HOÀN THIỆN THỂ CHẾ XÁC ĐỊNH GIÁ THEO CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG CHO CÁC THỊ TRƯỜNG HÀNG HÓA CƠ BẢN

HOÀN THIỆN THỂ CHẾ XÁC ĐỊNH GIÁ THEO CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG CHO CÁC THỊ TRƯỜNG HÀNG HÓA CƠ BẢN

HOÀN THIỆN THỂ CHẾ XÁC ĐỊNH GIÁ THEO CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG

CHO CÁC THỊ TRƯỜNG HÀNG HÓA CƠ BẢN

Giá cả là trung tâm, luôn là vấn đề nhạy cảm, phức tạp của nền kinh tế Giá cả trong nền kinh tế thị trường được mang nhiều tên gọi khác nhau, đó là: Giá cả, cước, phí, lệ phí, tiền thuê, lãi suất, tỷ giá, học phí

Giá cả trong cơ chế thị trường là “đòn bẩy” kinh tế, có tính hai mặt: tích cực và tiêu cực Mặt tích cực của giá cả được coi là một hệ thống tín hiệu khách quan trên thị trường Giá cả là những thông tin đáng tin cậy để định hướng sản xuất, đầu tư; đồng thời để giám sát sản xuất, phát hiện hiệu quả của sản xuất, cung cấp những thông tin có căn cứ chính xác về hiệu quả sản xuất kinh doanh của từng mặt hàng; tác động làm thay đổi cơ cấu sản xuất và cơ cấu đầu tư, tổ chức sắp xếp lại sản xuất dưới sự kiểm soát của thị trường Giá cả là lợi ích kinh tế, nên nó có tác động mạnh đến việc đổi mới công nghệ, tiến bộ kỹ thuật, tăng năng suất, hạ giá thành, khuyến khích sản xuất phát triển, góp phần tích cực vào việc phân bổ nguồn lực của đất nước; phân phối và phân phối lại sản phẩm trong nền kinh tế Tuy nhiên, bản thân giá cả thị trường vốn chứa đựng mâu thuẫn Do tính tự phát điều tiết vốn có, giá thị trường có thể khuyến khích sản xuất kinh doanh, thúc đẩy phát triển kinh tế nếu

có hệ thống giá hợp lý Nhưng ngược lại, nếu hệ thống giá cả vận hành không hợp lý cũng có thể dẫn đến suy thoái, khủng hoảng và thậm chí phá hủy cả một hệ thống kinh tế Bởi vì, nếu tự phát điều tiết nó có thể phân bổ nguồn lực của nền kinh tế không đúng : Do giá cả quyết định lợi nhuận, lợi nhuận sẽ đưa nhà sản xuất kinh doanh đến các khu vực sản xuất các hàng hóa, dịch vụ người tiêu dùng cần nhiều hơn mà bỏ

qua những vấn đề về lợi ích công cộng của xã hội và cũng từ đó có thể dẫn đến sản xuất, đầu tư trùng lắp, kém hiệu quả, đưa lại cơ cấu sản xuất luôn thay đổi vì mục tiêu lợi nhuận Trong phân phối và phân phối lại có thể làm gia tăng sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội do tình trạng độc quyền, cạnh tranh không lành mạnh…

Để phát huy những mặt tích cực, hạn chế tiêu cực của giá cả trong nền kinh tế thị trường, Nhà nước cần tạo lập thể chế phân cấp xác định giá cho các loại thị trường, phù hợp với sự hình thành giá của từng loại thị trường trong nền kinh tế thị trường

1 Thể chế xác định giá cả cho các thị trường hàng hóa nhìn từ góc độ phân cấp định giá trong nền kinh tế thị trường

Lý thuyết về thể chế nói chung và thể chế kinh tế nói riêng rất phong phú và được phát triển dựa trên nhiều tư tưởng nhiều học thuyết, trải qua nhiều thời kỳ lịch sử khác nhau và cho đến nay vẫn đang được

hoàn thiện Thể chế kinh tế là hệ thống những quy phạm pháp luật nhằm điều chỉnh các chủ thể kinh tế, các hành vi sản xuất kinh doanh và các quan hệ kinh tế Thể chế kinh tế bao gồm : các đạo luật, luật lệ, quy

định, quy tắc, về kinh tế gắn với cơ chế vận hành nền kinh tế, các chế tài xử lý vi phạm của các tổ chức kinh tế

Trong một bài viết đầu năm 2014, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã nói khá rõ và đầy đủ về thể chế chính trị và thể chế kinh tế ở Việt Nam cũng như hướng cải cách các thể chế này nhằm tạo ra động lực tăng trưởng nhanh và phát triển bền vững Vấn đề nằm ở chỗ, làm sao phân biệt được thể chế tốt và thể chế xấu Ví dụ trong cơ chế kinh tế cũ - cơ chế kế hoạch hóa tập trung, giá cả đều do Nhà nước định, làm mất đi bản chất kinh tế của giá cả Thể chế xác định giá cả đó là cơ chế giá tập trung mệnh lệnh, cao độ hóa, hành chính hóa được tán dương, còn nhìn dưới góc độ kinh tế thị trường là không phù hợp

Phân cấp thể chế xác định giá cả các loại thị trường hàng hóa theo

cơ chế thị trường là một trong những cấu thành của phân cấp quản lý nhà nước về kinh tế trong lĩnh vực giá cả Đây là một vấn đề có nội

dung quan trọng quá trình quản lý nền kinh tế của mỗi quốc gia, đặc biệt đối với VN là một nền kinh tế chuyển đổi Công cuộc đổi mới ở VN theo mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN được xây dựng và thực thi chính là nhằm mục đích làm cho “thị trường” và “Nhà nước”

trở thành hai yếu tố bổ sung cho nhau, chứ không phải thay thế, loại trừ nhau Trong đó hướng tới mục tiêu xây dựng nền kinh tế phát triển

bền vững, đòi hỏi phải cải cách, tăng cường phân cấp quản lý giữa các

cấp chính quyền và giữa Nhà nước với thị trường.

