt động khai thác tài nguyên đá trên địa bàn tỉnh Hà Nam,

Luận văn thạc sĩ ngành Luật kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội Luận văn đã nghiên cứu tình hình triển khai các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến hoạt động khai thác khoáng sản và thu thuế đối với hoạt động trên tại tỉnh Hà Nam; thực trạng khai thác tài nguyên đá của các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh, kê khai và nộp thuế của các doanh nghiệp, đánh giá, tìm ra nguyên nhân dẫn đến hiện tượng thất thu thuế, đề xuất các giải pháp để tăng nguồn thu ngân sách và đưa các doanh nghiệp khai thác đá hoạt động theo quy định của pháp luật, tự giác thực hiện trách nhiệm của mình với cơ quan chức năng

- Trung tâm con người và thiên nhiên đã tiến hành nghiên cứu và có các công trình nghiên cứu về khai thác khoáng sản như:

Trần Thanh Thủy và cộng sự, 2012, Khoáng sản – Phát triển – Môi trường: Đối chiếu giữa lý thuyết và thực tiễn, Nhà xuất bản Mỹ thuật Báo cáo

cho thấy, bên cạnh những tác động tích cực lên phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, hoạt động khai thác tài nguyên khoáng sản còn có những mặt trái, ảnh hưởng tiêu cực lên con người, môi trường, các hệ sinh thái tự nhiên Báo cáo cũng đưa ra các khuyến nghị chính sách cho ngành khai thác khoáng sản

Nguyễn Đức Anh và cộng sự, 2015, Bộ tiêu chuẩn EITI (Extractive

ích cho Việt Nam khi thực thi EITI 2013

Lê Quang Thuận và cộng sự, 2015, Thực trạng và cơ hội nâng cao hiệu quả quản lý nguồn thu từ khai thác khoáng sản tại Việt Nam, Nhà xuất bản

Hà Nội Nghiên cứu rà soát các chính sách thu hiện hành, đánh giá công tác quản lý thu liên quan đến lĩnh vực tài nguyên tại Việt Nam và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế nhằm làm rõ những mặt tích cực và hạn chế trong việc quản lý thu ở Việt Nam Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất, kiến nghị hoàn thiện chính sách thu và công tác quản lý thu

- Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Giang phối hợp cùng tổ

chức Trung tâm Con người và Thiên nhiên, 2015, Tham vấn địa phương

về ảnh hưởng của hoạt động khai thác khoáng sản đến rừng và đa dạng sinh học tại địa bàn xã Minh Sơn, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang, Nhà xuất bản

Hồng Đức Báo cáo tập trung vào các nội dung sau: Các tác động của hoạt động khai thác khoáng sản đến tài nguyên rừng và đa dạng sinh học ở xã Minh Sơn; Sự chia sẻ lợi ích giữa doanh nghiệp khai thác khoáng sản và cộng đồng địa phương; Nhận thức của các bên liên quan về tài nguyên rừng, đa dạng sinh học và khai thác khoáng sản

- Liên minh khoáng sản và các tổ chức thành viên đã tổ chức hoặc phối hợp với các cơ quan (Ủy ban Tài chính, Ngân sách Quốc hội, Bộ Tài nguyên

và Môi trường, Sở Công thương tỉnh Bình Định)tổ chức một số hội thảo khoa học về quản lý khoáng sản, khai thác khoáng sản như: “Tăng hiệu quả thu ngân sách từ khai thác khoáng sản - Giải pháp nào cho Việt Nam?”, Hà Nội,

9

tháng 10 năm 2014; “Phân cấp và các sáng kiến quản trị tốt tài nguyên khoáng sản ở cấp địa phương”, Bình Định, tháng 11 năm 2014; “Quản trị ngành công nghiệp khai thác ở Việt Nam: Thách thức và nhu cầu cải cách”,

Hà Nội, tháng 12 năm 2015 Tại Hội thảo, các nhà khoa học, các nhà quản lý, các chuyên gia đã có các báo cáo về thực trạng quản trị ngành công nghiệp khai thác, thu ngân sách từ khai thác khoáng sản ở Việt Nam, quy định về phân cấp quản lý nhà nước về khoáng sản, những bất cập, các sáng kiến, kinh nghiệm về quản trị tài nguyên khoáng sản ở cấp địa phương, kinh nghiệm quốc tế trong tăng cường hiệu quả thu ngân sách và quản lý nguồn thu từ khai thác tài nguyên, giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị, tăng thu ngân sách từ khai thác khoáng sản cho Việt Nam, trong đó EITI được khẳng định như một giải pháp tổng thể thúc đẩy cải cách lĩnh vực khoáng sản và nâng cao hiệu quả thu, nhằm góp phần giải quyết khó khăn về thu ngân sách và quản lý hiệu quả hơn nguồn tài nguyên không tái tạo của quốc gia

Bên cạnh luận văn, các công trình nghiên cứu, các báo cáo trong các hội thảo khoa học nêu trên còn có nhiều bài báo viết về lĩnh vực khai thác khoáng sản và quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản, chủ yếu phản ánh những bất cập trong thực tiễn

