Để có tiền đề về vị trí, đất đai xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị và các công trình công cộng, Nhà nước đã tiến hành thu hồi nhiều khu đất trong đó phần lớn là đất nông nghiệp gi
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trang 3MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Tính cấp thiết của đề tài 1
2 Tổng quan các vấn đề nghiên cứu 3
3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 8
4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9
5 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 10
6 Câu hỏi nghiên cứu 11
7 Giả thuyết nghiên cứu và khung lý thuyết 11
8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined NỘI DUNG CHÍNH Error! Bookmark not defined Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄNError! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm công cụ Error! Bookmark not defined 1.1.2 Những lý thuyết xã hội học được vận dụngError! Bookmark not defined 1.1.3 Quan điểm và chính sách của Đảng và Nhà nước về gia đình và ruộng đất Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined. 1.2.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu……… 37
1.2.2 Tình hình kinh tế - xã hội ở xã Ái Quốc và Đồng Lạc Error! Bookmark not defined.9 1.2.3 Đặc điểm về quá trình đô thị hóa……… 48
Chương 2: THỰC TRẠNG MẤT ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP Ở
XÃ ÁI QUỐC VÀ XÃ ĐỒNG LẠC Error! Bookmark not defined 2.1 Thực trạng dân số, lao động, ngành nghềError! Bookmark not defined
2.1.1 Cơ cấu dân số, lao động Error! Bookmark not defined
Trang 42.1.2 Cơ cấu ngành nghề Error! Bookmark not defined
2.2 Thực trạng mất đất sản xuất nông nghiệp ở xã Ái Quốc và Đồng Lạc
Error! Bookmark not defined 2.2.1 Thực trạng mất đất nông nghiệp ở xã Ái QuốcError! Bookmark not defined
2.2.2 Thực trạng mất đất nông nghiệp ở xã Đồng LạcError! Bookmark not defined.
Chương 3: BIẾN ĐỔI CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA HỘ GIA ĐÌNH Error! Bookmark not defined
3.1 Tác động của thu hồi đất nông nghiệp tới sự biến đổi nghề nghiệp, việc
làm của gia đình Error! Bookmark not defined 3.1.1 Biến đổi cơ cấu nghề nghiệp Error! Bookmark not defined 3.1.2 Biến đổi vai trò giới trong gia đìnhError! Bookmark not defined 3.1.3 Biến đổi lao động việc làm Error! Bookmark not defined 3.2 Biến đổi phương thức sản xuất, kinh doanh của hộ gia đình Error! Bookmark not defined
3.2.1 Biến đổi phương thức sản xuất nông nghiệpError! Bookmark not defined
3.2.2 Biến đổi phương thức kinh doanh Error! Bookmark not defined 3.3 Biến đổi mức sống của hộ gia đình Error! Bookmark not defined 3.3.1 Biến đổi mức sống của hộ gia đìnhError! Bookmark not defined 3.3.2 Biến đổi cơ cấu chi tiêu của hộ gia đìnhError! Bookmark not defined
3.4 Những tác động tích cực và tiêu cực của thu hồi đất sản xuất nông
nghiệp đến biến đổi chức năng kinh tế của hộ gia đìnhError! Bookmark not defined
3.4.1 Những tác động tích cực Error! Bookmark not defined 3.4.2 Những tác động tiêu cực Error! Bookmark not defined
Trang 5KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bảng 3.4 Tương quan mức độ thu hồi đất nông nghiệp khi xây dựng khu
công nghiệp theo tuổi Error! Bookmark not defined Bảng 3.5 Tương quan về tình trạng việc làm theo giới tínhError! Bookmark not defined.
Bảng 3.6.Tương quan tình trạng việc làm của người lao động sau khi bị thu
hồi đất nông nghiệp theo giới tính Error! Bookmark not defined.