Phân cấp là một thuật ngữ để chỉ sự phân định về các quyền và trách nhiệm thực thi các nhiệm vụ theo cấp chính quyền và cấp hành chính Đối với các quốc gia đang trong tiến trình chuyển đổi mô hình

kinh tế, phân cấp còn chỉ rõ quyền hạn của Nhà nước và thị trường

Thực chất phân cấp trong nền kinh tế thị trường chính là phân cấp về thẩm quyền quyết định cái gì với phạm vi và mức độ đến đâu và bằng điều kiện gì giữa Nhà nước và Thị trường

Phân cấp thể chế xác định giá cả các loại thị trường theo cơ chế thị trường là làm rõ sự phân định về quyền định giá giữa hai trụ cột của nền kinh tế thị trường đó là Nhà nước (TƯ, Địa phương) và Thị trường đối với từng loại thị trường (cạnh tranh; cạnh tranh-độc quyền; độc quyền; độc quyền- cạnh tranh)

Nguyên tắc phân cấp về xác định giá cả đối với từng loại thị trường không phải là quá trình phân chia quyền lực giữa Nhà nước (TW, địa

phương) và Thị trường, cũng không phải là phân chia lợi ích giữa Nhà nước (TW, địa phương, giữa cấp trên và cấp dưới) và thị trường Phân

cấp về thể chế xác định giá cho các loại thị trường đúng, sẽ phát huy tác dụng của giá cả trong việc thực hiện các mục tiêu kinh tế vĩ mô, trước

hết là mục tiêu sản lượng và trong việc thực hiện công bằng xã hội Khi tiến hành phân cấp về thể chế xác định giá đối với từng loại thị trường, nếu không giải quyết đuợc thỏa đáng lợi ích giữa Nhà nước - Doanh nghiệp và Người tiêu dùng sẽ dẫn đến nguy cơ mất đi sự công bằng xã hội, mất ổn định về chính trị, xã hội sẽ gây ra những rủi ro và hệ lụy cho nền kinh tế.

Một trong những vấn đề cơ bản nhất của quá trình chuyển đổi nền kinh tế từ kinh tế kế hoách hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường là thay đổi vai trò, nhiệm vụ của Nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội Thực chất phân cấp thể chế xác định giá cả đối với từng loại thị trường là phân cấp kinh tế (phân cấp thị trường) Cách tiếp cận khi phân cấp này tập trung chủ yếu việc phân chia nhiệm vụ, chức năng của Nhà nước (TW, Địa phương) và thị trường về xác định giá cả Những loại thị trường nào thì Nhà nước cần phải định giá và loại thị trường nào để cho thị trường tự điều tiết và quyết định Việc phân cấp này phải phù hợp với sự hình thành và vận động của giá cả trên từng (loại) hình thái thị trường, phù hợp với cơ chế thị trường.

Bản chất của kinh tế thị trường là kinh tế cạnh tranh Trong quá trình cạnh tranh, nẩy sinh độc quyền Cạnh tranh và độc quyền là 2 nội

dung cơ bản, luôn tồn tại trong nền kinh tế thị trường Do vậy, trong nền kinh tế thị trường không phải chỉ có một loại thị trường cạnh tranh mà có nhiều loại thị trường

Việc phân loại thị trường có nhiều tiêu thức khác nhau : theo không gian, theo đặc điểm và tính chất hàng hóa trong quá trình tái sản xuất

Tuy nhiên, việc phân loại thị trường để nghiên cứu trong việc phân cấp thể chế xác định giá cả đối với các loại thị trường là phân loại dựa theo quan hệ cung - cầu trên thị trường Bởi giá cả hình thành, phụ thuộc rất

lớn vào quan hệ cung cầu, song tuỳ theo từng (loại) hình thái thị tr ường

mà việc hình thành của giá cả có những điểm khác nhau Dựa trên quan

hệ cung - cầu thị trư ờng để nghiên cứu sự hình thành của giá cả theo từng dạng thị trư ờng, dựa vào 2 tiêu thức sau để phân loại thị trường:

Một là, vị trí chiếm được của người bán (cung) và ng ười mua (cầu) trên thị tr ường Hai là, số l ượng ng ười bán (cung) và ng ười mua (cầu) trên thị tr ường.