Các công trình nghiên cứu, các bài báo đã đề cập đến quản lý nhà nước

về khoáng sản nói chung, quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản nói riêng trên cả góc độ lý luận và thực tiễn, tuy nhiên chỉ ở một hoặc một vài khía cạnh khác nhau Trong giới hạn tài liệu tác giả luận văn tìm được, chưa có một luận văn, công trình nào nghiên cứu và xây dựng một cách đầy đủ khung

lý thuyết quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản, cũng chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách toàn diện quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam Đây chính là khoảng trống để tác giả luận văn nghiên cứu và có đóng góp ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn

10

Với đề tài “Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh

Hà Nam”, luận văn định hướng nghiên cứu tổng quan về cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản, đối chiếu để đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam, từ

đó đề xuất một số giải pháp để hoàn thiện và nâng cao hiệu quả quản lý

1.2 Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

1.2.1 Khai thác khoáng sản

1.2.1.1 Khái niệm khai thác khoáng sản

Tra cứu trên từ điển Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, ta có thể tìm được khái niệm gần với khái niệm khai thác khoáng sản, đó là khái niệm khai thác mỏ Khai thác mỏ là hoạt động khai thác khoáng sản hoặc các vật liệu địa chất từ lòng đất, thường là các thân quặng, mạch hoặc vỉa than Các vật liệu được khai thác từ mỏ như kim loại cơ bản, kim loại quý, sắt, urani, than, kim cương, đá vôi, đá phiến dầu, đá muối và kali cacbonat Bất kỳ vật liệu nào không phải từ trồng trọt hoặc được tạo ra trong phòng thí nghiệm hoặc nhà máy đều được khai thác từ mỏ Khai thác mỏ ở nghĩa rộng hơn bao gồm việc khai thác các nguồn tài nguyên không tái tạo (như dầu mỏ, khí thiên nhiên, hoặc thậm chí là nước)

Ở Việt Nam, khai thác khoáng sản là một khái niệm đã được luật hóa

Theo Luật khoáng sản năm 2010, khai thác khoáng sản là hoạt động nhằm thu hồi khoáng sản, bao gồm xây dựng cơ bản mỏ, khai đào, phân loại, làm giàu và các hoạt động khác có liên quan

Khai thác khoáng sản là hoạt động được tiến hành sau khi đã có giấy phép khai thác của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và được tính từ khi mỏ bắt đầu xây dựng cơ bản (hay còn gọi là mở mỏ) cho đến khi mỏ kết thúc khai thác (đóng của mỏ - phục hồi môi trường)

Theo quy định tại Điều 51 Luật Khoáng sản 2010, điều kiện cần để có thể trở thành chủ thể khai thác khoáng sản gồm hai yêu cầu sau:

- Là tổ chức (doanh nghiệp được thành lập theo Luật doanh nghiệp; hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã được thành lập theo Luật hợp tác xã) hoặc hộ

kinh doanh

- Có đăng ký kinh doanh ngành nghề khai thác khoáng sản

Trong đó hộ kinh doanh đăng ký kinh doanh ngành nghề khai thác khoáng sản chỉ được khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, khai thác tận thu khoáng sản

Theo quy định của Luật Khoáng sản và Nghị định 15/2012/NĐ-CP ngày 09/3/2012 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Khoáng sản, điều kiện đủ để trở thành chủ thể khai thác khoáng sản cụ thể như sau:

- Đối với doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã có đăng ký kinh doanh ngành nghề khai thác khoáng sản:

+ Có dự án đầu tư khai thác khoáng sản ở khu vực đã thăm dò, phê duyệt trữ lượng phù hợp với quy hoạch Dự án đầu tư khai thác khoáng sản phải có phương án sử dụng nhân lực chuyên ngành, thiết bị, công nghệ, phương pháp khai thác tiên tiến phù hợp; đối với khoáng sản độc hại còn phải được Thủ tướng Chính phủ cho phép bằng văn bản;

+ Có bản cam kết bảo vệ môi trường được xác nhận theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường

+ Có vốn chủ sở hữu ít nhất bằng 30% tổng số vốn đầu tư của dự án đầu tư khai thác khoáng sản

+ Quy mô công suất khai thác không quá 3.000 m3

sản phẩm là khoáng sản nguyên khai/năm

(2) Đối tượng khai thác

Khai thác khoáng sản là hoạt động nhằm thu hồi khoáng sản nên hoạt động này có đối tượng khai thác là khoáng sản

Dưới góc độ pháp luật, Luật Khoáng sản 2010 có quy định: Khoáng sản là khoáng vật, khoáng chất có ích được tích tụ tự nhiên ở thể rắn, thể lỏng, thể khí tồn tại trong lòng đất, trên mặt đất, bao gồm cả khoáng vật, khoáng chất ở bãi thải của mỏ

Tài nguyên khoáng sản được phân loại theo nhiều cách:

- Theo nguồn gốc: Nội sinh (sinh ra trong lòng trái đất), ngoại sinh (sinh ra trên bề mặt trái đất)

