Tài liệu hướng tới thành phố xanh và bền vững tại việt nam

DiGregorio Hướng tiếp cận quản lý tích hợp rủi ro lũ lụt đô thị trong bối cảnh bất định Ông Hồ Phi Long Dự án chống và thoát lũ cho các thành phố duyên hải hạng trung tại Việt Nam Ông He

Hướng tới thành phố xanh

và bền vững tại Việt Nam

ĐÀ NẴNg, 24.-25.10.2013

PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ HỢP NHẤT

Hướng tới thành phố xanh

và bền vững tại Việt Nam

bIêN TậP cHuyêN gIa kỹ THuậT

Bà Phan Thanh Mai

Tiến sĩ & Kiến trúc sư Phạm Thúy Loan

Mục lục

LờI mở Đầu

bàI NóI cHủ Đạo

Tiến sĩ Nguyễn Hồng Tiến, Cục trưởng Cục Quản lý Hạ tầng Kỹ thuật (ATI), Bộ Xây dựng 1

Ông Franz Marré, Trưởng ban “Phát triển Đô thị, Năng lượng, Nước”, Bộ Hợp tác và Phát triển Kinh tế Liên bang Đức (BMZ)2 tbc

Ông Đỗ Việt Chiến, Cục trưởng Cục Phát triển Đô thị (UDA), Bộ Xây dựngÔng Andrew Head, Phó giám đốc quốc gia, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB)Tiến sĩ Bernhard Dohle, Điều phối chương trình, Sáng kiến phát triển các thành phố tại châu Á (CDIA Inc.) 3

Bà Ngô Thị Lệ Mai, Điều phối viên quốc gia, Viện Nghiên cứu Chuyển đổi Môi trường và Xã hội

(ISET-Vietnam)

THÔNg TIN cHuyêN Đề

Hệ thống quy hoạch đô thị đang phải chịu áp lực

Ông Lawrie Wilson

cHuyêN Đề 1: HướNg TớI THàNH PHố xaNH cÁc HướNg TIếP cậN TícH HỢP cHo sự PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ bềN VữNg

Tài liệu nền chuyên đề 1- Kết nối giữa lý thuyết, thực hành và thực tế

Ông Kapil Chaudhery PhD (ABD)

Đổi mới công tác quy hoạch đô thị: Xây dựng nền móng cho tương lai

Ông Ngô Trung Hải, Tiến sĩ Lưu Đức Cương

Sự khởi xướng về thành phố xanh và Chiến lược phát triển đô thị của ADB 4

Ông Hubert Jenny

Chiến lược phát triển thành phố hướng tới tăng trưởng xanh tại Việt Nam

Tiến Sĩ Nguyễn Quang, Bà Juhyun Lee, và Ông Jooseub Lee

Quy hoạch sinh thái khu vực để phát triển đô thị xanh

Ông Kapil Chaudhery PhD (ABD), Bà Sarah Remmei

Đề xuất bộ tiêu chí thành phố bền vững về môi trường ở Việt Nam

Tài liệu nền chuyên đề 2 - Quản lý rủi ro lũ lụt đô thị - từ kiến thức tới hành động

Tiến sĩ Michael R DiGregorio

Hướng tiếp cận quản lý tích hợp rủi ro lũ lụt đô thị trong bối cảnh bất định

Ông Hồ Phi Long

Dự án chống và thoát lũ cho các thành phố duyên hải hạng trung tại Việt Nam

Ông Heinz-Ullrich Velte, Ông Sebastian Malter, Bà Sarah Wolff

Quá trình dựng nhà chống bão lũ và nơi trú ẩn – Hướng tiếp cận và đóng góp từ các tổ chức phi

chính phủ - Bà Nguyễn Phúc Hoa và Bà Đặng Phương Thu

cHuyêN Đề 3: TícH HỢP bIếN ĐổI kHí Hậu Vào cÔNg TÁc Quy HoạcH ĐÔ THỊ

Tài liệu nền chuyên đề 3 - Những thách thức, kinh nghiệm quốc tế và triển vọng cho Việt Nam -

Ông Stephen Tyler PhD

Bối cảnh khung pháp lý đối với phát triển đô thị tại Việt Nam –

Quan hệ mật thiết với quy hoạch tổng thể đô thị thân thiện với môi trường - Ông Martin Schreiner

Phương pháp tiếp cận của Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn Quốc gia (NIURP) trong lồng ghép thích ứng với biến đổi khí hậu trong quá trình lập quy hoạch đô thị ở Việt Nam: Sự kết hợp giữa nghiên cứu, hướng dẫn kỹ thuật và công cụ

Tiến sĩ Lưu Đức Cường

Đánh giá nhu cầu đào tạo về đô thị hóa và biến đổi khí hậu cho các khóa học ngắn hạn