Từ hai tiêu thức đó, dựa vào sơ đồ sau chúng ta thấy trong nền kinh

tế thị trường có các loại thị trư ờng sau:

hoàn hảo

Độc quyền song ơng

phư-Cạnh tranh - Độc quyền (Cạnh tranh không hoàn hảo)

bán

Độc quyền cạnh tranh

Cạnh tranh hoàn hảo (thuần tuý)Như vậy, trong nền kinh tế thị trư ờng nếu xem xét chi tiết ở vị thế chiếm lĩnh thị phần trên góc độ hình thành giá cả có tất cả 9 dạng (loại) thị trư ờng Song trên thực tế các dạng thị trư ờng phổ biến chiếm tỷ trọng lớn và th ường hay gặp có thể khái quát thành 3 dạng thị trường

cơ bản sau: Thị tr ường cạnh tranh hoàn hảo; Thị trư ờng độc quyền; Thị trư ờng vừa cạnh tranh vừa độc quyền (cạnh tranh và độc quyền) Chúng

ta sẽ xem xét sự hình thành giá cả của 03 loại thị tr ường đã nêu ở trên

1.1 Sự hình thành giá cả trên thị trư ờng cạnh tranh hoàn hảo.

Thị tr ường cạnh tranh hoàn hảo là thị trư ờng không có một ngư ời sản xuất hay tiêu dùng nào chiếm một thị phần lớn trên thị trư ờng để có thể gây ảnh h ưởng đến giá cả thị trư ờng

Đặc tr ưng của thị tr ường cạnh tranh hoàn hảo là:

- Số ngư ời tham gia mua bán loại sản phẩm nào đó trên thị tr ường

t ương đối lớn Do vậy, vị trí chiếm đ ược của ngư ời mua hoặc ngư ời bán chỉ chiếm thị phần nhỏ trong tổng cung, cầu hàng hoá đó và không có ảnh hư ởng đến giá mua bán;

- Hàng hoá mua, bán và phư ơng thức phục vụ trên thị trư ờng về cơ bản là đồng nhất;

- Không có những hạn chế đối với l ượng cung và lư ợng cầu;

- Việc gia nhập hay rút lui khỏi thị trường là hoàn toàn tự do và dễ dàng;

- Tất cả các cá nhân tham gia thị trư ờng đều am hiểu về thị trư ờng

Trên thị trư ờng này, do mỗi cá nhân tham gia thị tr ường chiếm một thị phần nhỏ trong tổng cung (hoặc cầu), nên không có ảnh hư ởng đến

giá cả hàng hoá Giá cả hàng hoá và dịch vụ ở dạng thị tr ường này do thị trường quyết định Ngư ời sản xuất hay tiêu dùng các sản phẩm hàng

hoá và dịch vụ không thể mua (hay bán hàng) cao hay thấp hơn mức giá thị tr ường Do vậy để tối đa hoá lợi nhuận, các doanh nghiệp phải điều chỉnh lượng sản phẩm cung ứng ra thị trư ờng sao cho tối ư u nhất

Để làm đư ợc điều này, các doanh nghiệp phải phân tích thực trạng sản xuất của chính bản thân và nhu cầu thị trư ờng, xác định khối lư ợng sản phẩm sản xuất tối ư u để đạt đư ợc lợi nhuận tối đa

Như vậy, trên thị trư ờng cạnh tranh hoàn hảo, giá cả do thị trường quyết định Giá cả hình thành đó là giá cả thị trường, các doanh nghiệp sản xuất cũng như người tiêu dùng hoàn toàn không thể quyết định giá

cả Mặc dù, trên thực tế hầu như không có loại hàng hoá và dịch vụ nào

đạt tới cạnh tranh hoàn hảo Song, rất nhiều loại hàng hoá thuộc nhóm này có tính cạnh tranh rất cao như : hàng may mặc sẵn, giầy dép, hàng gia dụng, Các doanh nghiệp sản xuất các mặt hàng này không quyết định đến giá cả thị trư ờng Bất kỳ sự tăng hay giảm sản lượng, sự gia nhập hay rút lui khỏi thị trư ờng của các doanh nghiệp trong thị trư ờng này đều không gây biến động lên xuống của giá cả thị tr ường Nhận

thức đúng vấn đề này, Nhà nư ớc không nên can thiệp trực tiếp (định giá) vào giá cả hàng hoá ở thị trường này, mà hoàn toàn để cho thị trường quyết định Việc áp đặt, quy định mức giá cho hàng hoá và dịch

vụ thuộc dạng thị trư ờng này sẽ dẫn đến tính phi kinh tế trái quy luật hình thành của giá cả và phi hiệu quả trong quản lý, điều hành sản xuất

và tiêu thụ hàng hoá

Đặc điểm hình thành giá cả hàng hoá và dịch vụ trong dạng thị ường cạnh tranh hoàn hảo có vai trò tích cực trong việc kích thích các doanh nghiệp cải tiến sản xuất, giảm giá thành, tăng sản l ượng cung ứng, đáp ứng ngày càng cao và đầy đủ hơn nhu cầu của con ngư ời Hơn nữa, việc cạnh tranh trong dạng thị tr ường này thúc đẩy sản xuất và xã hội phát triển Do vậy, cần có cơ chế, chính sách khuyến khích các doanh nghiệp cạnh tranh trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá và dịch vụ - loại hàng liên quan trực tiếp đến đời sống và trình độ phát triển xã hội - rất có

tr-ý nghĩa trong chiến lư ợc phát triển sản xuất và kinh tế đất n ước

1.2 Sự hình thành giá cả trên thị tr ường độc quyền

Thị tr ường độc quyền là thị trư ờng chỉ có một ngư ời bán (hoặc một

ng ười mua) hoặc một số ngư ời bán (ngư ời mua) đủ ít để cho hoạt động của một ng ười hoặc một số ng ười ảnh hư ởng đến tổng cung (hoặc tổng cầu) và giá cả hàng hoá