13

- Theo mục đích, công dụng và thành phần hóa học: Khoáng sản nhiên liệu (dầu mỏ, khí đốt, than, đá cháy); khoáng sản kim loại (kim loại đen, kim loại màu, kim loại quý hiếm); khoáng sản phi kim (vật liệu khoáng, đá quý, vật liệu xây dựng)

- Dựa trên trạng thái vật lý: Khoáng sản rắn (kim loại, phi kim và đá màu, đá quý); khoáng sản lỏng (dầu mỏ, nước khoáng, nước nóng…); khoáng sản khí (khí đốt và khí trơ)

(3) Hoạt động khai thác khoáng sản có tác động xấu đến môi trường

- Tác động của hoạt động khai thác khoáng sản đến môi trường đất

Khai thác mỏ ảnh hưởng rất lớn đến tài nguyên đất, do chất thải hoà tan đem lại cho đất chủ yếu các nguyên tố Fe, Ca, Mg dễ tạo ra kết vón laterit làm mất độ màu mỡ cho cây trồng

Hoạt động khai thác cát trên các triền sông có thể gây ra tai biến trượt

lở, sụt lở đường bờ làm giảm diện tích đất canh tác và sinh hoạt

- Sự ô nhiễm và suy thoái nguồn tài nguyên nước

Trong quá trình khai thác khoáng sản, những chất gây ô nhiễm nguồn nước cần phải tính đến là bùn, bụi đá, các chất có hại sinh ra trong quá trình

nổ mìn lẫn vào bùn bụi đá di chuyển xuống sông suối hoặc thấm xuống các tầng nước ngầm ở phía dưới khu mỏ rồi di chuyển theo sông ngầm, theo khe nứt của các tầng đá ra môi trường xung quanh, v.v

- Sự ô nhiễm môi trường không khí

Tác nhân gây ô nhiễm không khí trong công tác khai thác khoáng sản là

nổ mìn, xúc bốc, vận chuyển, chế biến khoáng sản v.v

Khí thải của các phương tiện vận chuyển trong các khu mỏ cũng là nguồn đáng kể gây ô nhiễm không khí Mức độ tác động của các chất này phụ thuộc nhiều vào điều kiện địa hình và điều kiện khí hậu trong khu vực

14

Bảng 1.1 Lƣợng khí thải trung bình do khai thác 300.000 m 3

đá xây dựng

TT Loại chất thải Đơn vị tính Khối lƣợng thải

Bảng 1.2 Lƣợng khí thải trung bình do vận tải 300.000 m 3 đá xây dựng

TT Loại chất thải Đơn vị tính Khối lƣợng thải

Bảng 1.3 Lƣợng bụi thải trung bình do khai thác 300.000 m3 đá xây dựng

TT Nguồn gây bụi Đơn vị tính Khối lƣợng thải

- Sự suy giảm tài nguyên sinh vật

Có ba yếu tố quyết định sự phát triển của sinh vật, đó là vùng cƣ trú, khí hậu và nguồn dinh dƣỡng Việc ngày càng mở rộng các khu khai thác, nghiền sàng đã thu hẹp dần diện tích cƣ trú của các loài sinh vật hoang dã,

Có hai hình thức là khai thác lộ thiên và khai thác hầm lò

Khai thác lộ thiên là một hình thức khai thác mà theo đó cần phải bóc lớp đất đá phủ trên loại khoáng sản cần khai thác

Một hình thức khai thác khác ngược lại là khai thác hầm lò, theo đó không

có việc bóc lớp phủ mà người ta đào các hầm bên dưới mặt đất để lấy quặng

(2) Theo quy mô, công nghệ khai thác

Tại Quy định ban hành kèm theo Quyết định số 588-CNNg/QLTN ngày 1 tháng 8 năm 1992 của Bộ Công nghiệp nặng, khai thác khoáng sản bao gồm các hình thức và quy mô sau:

- Khai thác thủ công cá thể, sử dụng dụng cụ thô sơ, cầm tay là chủ yếu, có thể sử dụng công cụ cơ giới nhỏ cơ động, vận tải bằng sức người hoặc súc vật

- Khai thác quy mô nhỏ với tổng khối lượng khoáng sản và đất đá dưới 30.000 m3 hoặc dưới 50.000 tấn/năm, vốn đầu tư cơ bản không quá 1 triệu đôla Mỹ

- Khai thác quy mô lớn có tổng khối lượng khoáng sản và đất đá, vốn đầu tư cơ bản không phải là khai thác quy mô nhỏ

Dựa trên quy mô và công nghệ khai thác, hiện nay, các tài liệu thường nói đến khai thác theo quy mô công nghiệp và khai thác quy mô nhỏ, tận thu

- Khai thác theo quy mô công nghiệp được hiểu là hình thức khai thác với quy mô lớn, thời gian khai thác dài, sử dụng máy móc trong hoạt động khai thác là chủ yếu

16

- Khai thác quy mô nhỏ, tận thu: Hình thức khai thác này đang diễn ra ở nhiều địa phương trong cả nước và tập trung chủ yếu vào các loại khoáng sản làm vật liệu xây dựng