Trang 6Bảng 3.7: Tương quan lý do người lao động không được nhận vào xí nghiệp
làm việc theo giới tính Error! Bookmark not defined Bảng 3.8 Sự chuyển đổi đất nông nghiệp theo địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.9 Tương quan Mức độ biến đổi quy mô trồng Lúa sau khi thu hồi đất
nông nghiệp theo tuổi Error! Bookmark not defined Bảng 3.10 Mục đích sử dụng tiền đền bù theo địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.11: Tương quan mục đích sử dụng tiền đền bù từ đất nông nghiệp theo
giới tính Error! Bookmark not defined Bảng 3.12 Thu nhập từ các nguồn khác nhau theo địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.13 Các khoản chi tiêu hiện nay so với trước đây theo địa bàn nghiên
cứu Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.14: Chi tiêu bình quân theo đầu người/ tháng của các hộ gia đình theo
địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined Bảng 3.15 Đồ dùng trong gia đình theo địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Đóng góp chính vào thu nhập hộ gia đình theo địa bàn nghiên
cứu Error! Bookmark not defined Biểu đồ 3.2 Sự thay đổi việc làm theo địa bàn nghiên cứuError! Bookmark not defined.
Biểu đồ 3.3 Thực trạng việc làm theo địa bàn nghiên cứuError! Bookmark not defined.
Biểu đồ 3.4 Biến đổi mức sống theo địa bàn nghiên cứuError! Bookmark not defined.
Trang 7Biểu đồ 3.5 Loại nhà ở theo địa bàn nghiên cứuError! Bookmark not defined.
Trang 8PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Hiện nay công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa kéo theo đó là quá trình đô thị hóa đang diễn ra ở hầu hết các tỉnh, thành phố trên cả nước với tốc
độ ngày càng cao Theo quy luật chung, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa sẽ dẫn đến việc hình thành nên các khu công nghiệp, khu đô thị và phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội Để có tiền đề về vị trí, đất đai xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị và các công trình công cộng, Nhà nước đã tiến hành thu hồi nhiều khu đất trong đó phần lớn là đất nông nghiệp giao cho các chủ đầu tư để thực hiện các dự án sản xuất kinh doanh và phát triển cơ sở hạ tầng… Điều đó đã gây ảnh hưởng lớn đến việc làm và đời sống hộ gia đình bị thu hồi đất
Hải Dương là một tỉnh thuộc khu vực đồng bằng Sông Hồng đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa Thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế đến năm 2020 phấn đấu trở thành tỉnh có tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ là chủ yếu, trong những năm qua Hải Dương đã triển khai thực hiện nhiều dự án phát triển kinh tế - xã hội như: chỉnh trang đô thi; xây dựng mới công sở; mở rộng hạ tầng giao thông; xây dựng khu dân cư, khu công nghiệp, cụm công nghiệp, khu chế xuất… Điều đó đã giúp cho Hải Dương đạt được những thành công nhất định trong việc thu hút các nguồn đầu
tư trong nước và nước ngoài, góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho người lao động, phát triển kinh tế - xã hội
Cũng như nhiều địa phương khác trong cả nước, Hải Dương tiến hành thu hồi đất trong đó phần lớn là đất nông nghiệp để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị và hệ thống cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội Việc thu hồi đất làm cho người nông dân mất toàn bộ hoặc một phần đất sản xuất không có khả năng chuyển đổi nghề nghiệp hoặc thiếu việc làm dẫn đến giảm thu nhập,
Trang 9đời sống hộ gia đình gặp nhiều khó khăn Từ đó đã nảy sinh nhiều vấn đề xã hội phức tạp: khiếu kiện đông người, thất nghiệp tăng, dư thừa lao động, không có việc làm, lao động di cư tự do tới các thành phố lớn, tệ nạn xã hội…và tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định xã hội