Đặc tr ưng của dạng thị tr ường này là:- Cá nhân ng ười bán (hoặc

ngư ời mua) chiếm tỷ trọng lớn trong tổng cung (hoặc cầu) của thị ờng; - Ngư ời bán (ngư ời mua) có thể kiểm soát đư ợc lượng cung (hoặc cầu) trên thị trư ờng;- Hoạt động của từng cá nhân có ảnh hư ởng trực tiếp đến giá cả Chỉ có một số ít hàng hoá và dịch vụ thuộc dạng thị trường này Đó là loại hàng hoá và dịch vụ có vị trí độc quyền tự nhiên

trư-và do cơ chế, chính sách của Chính phủ, ví dụ ở n ước ta như : điện,

n ước sạch Do vị trí độc quyền, hầu hết các doanh nghiệp này là doanh nghiệp lớn, có vị trí và vai trò quan trọng trong nền kinh tế

Do là ngư ời bán (mua) duy nhất hoặc chiếm tỷ trọng lớn trong tổng cung (cầu) hàng hoá, nên các doanh nghiệp độc quyền có ảnh hư ởng lớn đến thị trư ờng

Giá cả trên thị tr ường độc quyền đ ược hình thành do nhà độc quyền kiểm soát được cung (cầu), nên họ quyết định đư ợc giá cả Họ

có thể tăng giá bán hàng bằng cách giảm cung, tạo nên sự khan hiếm hàng hoá.

Để duy trì đ ược lợi nhuận độc quyền cao, họ luôn định giá cao hơn chi phí sản xuất bình quân Tuy nhiên mục đích của các nhà độc quyền

là tối đa hoá lợi nhuận, họ có thể kiểm soát được giá cả như ng không thể nâng giá lên vô hạn đ ược Chính vì vậy, để tối đa hoá lợi nhuận, doanh nghiệp áp dụng lý thuyết cận biên (doanh thu biên bằng chi phí biên) cho hoạt động sản xuất cũng như kiểm soát giá cả của mình Nhà độc quyền có thể áp dụng việc phân biệt giá theo đối tư ợng sử dụng hoặc nâng giá để có thể tối đa hoá lợi nhuận Do vị thế về độc quyền nên

DN độc quyền có thể kiểm soát đ ược giá cả, nhà độc quyền ít quan tâm đến việc nâng cao hiệu quả sản xuất của mình như đổi mới công nghệ sản xuất, hạ giá thành, cải tiến mẫu mã, chất l ượng sản phẩm Do vậy, xét về phương diện xã hội, độc quyền là hiện tư ợng kinh tế không hiệu quả, gây trở ngại cho việc phát triển sản xuất xã hội và phư ơng hại đến

ng ười tiêu dùng

Trong nền kinh tế thị trư ờng, sự tồn tại độc quyền sẽ ảnh hư ởng rất lớn đến đời sống con ngư ời Ngày nay, thị trư ờng hàng hoá - dịch vụ trên thế giới hầu như ít tồn tại hình thái thị trường độc quyền, do tính thay thế khá cao trong các loại hàng hoá và dịch vụ, đồng thời do sự cạnh tranh của nền kinh tế thị trư ờng và sự bảo vệ ngư ời tiêu dùng trong thị trư ờng Tuy nhiên, ở nước ta một số mặt hàng tiêu dùng và dịch vụ vẫn bị độc quyền sản xuất như : điện, nước sạch, Mặc dù vậy, do nhận thức đ ược tính không hiệu quả trong việc các DN độc quyền định giá các sản phẩm độc quyền, nên các Chính phủ đã có biện pháp kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyền

1.3 Sự hình thành giá cả trên thị trư ờng cạnh tranh - độc quyền

Thị trư ờng cạnh tranh - độc quyền là thị tr ường mà sản phẩm vừa mang đặc trư ng cạnh tranh vừa mang tính độc quyền Đặc tr ưng của thị

tr ường này là ngư ời bán và ng ười mua chỉ chiếm một thị phần nhất định trong tổng cung hoặc tổng cầu Song, do hàng hoá và phư ơng thức phục

vụ có ít nhiều khác nhau, nên họ có những nét độc quyền nhất định đối với hàng hoá của họ Đây là dạng thị trư ờng phổ biến đối với hàng hoá và dịch vụ, cùng loại song có nhiều mẫu mã, nhãn hiệu khác nhau

Ví dụ: cùng loại áo sơ mi, song của Trung Quốc khác với của Việt Nam

và của Thái Lan và phương thức kinh doanh cũng khác nhau

Cùng tồn tại song song với loại gần với thị trường này, đó là thị trường độc quyền - cạnh tranh Trên thị trường này độc quyền vẫn chi phối chính (giữ vai trò thống lĩnh thị trường - độc quyền nhóm), tuy có cạnh tranh, nhưng còn yếu Ví dụ: Thị trường xăng dầu, hàng không, viến thông ở nước ta hiện nay Tuy có cạnh tranh, nhưng còn yếu, vẫn còn có DN hoặc một số DN giữ vị trí thống lĩnh thị trường (độc quyền) Đối với loại thị trường này, những DN có vị trí thống lĩnh thị trường có vai trò rất quan trọng trong việc định giá sản phẩm

Như vậy, trong thị tr ường cạnh tranh - độc quyền, giá cả hình thành theo cơ chế điều chỉnh giá của thị trư ờng Đối với thị trường độc quyền

- cạnh tranh, độc quyền còn chi phối lớn, cạnh tranh yếu, các doanh nghiệp giữ vị trí thống lĩnh thị trường có ảnh h ưởng nhất định đối với

sự hình thành giá cả trên thị trường này So với thị trư ờng cạnh tranh hoàn hảo, các doanh nghiệp giữ vị trí thống lĩnh trong thị tr ường độc quyền - cạnh tranh có khả năng điều chỉnh mức giá bán hàng hoá của mình so với giá của các DN cùng loại, nhằm hướng thị trường theo giá của mình Tuy nhiên,việc tăng hay giảm giá này luôn có giới hạn