(3) Theo tính pháp lý

Có khai thác theo giấy phép và khai thác trái phép

1.2.2 Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

1.2.2.1 Khái niệm quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

Từ các cách tiếp cận khác nhau, có nhiều khái niệm khác nhau về quản

lý như: Quản lý là nghệ thuật nhằm đạt mục đích thông qua nỗ lực của người khác; quản lý là hoạt động của các cơ quan quản lý nhằm đưa ra các quyết định; quản lý là công tác phối hợp có hiệu quả các hoạt động của các cộng sự trong cùng một tổ chức; quản lý là quá trình phối hợp các nguồn lực nhằm đạt

được những mục tiêu của tổ chức Theo cách tiếp cận hệ thống, quản lý là sự tác động có tổ chức, có mục đích của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả các nguồn lực để đạt được mục tiêu đặt ra trong sự vận động của sự vật (giáo trình khoa học quản lý, 2013, nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội)

Trong quá trình tồn tại và phát triển của xã hội loài người, quản lý xuất hiện như một tất yếu khách quan Quản lý nhà nước ra đời cùng với sự xuất hiện của Nhà nước, là sự quản lý của Nhà nước đối với xã hội và công dân Có nhiều khái niệm khác nhau về quản lý nhà nước Giáo trình quản lý nhà nước về đất

đai, Trường Đại học nông lâm- Đại học Thái nguyên đưa ra khái niệm: “Quản lý nhà nước là dạng quản lý xã hội mang tính quyền lực nhà nước, được sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì, phát triển các mối quan hệ xã hội, trật tự pháp luật nhằm thực hiện chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước” Giáo trình quản lý nhà nước

về kinh tế của Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội định nghĩa

17

quản lý nhà nước như sau: “Quản lý nhà nước là một dạng quản lý do nhà nước làm chủ thể, định hướng điều hành, chi phối v.v để đạt được mục tiêu kinh tế xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định”

Hiện chưa có khái niệm cụ thể, chính xác thế nào là quản lý nhà nước

về khai thác khoáng sản, song từ các khái niệm nêu trên có thể định nghĩa

quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản như sau: Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản là sự tác động có tổ chức, có mục đích của Nhà nước

lên hoạt động khai thác khoáng sản để đảm bảo nguồn tài nguyên khoáng sản được khai thác hợp lý

Nói cách khác, quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản là hoạt động Nhà nước với việc sử dụng các phương pháp, công cụ quản lý thích hợp tác động đến hoạt động khai thác khoáng sản nhằm đạt được mục tiêu trong quá trình quản lý

Để thực hiện vai trò quản lý của mình, Nhà nước sử dụng hệ thống các

công cụ cần thiết như công cụ định hướng (Quy hoạch, Chiến lược phát triển), công cụ kinh tế (thuế …); công cụ pháp lý (hệ thống pháp luật, các văn bản pháp quy,…), công cụ tổ chức, giáo dục…

Điểm khác biệt giữa quản lý nhà nước nhà nước về khai thác khoáng sản với các dạng quản lý khác chính là chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, mục tiêu quản lý cụ thể của nó, cùng với nó là các công cụ, phương tiện quản

lý mà Nhà nước sử dụng để tác động đến hoạt động khai thác khoáng sản

1.2.2.2 Mục tiêu quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

Mục tiêu quản lý được hiểu là trạng thái mong đợi có thể có của đối tượng quản lý (hệ thống) tại một thời điểm nào đó trong tương lai hoặc sau một thời gian nhất định Mục tiêu quản lý là cái đích phải đạt tới của quá trình quản lý, nó vừa mang tính khách quan vừa mang tính chủ quan

Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản có những mục tiêu sau:

18

 Thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

Mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội là cái đích cần đạt tới của quản lý nhà nước Để đạt được mục tiêu tổng thể chung, Nhà nước (chủ thể quản lý) phải đặt ra mục tiêu cụ thể đối với từng lĩnh vực quản lý Mục tiêu quản lý này không phải bất biến mà mỗi giai đoạn phát triển có những mục tiêu quản

quả, tránh rơi vào hiện tượng “lời nguyền tài nguyên” (các quốc gia giàu tài nguyên có tốc độ tăng trưởng kinh tế và thành tựu phát triển xã hội thấp hơn các quốc gia nghèo tài nguyên)

 Hạn chế tác động xấu của hoạt động khai thác khoáng sản đến môi trường

Khoáng sản là thành phần của môi trường, là yếu tố tạo thành môi trường nên việc khai thác khoáng sản có ảnh hưởng rất lớn đến môi trường

Cả về lý thuyết và thực tiễn đều cho thấy khai thác khoáng sản là một

trong những hoạt động có tác động xấu đến môi trường (chất thải rắn; ô nhiễm nước, ô nhiễm không khí, ô nhiễm đất; làm ảnh hưởng đến đa dạng sinh học; gây tiếng ồn và chấn động…) Do vậy, hạn chế tác động của khai

thác khoáng sản đến môi trường sinh thái là một mục tiêu quan trọng trong quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