Việc nghiên cứu những thay đổi trong cuộc sống của người nông dân cùng những khó khăn mà họ phải đương đầu trong quá trình chuyển đổi sử dụng đất nông nghiệp như phải chuyển đổi việc làm, thay đổi thu nhập, lối sống, phương thức đầu tư sản xuất kinh doanh, định hướng nghề cho con cái, chiến lược sống là vấn đề cần thiết và cấp bách trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế - xã hội, nhằm tìm hiểu khả năng thích ứng với những thay đổi trong cuộc sống của người nông dân, cũng như việc đền bù đất đai sau khi thu hồi sẽ gây nên những hậu quả không tốt đến người nông dân, từ đó góp phần tìm ra hướng đi và cách giải quyết đúng đắn cho vấn đề này
Thu hồi đất nông nghiệp để thực hiện công nghiệp hóa trong những năm gần đây đã mang lại những thay đổi lớn ở các vùng nông thôn Các nhà máy, khu công nghiệp được hình thành đã tạo ra tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, tạo
ra nhiều nguồn thu nhập, nâng cấp cơ sở hạ tầng và góp phần rất lớn trong việc xóa đói giảm nghèo ở nhiều vùng nông thôn
Tuy nhiên, việc thu hồi đất nông nghiệp cho công nghiệp hóa đã tác động đến việc làm và đời sống của các hộ nông dân trước mắt cũng như lâu dài Việc mất đất sẽ dẫn đến tình trạng thiếu việc làm, thất nghiệp, dư thừa một bộ phận lao động, tệ nạn xã hội ngày càng gia tăng, tình hình trật tự an ninh trở nên ngày càng phức tạp, không tự chủ về lương thực là tình trạng phổ biến của người nông dân vùng công nghiệp hóa Vì một phần lớn diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi cho việc xây dựng các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, đô thị hóa và xây dựng cơ sở hạ tầng, số hộ nông dân mất đất phải chuyển đổi việc làm tăng lên nhanh chóng Ngoài việc đền bù cho nông dân
Trang 10bằng tiền mặt, những nỗ lực của chính quyền địa phương và các doanh nghiệp lấy đất nhằm giúp đỡ nông dân tìm kiếm việc làm sau khi thu hồi đất là rất ít Chính sách thu hồi đất để phát triển công nghiệp do đó đã để lại những mặt tích cực và hạn chế trên cả các lĩnh vực kinh tế, xã hội và môi trường
Quá trình thu hồi đất nông nghiệp có tác động rất lớn đến sự biến đổi các chức năng cơ bản trong gia đình hiện nay, đặc biệt là chức năng kinh tế của
hộ gia đình Sự biến đổi chức năng kinh tế tất yếu sẽ ảnh hưởng đến các chức năng khác của gia đình như ảnh hưởng đến giáo dục gia đình, phân công lao động theo giới Mặt khác sự biến đổi chức năng kinh tế gia đình còn thể hiện
ở việc gia đình với tư cách là đơn vị kinh tế tự cung tự cấp, sản xuất khép kín, thành một đơn vị kinh tế độc lập phụ thuộc chặt chẽ vào thị trường đồng thời nó cũng làm thay đổi cơ cấu nghề nghiệp, việc làm, lao động theo trình
độ, độ tuổi và giới tính; các mối quan hệ trong gia đình; văn hóa gia đình, và đây như là một hệ quả tất yếu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa
Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn hiện nay, tác giả lựa chọn đề tài “Tác động của thu hồi đất sản xuất nông nghiệp đến biến đổi chức năng kinh tế của
hộ gia đình ở huyện Nam Sách tỉnh Hải Dương” (nghiên cứu trường hợp tại
Xã Ái Quốc và Xã Đồng Lạc) Với đề tài trên tác giả mong muốn được góp
phần nào đó nhằm làm rõ hơn chính sách thu hồi đất sản xuất nông nghiệp của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương đối với vấn đề này, đồng thời đảm bảo quyền lợi chính đáng cho những hộ gia đình bị thu hồi đất
2 Tổng quan các vấn đề nghiên cứu
Trong lịch sử phát triển của gia đình, gia đình vừa là một đơn vị kinh tế, vừa
là cái nôi đầu tiên và suốt đời nuôi dưỡng, giáo dục con người duy trì và phát triển ở họ những quan hệ tình cảm đặc biệt từ thế hệ này sang thế hệ khác
Dưới tác động của quá trình đô thị hóa thì chức năng của gia đình đang có nhiều biến đổi, thiết chế gia đình cũng đang cần có những thay đổi phù hợp với