Kinh nghiệm của nhiều nư ớc cho thấy, nếu không kiểm soát giá

có mức độ (giới hạn) của các DN giữ vị trí thống lĩnh thị trường sẽ ảnh

hư ởng lớn đến lợi ích nền kinh tế, đặc biệt đối với người tiêu dùng Chính vì thế việc kiểm soát giá cả đối với thị trường độc quyền - cạnh tranh có ý nghĩa thiết thực trong việc kích thích sản xuất, bảo vệ ngư ời tiêu dùng

Từ sự hình thành giá đối với từng loại thị trường khác nhau, có thể

rút ra những kết luận dưới góc độ phân cấp thể chế xác định giá cả các

loại thị trường trong nền kinh tế thị trường như sau:

Đối với thị trường cạnh tranh, giá do thị trường quyết định Nhà

Đối với thị trường độc quyền - cạnh tranh, giá được hình thành

-

chủ yếu từ doanh nghiệp giữ vị trí thống lĩnh thị trường, Nhà nước phải kiểm soát giá ở mức độ nhất định, tạo điều kiện để cho các DN có điều kiện cạnh tranh về giá

Để thực hiện sự phân cấp về thể chế xác định giá đối với các

-

loại thị trường, bất kỳ Nhà nước nào trong nền kinh tế thị trường đều

sử dụng 2 hình thức: Quản lý giá trực tiếp và quản lý giá gián tiếp để kiểm soát giá cả

Quản lý giá trực tiếp (bằng định giá): Định giá có thể thực hiện

dưới dạng (Giá cụ thể; mức giá tối đa - giá trần; mức giá tối thiểu - giá sàn; Khung giá; Trợ giá)

Đối với thị trường độc quyền, Nhà nước định mức giá cụ thể, ví dụ như giá điện, giá nước sạch Tùy theo mức độ quan trọng của từng loại hàng hóa, có thể phân quyền Nhà nước Trung ương hoặc chính quyền Địa phương định giá Đối với thị trường vừa độc quyền vừa cạnh tranh như thị trường xăng dầu, thị trường hàng không, cước viễn thông hiện nay, tuy có cạnh tranh nhưng còn ít, độc quyền vẫn còn chi phối (Có DN giữ vị trí thống lĩnh thị trường - độc quyền nhóm; Theo Luật cạnh tranh quy định) Đối với loại thị trường này, nhà nước phải định mức giá tối

đa - giá trần Còn DN độc quyền mua thi sử dụng mức giá tối thiểu - giá sàn Tuyệt đối không để cho DN gữi vị trí thống lĩnh thị trường định giá,

dù là biên độ và tần suất định giá có nhỏ đến đâu, DN cũng sẽ lợi dụng biên độ nhỏ này để tăng giá, gây thiệt hại cho người tiêu dùng

Đối 2 loại thị trường này, nếu để cho DN tự quyết định giá, lợi dụng vị thế độc quyền hay vị trí thống lĩnh thị trường DN sẽ định giá cao nhằm thu lợi nhuận độc quyền gây thiệt hại cho người tiêu dùng Nhà nước định giá không thể đi ngược lại quy luật cung cầu của

thị trường mà vẫn phải chịu sự chi phối của quy luật cung cầu Giá của nhà nước xác định đối với các sản phẩm độc quyền hoặc giữ vị trí thống lĩnh thị trường phải sát với giá thị trường Nghĩa là phải tính đúng, tính

đủ và hợp lý chi phí sản xuất cộng với một mức lợi nhuận hợp lý để xác định giá của loại sản phẩm độc quyền hoặc giữ vị trí thống lĩnh thị trường

Trên thị trường cạnh tranh, giá cả hình thành trên thị trường này do thị trường quyết định, không phải do người mua hoặc người bán quyết định Bởi vì, đặc điểm của thị trường cạnh tranh là có nhiều người mua

và nhiều người bán Đối với thị trường này Nhà nước không định giá Trong thể chế phân cấp xác định giá phải tuân thủ Nhà nước chỉ can thiệp trên thị trường này, khi có sự biến động về giá, bằng các biện pháp gián tiếp thông qua sự tác động đến cung cầu của loại hàng hóa đó.Trợ giá là hình thức Nhà nước sử dụng các công cụ tài chính tín dụng nhằm biến đổi mức giá theo tính toán của mình thông qua kênh

ưu đãi Cũng giống như định giá, mục đích của trợ giá là giữ cho mức giá cả của hàng hóa gần sát với mức giá thị trường Trợ giá có thể đuợc thực hiện bằng nhiều cách khác nhau, chẳng hạn như ưu đãi bằng thuế,

ưu đãi tín dụng hay trợ cấp tài chính trực tiếp Ví dụ như trợ giá xe buýt

ở các thành phố lớn Hà Nội, Hồ Chí Minh

Dùng thuế để điều tiết giá cả và giá cả thị trường là công cụ quan trọng và phổ biến trong nền kinh tế thị trường Tuy nhiên, đây là công việc rất khó, phải hết sức linh hoạt, đồng thời phải dùng các biện pháp phụ khác