 Bảo vệ quyền sở hữu toàn dân đối với khoáng sản mà Nhà nước là đại diện

19

Trên cơ sở khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân mà Nhà nước là đại diện chủ sở hữu, các quy định pháp luật về khoáng sản, khai thác khoáng sản phải thể hiện rõ các quyền của chủ sở hữu

1.2.2.3 Nguyên tắc quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

Nguyên tắc quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản là các nguyên tắc chủ đạo, những tiêu chuẩn hành vi mà các cơ quan quản lý nhà nước phải tuân thủ trong quá trình quản lý khai thác khoáng sản

Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản là một nội dung trong quản

lý nhà nước về kinh tế nên trước hết hoạt động này phải tuân theo các nguyên

tắc quản lý nhà nước về kinh tế nói chung (như: Nguyên tắc tập trung dân chủ; nguyên tắc pháp chế; quản lý theo ngành kết hợp với quản lý theo địa phương, lãnh thổ; kết hợp hài hòa các loại lợi ích; tiết kiệm và hiệu quả )

Bên cạnh đó, quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản cần phải đảm

bảo các nguyên tắc sau:

(1) Tuân thủ pháp luật, chính sách về khai thác khoáng sản

Bản chất nguyên tắc này là nội dung cụ thể của nguyên tắc pháp chế trong quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản Nguyên tắc này đòi hỏi tổ chức và hoạt động quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản phải dựa trên cơ sở pháp luật của nhà nước Để thực hiện nguyên tắc này, phải có ba điều kiện: Xây dựng và hoàn chỉnh pháp luật về khai thác khoáng sản; tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về khai thác khoáng sản cho toàn dân, đặc biệt là các chủ thể khai thác khoáng sản; phải xử lý một cách nghiêm minh mọi hành vi vi phạm pháp luật về khai thác khoáng sản

(2) Phải phù hợp với chiến lược, quy hoạch khai thác khoáng sản

Nguyên tắc này trong quản lý khai thác khoáng sản được thể hiện ở những nội dung sau:

20

+ Quy hoạch khai thác khoáng sản của cả nước và xây dựng văn bản pháp luật, chính sách, quy định của nhà nước về khai thác khoáng sản phải phù hợp Chiến lược khoáng sản đã được phê duyệt

+ Quy hoạch khai thác khoáng sản của tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương phải phù hợp với Chiến lược khoáng sản, Quy hoạch khai thác khoáng sản của cả nước

+ Việc cấp phép khai thác khoáng sản, đấu giá quyền khai thác khoáng sản phải phù hợp với quy hoạch khoáng sản đã được phê duyệt

(3) Chỉ được tiến hành khai thác khoáng sản khi được cơ quan quản

lý nhà nước có thẩm quyền cho phép

Nội dung nguyên tắc này thể hiện ở chỗ tất cả các chủ thể phải khai thác theo giấy phép được cấp và mọi hành vi khai thác không phép, vi phạm giấy phép được cấp (bao gồm khai thác vượt ranh giới được cấp, khai thác khi

đã hết thời hạn cấp phép, khai thác vượt trữ lượng khoáng sản được phép khai thác) đều phải xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật

(4) Đảm bảo hiệu quả kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường

Nguyên tắc này là tiêu chuẩn cơ bản để quyết định đầu tư; áp dụng công nghệ khai thác tiên tiến, phù hợp với quy mô, đặc điểm từng mỏ, loại khoáng sản để thu hồi tối đa khoáng sản

1.2.2.4 Yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

(1) Nhóm yếu tố thuộc môi trường vĩ mô

- Pháp luật, chính sách, quy định của nhà nước về khai thác khoáng sản

Trong thời gian qua, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản, chính sách quan trọng về lĩnh vực khoáng sản, trong đó có khai thác khoáng sản Việc ban hành các văn bản pháp luật về khai thác khoáng sản và các văn bản hướng dẫn thi hành là cơ sở cho các cơ quan của nhà nước trong việc thực hiện chức năng quản lý về khai thác khoáng sản

21

- Chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của đất nước

Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội là một hệ thống các quan điểm, mục tiêu cần đạt được trong một thời kỳ dài Việc quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản phải tuân theo các quan điểm, đường lối trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội nhằm đạt được mục tiêu chung của đất nước

Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2020 của nước ta tại văn kiện Đại hội XI của Đảng, đã nêu rõ quan điểm:

+ Đổi mới cơ chế quản lý tài nguyên

+ Quản lý, khai thác và sử dụng có hiệu quả tài nguyên đất, nước, khoáng sản và các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác

Đây chính là định hướng để từ đó xây dựng các các chính sách về khai thác khoáng sản một cách phù hợp, phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế -

xã hội của đất nước

- Yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế

Khu vực hoá, toàn cầu hoá kinh tế là xu thế khách quan, bao trùm hầu hết các lĩnh vực và lôi cuốn nhiều nước tham gia Từ năm 2007, Việt Nam đã

là thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) Theo đó, pháp luật, chính sách về lĩnh vực khoáng sản phải bảo đảm phù hợp các cam kết của Việt Nam