Trang 11giá trị về sự bình đẳng và an sinh cho mỗi thành viên của gia đình trong những điều kiện mới Sự biến đổi chức năng kinh tế của gia đình đã có tác động rất lớn đến cơ cấu nghề nghiệp, việc làm, chiến lược sống, phong tục tập quán, thói quen ứng xử, việc quản lý giáo dục con cái trong gia đình Việt Nam truyền thống, các giá trị mới xuất hiện đã phá vỡ những hệ giá trị truyền thống
Vì lẽ đó gia đình đang trở thành một vấn đề của toàn cầu, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển chung của toàn bộ nhân loại Gia đình đang trở thành một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu trong mọi chiến lược phát triển của các quốc gia, cũng như của Liên Hợp Quốc
Trong cuốn “Gia đình học” của hai tác giả là GS.TS Đặng Cảnh Khanh và
PGS.TS Lê Thị Quý, NXB Lý luận chính trị, HN 2007: Trong cuốn sách này
đã có những đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu lý luận về gia đình, phân tích những biến đổi của gia đình Việt Nam từ xã hội nông nghiệp truyền thống sang xã hội công nghiệp hóa Những thách thức của gia đình Việt Nam trước quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đã phản ánh sâu sắc những biến đổi của gia đình Trong đó tập trung vào nghiên cứu vị trí vai trò cũng như chức năng của gia đình đối với quá trình hình thành và phát triển nhân cách của con người Trong cuốn sách này tác giả đã đề cập đến chức năng kinh tế của gia đình, coi gia đình như là một đơn vị kinh tế Vai trò và tầm quan trọng trong phát triển kinh tế của gia đình trong sự phát triển của đất nước
Trong cuốn “Gia đình và biến đổi gia đình Việt Nam” của PGS TS Lê
Ngọc Văn, NXB Khoa học xã hội, HN 2011: Trong cuốn sách này tác giả đã làm rõ những biến đổi về chức năng, mối quan hệ trong gia đình hiện nay dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa Đồng thời cũng làm rõ những xu hướng biến đổi mối quan hệ gia đình trong điều kiện kinh tế
xã hội mới, đó là sự biến đổi mối quan hệ của gia đình từ gia đình truyền thống đến sự phát triển của gia đình hiện đại
Trang 12Những nghiên cứu trên đã phản ánh những biến đổi các chức năng, mối quan hệ gia đình trong điều kiện CNH, HĐH đất nước Ngoài ra còn có rất nhiều những nghiên cứu về sự tác động của quá trình đô thị hóa đến sự biến đổi của gia đình
Hoàng Bá Thịnh, Công nghiệp hóa nông thôn và những biến đổi trong gia đình nông thôn hiện nay (Nghiên cứu trường hợp xã Ái Quốc, Nam Sách
- Hải Dương) Nghiên cứu phản ánh những biến đổi trong đời sống kinh tế -
xã hội của người nông dân khi bị thu hồi đất, ngoài những biến đổi trong đời sống kinh tế, thu nhập, vấn đề việc làm, nghề nghiệp của hộ gia đình Mặt khác đó là những biến đổi về gia đình ở nông thôn hiện nay, đó là sự biến đổi
về quy mô gia đình, nghề nghiệp, vai trò của giới trong gia đình, định hướng học tập của cha mẹ đối với con, sự biến đổi trong quan hệ gia đình do quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa mang lại Đánh giá những tác động tích cực
và những tác động tiêu cực của quá trình đó đối với gia đình ở nông thôn hiện nay [16]
Phan Mai Hương, Vấn đề việc làm trong chiến lược sống của người nông dân vùng ven đô dưới tác động của đô thị hóa, Tạp chí Xã hội học số 1(101),
2008 Bài viết phản ánh những tác động của đô thị hóa không chỉ làm thay đổi
những yếu tố vật chất, mà còn làm chuyển biến những khuôn mẫu xã hội Quá trình đó đã tác động mạnh mẽ tới nông thôn và tạo ra nhiều hệ quả xã hội như: thiếu việc làm, phân hóa giàu nghèo, làm gia tăng các tệ nạn xã hội, biến đổi lối sống và phong tục tập quán, biến đổi trong quan hệ xã hội, nhận thức và thái độ đối với các giá trị truyền thống trong gia đình Từ sự biến đổi đó ảnh hưởng đến phương thức kiếm sống, và chiến lược sống của gia đình Mặt khác đó là những biến đổi liên quan đến giao tiếp, quan hệ xã hội, quan hệ gia đình, phản ánh những thay đổi về tâm lý liên quan đến động thái trong chiến