Quản lý giá bằng các công cụ gián tiếp: Trong nền kinh tế thị

trường để khắc phục những khuyết tật của thị trường về giá, nhằm bình

ổn giá cả thị trường, Nhà nước thường thông qua hoạt động điều tiết

giá Quản lý giá bằng các công cụ gián tiếp thường sử dụng trên thị trường cạnh tranh, khi có sự biến động bất thường về giá Đây là một chức năng quan trọng cần phải được khẳng định và làm rõ trong thể chế phân cấp xác định giá Những công cụ chủ yếu để điều tiết giá bao gồm: Chính sách tài chính, tiền tệ, thương mai, lập quỹ bình ổn giá, đăng ký giá, kiểm soát các yếu tố hình thành giá, áp dụng các biện pháp hỗ trợ giá theo đúng quy định của pháp luật và thông lệ quốc tế

2 Thực trạng thể chế phân cấp xác định giá cả cho các thị trường hàng hóa cơ bản ở nước ta

2.1 Thể chế hiện hành phân cấp xác định giá cho các thị trường hàng hóa

Thực trạng thể chế phân cấp xác định giá cả cho các thị trường hàng hóa ở nước ta đã được thể hiện trong các văn bản pháp quy Ngày 26/4/2002, Ủy ban thường vụ Quốc hội khóa X đã thông qua và ban hành Pháp lệnh giá Cùng với Pháp lệnh giá, một số luật, pháp lệnh có những nội dung quy định về giá như: Luật Cạnh tranh, Luật Điện lực, Luật Bưu chính, Luật Viễn thông, Luật Đất đai, Luật Dược, Luật Bảo

vệ và phát triển rừng, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh Bất động sản, Luật Hàng không, Bộ Luật Hàng hải, Pháp lệnh Dự trữ quốc gia, Pháp lệnh chống bán phá giá hàng hóa nhập khẩu vào Việt Nam và một số văn bản pháp luật khác Theo đó, đã hình thành được một hệ thống pháp luật để điều chỉnh các hoạt động trong lĩnh vực giá

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện bên cạnh những những kết quả đã đạt được, Pháp lệnh Giá đã có những tồn tại, bất cập dẫn đến thiếu cơ chế cụ thể kiểm soát có hiệu quả tình trạng tăng giá bất hợp lý, trái pháp luật Thực trạng trên cho thấy cần thiết phải sửa và nâng Pháp lệnh Giá lên thành Luật giá Luật giá đã được Quốc hội khóa XIII kỳ họp thứ ba thông qua ngày 20/6/2012 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2013 Luật giá đã thể hiện việc phân cấp thể chế xác định giá đối với các loại thị trường Nhà nước chỉ định giá đối với những loại hàng hóa dịch vụ mang tính độc quyền; Tài nguyên quan trọng; Hàng dự trữ

quốc gia; sản phẩm, dịch vụ công ích và dịch vụ sự nghiệp công sử dụng ngân sách nhà nước Bởi lẽ:

Đối với hàng hóa dịch vụ độc quyền thì nhất thiết Nhà nước phải

kiểm soát giá thông qua việc định giá Các hình thức định giá (Mức giá

cụ thể; Khung giá; Mức giá tối đa, mức giá tối thiểu) Tùy mức độ độc

quyền của loại hàng hóa dịch vụ mà có các hình thức định giá phù hợp Đối với hàng hóa dịch vụ độc quyền cao, Nhà nước định mức giá cụ thể, hoặc khung giá Đối với hàng hóa dịch vụ độc quyền nhóm (giữ vị trí thống lĩnh thị trường - mức độ độc quyền không lớn, tuy có cạnh tranh

nhưng mức độ cạnh tranh còn yếu) Nhà nước định giá trần- Mức giá tối

đa (đối với DN giữ vị trí thống lĩnh thị trường bán), định giá sàn - Mức giá tối thiểu (đối với thị trường độc quyền mua) Sự phân cấp xác định

giá đối với các loại thị trường này được thể hiện tại điều 19 của Luật Giá:

“Điều 19 Hàng hóa, dịch vụ do Nhà nước định giá

1 Nhà nước định giá đối với:

a) Hàng hóa, dịch vụ thuộc lĩnh vực độc quyền nhà nước sản xuất, kinh doanh;

b) Tài nguyên quan trọng;

c) Hàng dự trữ quốc gia; sản phẩm, dịch vụ công ích và dịch vụ sự nghiệp công sử dụng ngân sách nhà nước.

2 Các hình thức định giá:

a) Mức giá cụ thể;

b) Khung giá;

c) Mức giá tối đa, mức giá tối thiểu.

3 Danh mục hàng hóa, dịch vụ do Nhà nước định giá được quy định như sau:

a) Định mức giá cụ thể đối với:

- Các dịch vụ hàng không, bao gồm: dịch vụ cất cánh, hạ cánh; điều hành bay đi, đến; hỗ trợ bảo đảm hoạt động bay; soi chiếu an ninh;

- Dịch vụ kết nối viễn thông;

- Điện: giá truyền tải điện; giá dịch vụ phụ trợ hệ thống điện; b) Định khung giá đối với: giá phát điện; giá bán buôn điện; mức giá bán lẻ điện bình quân; dịch vụ vận chuyển hàng không nội địa tuyến độc quyền;

c) Định khung giá và mức giá cụ thể đối với:

- Đất, mặt nước, nước ngầm, rừng thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước làm đại diện chủ sở hữu và nước sạch sinh hoạt;

- Giá cho thuê, thuê mua nhà ở xã hội, nhà ở công vụ được xây dựng chi từ nguồn ngân sách nhà nước; giá bán hoặc giá cho thuê nhà

ở thuộc sở hữu nhà nước;

Dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh và dịch vụ giáo dục, đào tạo tại cơ

sở khám bệnh, chữa bệnh, cơ sở giáo dục, đào tạo của Nhà nước; d) Định giá tối đa hoặc giá tối thiểu đối với:

- Hàng dự trữ quốc gia theo quy định của pháp luật về dự trữ quốc gia; hàng hóa, dịch vụ được Nhà nước đặt hàng, giao kế hoạch sản xuất, kinh doanh; sản phẩm, dịch vụ công ích, dịch vụ sự nghiệp công sử dụng ngân sách nhà nước, trừ dịch vụ được quy định tại điểm

c khoản 3 Điều này;

- Sản phẩm thuốc lá điếu sản xuất trong nước;

- Giá cho thuê đối với tài sản nhà nước là công trình kết cấu hạ tầng.