- Sự phát triển của khoa học công nghệ

Công sản (các điều kiện, phương tiện để hoạt động) là một trong các công cụ chủ yếu được các cơ quan hành chính nhà nước sử dụng trong quản

lý nhà nước để thực hiện chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm và quyền hạn mà Nhà nước đã giao Sự phát triển của khoa học công nghệ giúp công cụ quản lý ngày càng hiện đại, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý Ngày nay, khi khoa học kỹ thuật đang ngày càng thể hiện vai trò to lớn trong cuộc sống thì các phương tiện thông tin như: điện thoại, ghi âm, ghi hình, vô tuyến truyền hình

Trong lĩnh vực quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản, phối hợp được thực hiện trong suốt quá trình quản lý, từ hoạch định chính sách, xây dựng thể chế, lập quy hoạch đến việc tổ chức thực hiện

(2) Nhóm yếu tố thuộc địa phương

- Quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương

Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương là luận chứng phát triển kinh tế - xã hội và tổ chức không gian các hoạt động kinh tế - xã hội hợp

lý trên lãnh thổ nhất định trong một thời gian xác định Theo quy định ở địa phương có Quy hoạch phát triển kinh tế xã hội cấp tỉnh, cấp huyện, quy hoạch thường được lập cho thời kỳ 10 năm

Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội là một công cụ quản lý điều hành các hoạt động kinh tế - xã hội, là sự cụ thể hoá các mục tiêu, chiến lược, quy hoạch phát triển theo từng thời kỳ qua hệ thống các mục tiêu, biện pháp định hướng phát triển và các chương trình hành động bên cạnh hệ thống chính sách, cơ chế áp dụng trong thời kỳ kế hoạch Quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương là căn cứ quan trọng để lập quy hoạch, kế hoạch

về khai thác khoáng sản ở địa phương cũng như có các quy định, chính sách quản lý khai thác khoáng sản phù hợp để đảm bảo đạt được mục tiêu phát triển kinh tế xã hội đã đề ra

23

- Chính sách khai thác khoáng sản của địa phương

Chính sách khai thác khoáng sản của địa phương là đường lối cụ thể về khai thác khoáng sản ở địa phương cùng các biện pháp, kế hoạch thực hiện đường lối ấy

Chính sách khai khoáng của địa phương như khai thác để phục vụ nhu cầu địa phương hay phục vụ nhu cầu cả các tỉnh trong vùng, xác định hoặc không xác định khai thác khoáng sản là ngành kinh tế mũi nhọn, bảo vệ quyền

lợi của địa phương và người dân nơi có khoáng sản được khai thác….đều có

tác động trực tiếp đến quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

- Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội địa phương

Sự phân bố khoáng sản, trữ lượng khoáng sản, vị trí địa lý, nhu cầu thị trường, hệ thống giao thông, sông…là các nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến khai thác khoáng sản và do đó tác động đến quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

- Sự tham gia của cộng đồng dân cư khu vực khai thác khoáng sản

Trên một phương diện nào đó, cộng đồng dân cư khu vực khai thác khoáng sản chính là cánh tay nối dài của cơ quan quản lý nhà nước về khoáng sản Nếu cộng đồng dân cư khu vực khai thác khoáng sản tích cực tham gia theo dõi, giám sát hoạt động khai khoáng, phát hiện và thông báo sớm các hành vi vi phạm thì sẽ góp phần hạn chế các vụ vi phạm trong hoạt động khai thác khoáng sản, giúp cơ quan quản lý xử lý kịp thời các trường hợp vi phạm

(3) Yếu tố thuộc về doanh nghiệp khai thác khoáng sản:

- Ý thức chấp hành pháp luật về khai thác khoáng sản

Thực tiễn đã cho thấy rằng nếu doanh nghiệp, chủ thể khai thác khoáng sản

có ý thức chấp hành pháp luật về khai thác khoáng sản tốt thì sẽ không hoặc hạn

chế xảy ra vi phạm trong hoạt động khai thác khoáng sản (khai thác không phép,

24

khai thác vượt mốc giới, kê khai không đúng khối lượng khai thác, không thực hiện cam kết về an toàn lao động ), gây khó khăn cho hoạt động quản lý

- Năng lực tài chính

Một trong những nguyên tắc quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản là:

“Khai thác khoáng sản phải lấy hiệu quả kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường làm tiêu chuẩn cơ bản để quyết định đầu tư” Để thực hiện được nguyên tắc

quản lý này, yêu cầu cơ bản là phải lựa chọn được doanh nghiệp khai thác khoáng sản có năng lực tài chính Chỉ khi doanh nghiệp có năng lực tài chính mới có khả năng đảm bảo hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án khai khoáng, đầu

tư máy móc, áp dụng công nghệ khai thác tiên tiến để thu hồi tối đa khoáng sản, hạn chế xảy ra tổn thất khoáng sản trong khai thác, hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường cũng như đảm bảo an toàn lao động trong khai thác