4 Trường hợp cần thiết phải điều chỉnh Danh mục hàng hóa, dịch

vụ do Nhà nước định giá, Chính phủ trình Ủy ban thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định”

Ngoài những hàng hóa dịch vụ do Nhà nước định giá, còn lại tất cả những hàng hóa dịch vụ trên thị trường cạnh tranh do thị trường định

giá Thị trường định giá (giá thị trường), đó là giá phổ biến tại thời điểm hoặc một thời kỳ trên một thị trường của một loại hàng hóa dịch

vụ nào đó Như vậy, trên thị trường cạnh tranh, giá do người sản xuất

và tiêu dùng tự xác định phù hợp với giá phổ biến của loại hàng hóa dịch vụ đó trên thị trường Nhà nước hoàn toàn không định giá trên thị trường này, mà tôn trọng quyền định giá của các chủ thể kinh doanh Thể chế xác định giá trên loại thị trường này, được thể hiện tại điểm 1, điều 11 trong Luật Giá :

“Điều 11 Quyền của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh

Tự định giá hàng hóa, dịch vụ do mình sản xuất, kinh doanh,

ra cơ chế làm cho giá cả phát huy được những tác dụng tích cực của nó đối với nền kinh tế như: Điều tiết, kích thích sản xuất phát triển; đổi mới công nghệ, tiến bộ kỹ thuật; đổi mới quản lý, tăng năng suất, hạ giá thành sản phẩm; phân bổ và sử dụng đạt hiệu quả tối ưu các nguồn lực của nền kinh tế Quy định cụ thể các quyền của doanh nghiệp trong việc tự định giá, điều chỉnh giá, cạnh tranh về giá thông qua các phương pháp định giá theo thời giá, đấu thầu, đấu giá, hiệp thương giá; hạ giá bán hàng hóa dịch vụ mà không bị coi là vi phạm pháp luật về cạnh tranh và pháp luật về chống bán phá giá hàng nhập khẩu

2.2 Thực trạng việc xác định giá đối với các loại thị trường hàng hóa cơ bản ở nước ta.

2.2.1 Cơ chế xác định giá điện

Hiện nay ngành điện vẫn ở thế độc quyền, đang vận hành theo mô

hình liên kết dọc truyền thống Giá điện hiện nay đang thực hiện theo

Luật Điện lực sửa đổi, bổ sung được QH thông qua 20/11/2012 Có hiệu lực 1/7/2013 Thể hiện tại Điều 29: Chính sách giá điện; Điều 30: Căn

cứ lập và điều chỉnh giá điện; Điều 31: Giá điện và các loại phí

Giá bán lẻ điện do đơn vị bán lẻ điện xây dựng căn cứ khung giá của mức giá bán lẻ điện bình quân, cơ chế điều chỉnh giá và cơ cấu biểu giá bán lẻ điện do Thủ tướng Chính phủ quy định phù hợp với cấp độ phát triển của thị trường điện lực

Bộ Công thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng khung giá của mức giá bán lẻ điện bình quân, cơ chế điều chỉnh giá và cơ cấu biểu giá bán lẻ điện trình Thủ tướng Chính phủ quyết định

Việc điều chỉnh giá bán lẻ điện phải được thực hiện công khai, minh bạch về sự biến đổi của các yếu tố cấu thành liên quan đến việc điều chỉnh giá

Khung giá phát điện, khung giá bán buôn điện, giá truyền tải điện, giá dịch vụ phụ trợ hệ thống điện, phí điều độ vận hành hệthống điện

và phí điều hành giao dịch thị trường điện lực do đơn vị điện lực có liên quan xây dựng; cơ quan điều tiết điện lực thẩm định trình Bộ trưởng

Bộ Công Thương, Bộ trưởng Bộ Tài chính phê duyệt theo sự phân công của Chính phủ

Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính hướng dẫn phương pháp lập khung giá phát điện, khung giá bán buôn điện, giá truyền tải điện, giá dịch vụ phụ trợ hệ thống điện, phí điều độ vận hành hệthống điện và phí điều hành giao dịch thị trường điện lực

Giá phát điện theo hợp đồng mua bán điện có thời hạn, giá bán buôn điện do các đơn vị điện lực thỏa thuận nhưng không được vượt quá khung giá phát điện, khung giá bán buôn điện đã được phê duyệt”

Hiện tại, mức giá bán lẻ điện bình quân đang áp dụng là 1.508,85

đồng/ kWh Mức giá bán lẻ điện bình quân các năm 2013-2015 (chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng) được điều chỉnh theo quy định tại Quyết định số 69/2013/QĐ-TTg không thấp hơn mức giá tối thiểu là 1.437 đồng/kWh và không cao hơn mức giá tối đa là 1.835 đồng/kWh, tức có thể tăng tối đa 21,6% so với giá điện đang áp dụng So với các nước giá điện của VN là thấp Hệ thống biểu giá bán lẻ điện phân theo nhóm đối tượng khách hàng: các ngành sản xuất;hành chính sự nghiệp;cho kinh

doanh; sinh hoạt, Theo điện áp, theo giờ trong ngày Từ năm 1992 - nay giá điện ở VN dã điều chỉnh tăng trên chục lần Từ năm 2009 đến nay đã điều chỉnh nhiều lần Biểu giá điện sau mỗi lần điều chỉnh tuy có

được cải thiện, song vẫn chưa đáp ứng đuợc 3 mục tiêu chủ yếu: Hiệu quả kinh tế; Công bằng xã hội; khả thi tài chính

Thực hiện nhiệm vụ đảm bảo an sinh xã hội, kiềm chế lạm phát nên EVN thời gian qua đã phải bán điện thấp hơn giá thành Giá bán điện thấp cũng là nguyên nhân khiến các nhà đầu tư trong, ngoài nước không mặn mà dầu tư và vô hình dung khuyến khích công nghệ lạc hậu đang phát triển EVN đang có sự chòng chéo giữa phần kinh doanh và công ích Cách tính giá điện lũy tiến như hiện nay, chúng ta đang bao cấp cho

cả hộ nghèo lẫn hộ giầu và các nhà đầu tư nước ngoài Những bất cập của giá điện cũng nẩy sinh từ chính năng lực quản lý của EVN, do sức

ỳ lớn vì hoạt động quá lâu trong cơ chế cũ

Về phương pháp xây dựng biểu giá điện hiện nay chủ yếu dựa trên chi phí thống kê hạch toán giá thành của EVN (chưa đủ độ tin cậy), với mục đich bù lỗ mà không tính đến nguyên nhân và các biện pháp giảm chi phí, chưa áp dụng phương pháp phổ biến và hiện đại theo chi phí biên dài hạn, chưa xây dựng biểu giá 2 thành phần: công suất và điện

năng, điều chỉnh giá điện mới chú ý đến làm tăng giá điện mà chưa quan tâm đến giảm giá điện như mùa nước và việc tăng công suất các nhà máy thuỷ điện, giảm tổn thất, giá thành

Về giá điện hiện nay chứa đựng nhiều điều bất hợp lý Phân phối là khâu hiện nay rất ít nhà đầu tư quan tâm, bởi giá bán điện thấp, hơn nữa 28% sản lượng điện thương phẩm thực hiện trợ giá đối với người dân

ở nông thôn, hộ nghèo Do khâu phân phối điện chưa mang đặc trưng của thị trường

2.2.2 Cơ chế xác định giá xăng dầu

Xăng dầu là yếu tố đầu vào của nhiều hoạt động sản xuất và tiêu dùng xã hội, nên giá xăng dầu có ảnh hưởng trước hết và trực tiếp tới chi phí sản xuất của hầu hết các ngành và hoạt động kinh tế, xã hội có

liên quan đến xăng dầu Xăng dầu là mặt hàng vật tư thiết yếu và mang tính chiến lược đối với sự phát triển của đất nước Nước ta thực hiện độc quyền của mình đối với xuất nhập khẩu xăng dầu thông qua quyền quản

lý trực tiếp xuất nhập khẩu của doanh nghiệp và quy định hạn ngạch nhập khẩu Trên cơ sở cân đối nhu cầu xăng dầu hàng năm của nền kinh

tế quốc dân, Nhà nước giao hạn ngạch nhập khẩu cho 19 doanh nghiệp đầu mối;

Cơ chế xác định giá xăng dầu, chúng ta đang thực hiện theo Nghị định 84/NĐ-CP về cơ chế định giá còn mang “lưỡng tính” hay “nửa vời”, nghĩa là Nhà nước giao quyền cho doanh nghiệp định giá, nhưng Nhà nước sẽ tham gia một phần trong việc điều chỉnh giá Căn cứ theo Nghị định 84/CP, không phải giao toàn quyền cho doanh nghiệp định giá Định giá xăng dầu sẽ được chia thành 3 bước: + Nếu giá nguyên liệu đầu vào thay đổi 0-7% thì doanh nghiệp được quyền quyết định giá xăng dầu; + Nếu giá nguyên liệu biến đổi 7-12% thì Nhà nước sẽ tham gia một phần trong việc điều chỉnh giá; +Trong trường hợp giá nguyên liệu tăng trên 12% thì Nhà nước tham gia định đoạt giá xăng dầu Ngoài

ra, Nghị định 84 quy định, trong hoàn cảnh đặc biệt như xăng dầu biến động làm ảnh hưởng đến toàn xã hội thì Nhà nước sẽ toàn quyền quyết định việc điều chỉnh giá xăng dầu để bình ổn giá trong nền kinh tế

Về cơ chế định giá đối với thị trường xăng dầu như vậy là không phù hợp đối với loại thị trường độc quyền - cạnh tranh (độc quyền nhóm) Bởi vì, trên thực tế hiện nay, thị trường xăng dầu tuy có cạnh

tranh nhưng còn yếu vẫn còn DN Petrolimex (chiếm gần 50% thị phần) cùng PVOil và Saigon Petro (chiếm khoảng 75%) hiện giữ vị trí thống lĩnh thị trường Cơ chế định giá xăng dầu như vậy đã gây thiệt hại cho người tiêu dùng và tạo nên sự bức xúc của công luận

2.2.3 Cơ chế định giá đất

Giá đất là một trong những nội dung quan trọng bậc nhất của Luật Đất đai Giải quyết được cơ chế định giá đất thì các quy định khác của Luật Đất đai sẽ được xử lý dễ dàng và thuận lợi Do vậy, các quy định