- Nguồn nhân lực của doanh nghiệp khai thác

Nhân lực trong doanh nghiệp khai thác khoáng sản là những người trực tiếp tham gia quá trình khai thác khoáng sản Chất lượng nguồn nhân lực có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo khai thác đúng thiết kế, đảm bảo an toàn lao động

- Năng lực quản lý và kinh nghiệm khai thác khoáng sản của doanh nghiệp

Lựa chọn doanh nghiệp có năng lực quản lý, kinh nghiệm khai thác khoáng sản sẽ xóa bỏ tình trạng buôn bán giấy phép khai thác hay “ôm mỏ” rất phổ biến trước đây Theo quy định, để được cấp phép khai thác khoáng sản thì doanh nghiệp phải có dự án đầu tư khai thác khoáng sản, trong đó có phương án sử dụng nhân lực chuyên ngành phù hợp; tổ chức, cá nhân được phép khai thác khoáng sản không được tiến hành hoạt động khai thác khoáng sản nếu không có Giám đốc điều hành mỏ có đủ tiêu chuẩn trình độ, năng lực theo quy định tại Điều 62 Luật Khoáng sản

25

1.2.2.5 Nội dung quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

Theo Luật Khoáng sản năm 2010 và các Nghị định hướng dẫn thi hành,

quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản (xét trên phạm vi cấp tỉnh) gồm những nội dung chủ yếu sau:

(1) Thực hiện pháp luật, chính sách, quy định của Nhà nước về khai thác khoáng sản

Trong việc thực hiện pháp luật, chính sách, quy định của Nhà nước về khai thác khoáng sản, có một số nội dung quan trọng là cấp phép khai thác, đấu giá quyền khai thác khoáng sản, quản lý khối lượng khai thác khoáng sản, thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

- Cấp phép khai thác tạo cơ sở cho hoạt động khai thác khoáng sản được triển khai Về thẩm quyền, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cấp Giấy phép khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, than bùn, khoáng sản tại các khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ đã được Bộ Tài nguyên và Môi trường khoanh định và công bố; Giấy phép khai thác tận thu khoáng sản; đồng thời có quyền gia hạn, thu hồi, chấp thuận trả lại loại giấy phép nêu trên; chấp thuận trả lại một phần diện tích khu vực khai thác khoáng sản; chấp thuận chuyển nhượng quyền khai thác khoáng sản

- Đấu giá quyền khai thác khoáng sản là một điểm mới của Luật Khoáng sản 2010 nhằm khắc phục tình trạng “xin – cho” trong cấp phép khai thác Về nguyên tắc, việc cấp quyền khai thác khoáng sản phải thực hiện trên

cơ sở đấu giá quyền khai thác khoáng sản nhằm bảo đảm tính công khai, minh bạch, tăng thu cho ngân sách nhà nước Tuy nhiên, có một số khu vực khoáng sản, loại khoáng sản khi cấp quyền khai thác có thể không thông qua đấu giá

- Khối lượng khoáng sản khai thác là căn cứ để xác định các nghĩa vụ tài chính chủ thể khai thác phải thực hiện (tiền cấp quyền khai thác khoáng sản; thuế, phí) Quản lý chặt chẽ khối lượng khoáng sản khai thác là cơ sở để

(2) Xây dựng quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản

Quy hoạch là cơ sở cho việc cấp phép, cho thuê đất, đấu giá quyền khai thác khoáng sản và quản lý hoạt động khai thác khoáng sản

Theo quy định, Quy hoạch khai thác khoáng sản tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương được lập đối với các loại khoáng sản sau: (1) Khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, than bùn; (2) Khoáng sản ở khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ đã được Bộ Tài nguyên và Môi trường khoanh định và công bố; (3) Khoáng sản ở bãi thải của mỏ đã đóng cửa

Việc lập quy hoạch khai thác khoáng sản tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương phải bảo đảm các nguyên tắc sau đây: (1) Phù hợp với chiến lược khoáng sản, quy hoạch khai thác khoáng sản của cả nước; (2) Phù hợp với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội cấp tỉnh; bảo đảm an ninh, quốc phòng trên địa bàn; (3) Bảo đảm khai thác khoáng sản hợp lý, tiết kiệm, hiệu quả phục vụ nhu cầu hiện tại, đồng thời có tính đến sự phát triển khoa học, công nghệ và nhu cầu khoáng sản trong tương lai; (4) Bảo vệ môi trường, cảnh quan thiên nhiên, di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh và các tài nguyên thiên nhiên khác

27

Căn cứ để lập quy hoạch khai thác khoáng sản tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương gồm: (1) Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, quy hoạch vùng; (2) Chiến lược khoáng sản; quy hoạch khai thác khoáng sản của cả nước; (3) Nhu cầu về khoáng sản trong kỳ quy hoạch; (4) Tiến bộ khoa học và công nghệ trong khai thác khoáng sản; (5) Kết quả thực hiện quy hoạch kỳ trước

Quy hoạch khai thác khoáng sản tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương phải có các nội dung chính sau đây: (1) Điều tra, nghiên cứu, tổng hợp, đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và thực trạng hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn địa phương; (2) Đánh giá kết quả thực hiện quy hoạch kỳ trước; (3) Xác định phương hướng, mục tiêu khai thác khoáng sản trong kỳ quy hoạch; (4) Khu vực cấm hoạt động khoáng sản, khu vực tạm thời cấm hoạt động khoáng sản; (5) Khoanh định chi tiết khu vực mỏ, loại khoáng sản cần khai thác và tiến độ khai thác; (6) Xác định quy mô, công suất khai thác, yêu cầu về công nghệ khai thác; (7) Giải pháp, tiến độ tổ chức thực hiện quy hoạch

Kế hoạch khai thác khoáng sản thường không được thể hiện trong một văn bản riêng, độc lập mà lồng ghép trong Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội chung, của ngành Tài nguyên và Môi trường

(3) Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

Theo quy định, trách nhiệm quản lý nhà nước về khoáng sản trên địa bàn tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương là của Ủy ban nhân dân các cấp

Để thực hiện trách nhiệm quản lý nhà nước của mình về khai thác khoáng sản, UBND tỉnh giao nhiệm vụ cụ thể cho các Sở, ngành thuộc tỉnh Việc phân giao nhiệm vụ này căn cứ chức năng, nhiệm vụ của các đơn vị theo quy định của pháp luật, đồng thời căn cứ thực tiễn địa phương Tuy nhiên nhìn chung theo quy định của các tỉnh, giúp UBND tỉnh thực hiện nhiệm vụ

28

quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản bao gồm các Sở, ngành: Tài nguyên và Môi trường, Xây dựng, Công thương, Công an tỉnh, Lao động Thương binh và Xã hội, Tài chính, Cục thuế tỉnh…., trong đó Sở Tài nguyên

và Môi trường là cơ quan có lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

(4) Ban hành chính sách, quy định thực hiện quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản

Để quản lý hoạt động khai thác khoáng sản đảm bảo theo đúng quy hoạch, kế hoạch, Nhà nước nhất thiết phải ban hành và tổ chức thực hiện chính sách, quy định phù hợp

Để thực hiện quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản của địa phương, các chính sách, quy định UBND tỉnh ban hành ngoài việc cần đảm bảo đúng thẩm quyền, đảm bảo hợp hiến, hợp pháp thì nhất thiết phải phù hợp thực tiễn địa phương Nếu quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản của tỉnh thể hiện chủ trương không khuyến khích, hạn chế khai thác khoáng sản thì địa phương sẽ có chính sách, quy định về điều kiện của chủ thể khai thác, điều kiện chuyển nhượng khai thác khoáng sản theo hướng chặt chẽ, nâng thuế, phí….và ngược lại

(5) Thanh tra, kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm pháp luật về khai thác khoáng sản

Quản lý nhà nước dù trên bất bất kỳ lĩnh vực nào, phạm vi nào cũng gắn với thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm Đây là yếu tố tiên

quyết để đảm bảo tính hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý

Ở cấp tỉnh, thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp luật về khai thác khoáng sản chủ yếu do Sở Tài nguyên và Môi trường thực hiện

1.2.2.6 Tiêu chí đánh giá quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

(1).Thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

29

Mục tiêu quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản là thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản có hiệu quả khi và chỉ khi nó đạt được mục tiêu đề ra, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội nói chung

Tiêu chí thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xã hội có thể đánh giá thông qua các chỉ tiêu: GDP, tỷ trọng đóng góp ngành khai thác khoáng sản trong tổng GDP, giải quyết việc làm, thu nhập dân cư

(2).Thu ngân sách nhà nước từ hoạt động khai thác khoáng sản

Chỉ tiêu thể hiện hiệu quả kinh tế - xã hội mà quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản hướng tới, có thể khẳng định thu ngân sách là chỉ tiêu cơ bản, quan trọng nhất, dễ dàng kiểm chứng và đánh giá nhất

Khi đánh giá hiệu quả quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản dựa trên tiêu chí thu ngân sách cần lưu ý rằng không phải chỉ đánh giá đơn thuần dựa trên quy mô ngân sách thu được (nhiều, ít) mà cần so sánh, đặt trong mối tương quan với quy mô hoạt động khai thác khoáng sản

(3) Giảm mức độ ô nhiễm môi trường

Một đặc điểm của khai thác khoáng sản là hoạt động này có tác động lớn đến môi trường Do đó, nhiệm vụ của Nhà nước trong quản lý là phải hạn chế sự tác động của hoạt động khai thác khoáng sản đến môi trường, bảo vệ sức khỏe của nhân dân, đặc biệt nhân dân vùng khai thác khoáng sản Tiêu chí này có thể đánh giá thông qua chỉ tiêu về mức độ ô nhiễm môi trường khu vực khai thác khoáng sản

1.2.3 Kinh nghiệm thực tiễn quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản của một

số địa phương

- Thực hiện nguyên tắc quản lý: Chỉ được tiến hành khai thác khoáng sản khi được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền cho phép, các tỉnh, thành phố đã quan tâm thực hiện trách nhiệm bảo vệ khoáng sản chưa khai