Phó giáo sư tiến sĩ Đỗ Hậu

cÁc bàI bÁo bổ suNg của cHuyêN gIa

Phương pháp tiếp cận, yêu cầu và quy trình thiết kế quy hoạch đô thị nước trong bối cảnh biến đổi

khí hậu - Tiến sĩ Lưu Đức Cường

Mô hình lũ lụt trong công tác quy hoạch đô thị - Ví dụ Đà Nẵng/Vu Gia – Thu Bồn

Ông Nils Fuehrer & Tiến sĩ Harro Stolpe

Chiến lược thích ứng khí hậu giành cho thành phố HCM

Ông Martijn van de Groep

Thách thức và cơ hội lãnh đạo cho Đà Nẵng5

Giáo sư tiến sĩ Burkhard von Rabenau

57 58

6677

111 117

118 124131

1 Bài diễn văn không bao gồm trong bản chuyên đề và sẽ được chuyển trực tiếp tại hội thảo.

2 Bài diễn văn đã không thể được gửi đúng thời hạn để được bao gồm trong ấn phẩm này.

3 Nội dung của tài liệu này không có để xuất bản, tác giả sẽ thực hiện bài diễn văn chủ đạo trực tiếp tại hội thảo.

4 Tác giả sẽ thuyết trình trực tiếp tại hội thảo Bạn có thể tải Bản đánh giá ngành tóm tắt về Cấp nước và Các cơ sở hạ tầng và công trình đô

thị khác được chuẩn bị để hỗ trợ Chiến lược Đối tác Quốc gia 2012-2015 của ADB từ đường link dưới đây:

http://www.adb.org/sites/de-fault/files/cps-vie-2012-2015-ssa-05.pdf 1 Thách thức và cơ hội lãnh đạo cho Đà Nẵng do giáo sư tiến sĩ Burkhard von Rabenau, Thay mặt german Development Cooperation (gIZ) có ở tài liệu riêng khác.

Chúng tôi hân hạnh đưa lại cho các bạn Các bản chuyên

đề của hội thảo “Phát triển đô thị hợp nhất: Hướng tới

thành phố xanh và bền vững tại Việt Nam’

Bộ Xây dựng (BXD) và Deutsche Gesellschaft für

Internationale Zusammenarbeit (GIZ), thay mặt Bộ Hợp

tác và Phát triển Kinh tế Liên bang Đức (BMZ), đã đồng tổ

chức hội thảo “Phát triển đô thị hợp nhất: hướng tới thành

phố xanh và bền vững tại Việt Nam” vào ngày 24-25

tháng 10 năm 2013 tại Đà Nẵng.

Việc đô thị hóa của Việt Nam đang mở ra một cách sôi

nổi mạnh mẽ Quá trình đô thị hóa liên quan trực tiếp tới

hiện đại hóa và công nghiệp hóa đất nước – sự phát triển

kinh tế trong tương lai của đất nước Do đó, quản lý đô thị

hóa là một trong những nhiệm vụ chính của chính phủ

Việt Nam GIZ đã và đang hỗ trợ sự phát triển đô thị của

Việt Nam từ năm 2005, với Bộ Xây dựng là đối tác chính

trong Hợp tác Kỹ thuật

Ba chuyên đề được tổ chức cho hội nghị:

• Hướng tới thành phố xanh: Hướng tiếp cận hợp

nhất cho việc phát triển đô thị bền vững (Do ADB và

Spatial Decisions tổ chức phối hợp cùng BXD, GIZ,

UN-HABITAT, MoNRE và CCCO Quy Nhơn);

• Hướng tới bền vững: Quản lý Rủi ro Lũ lụt Đô thị

Hợp nhất (Do BXD tổ chức phối hợp với GIZ, CRURE/

NIURP, SIUP, CCCO Tỉnh Bình Định, Challenge to

Change, NL Water và các trường Đại học Thành phố

HCM (VNU), Cần Thơ và Bochum)

• Lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch đô thị:

Công cụ cần thiết và các hướng tiếp cận hiện nay

(Do ISET và NISTPASS tổ chức phối hợp với BXD,

GIZ, CRURE/NIURP, Hiệp hội các nhà quy hoạch đô

thị Việt Nam, Sở Quy hoạch và Kiến trúc HCM, Quy

NHơn)

Các bản thuyết trình chủ đạo cung cấp nền cho ba

chuyên đề nghề nghiệp cụ thể, các chuyên đề này tóm

bắt tâm điểm của hội thảo Sự xem xét tổng thể về phát

triển đô thị, thách thức và cơ hội tại Việt Nam được thể

hiện tỉ mỉ trong thông tin chuyên đề bao quát của Ông

Lawrie Wilson Tài liệu kỹ thuật trong các chuyên đề được

các chuyên gia và các tổ chức đóng góp với mối quan

tâm nhiệt tình và sự tận tụy với Công tác quy hoạch Đô

thị tại Việt Nam

Thông điệp chính từ mỗi chuyên đề được tóm tắt trong tài liệu nền nêu bật chủ đề về Phát triển Đô thị Bền vững, Thành phố Xanh, Rủi ro Lũ lụt Đô thị, và Biến đổi Khí hậu Nằm dưới những chủ đề này là sự trao đổi về chính sách khu vực, kinh nghiệm về phát triển và quy hoạch đô thị cấp thành phố và quốc gia, và các bài học được rút ra từ các dự án Các bản chuyên đề của hội thảo cũng nắm bắt chiến lược phát triển đô thị đang phát triển tại Việt Nam, những thách thức và bối cảnh hiện nay, và sự cân nhắc thận trọng trên con đường hướng tới phía trước cho đất nước và khu vực.

Hội thảo được hình thành bởi nhiều nỗ lực của Bộ Xây dựng (BXD) và các sở chức năng thuộc Bộ như: Cục Quản lý Hạ tầng Kỹ thuật (CQLHTKT), Cục Phát triển Đô thị (CPTĐT),Cục Hợp tác Quốc tế (CHTQT), Diễn đàn Đô thị Việt Nam (DĐĐTVN) và các thành viên của diễn đàn

Sự hỗ trợ của Ủy ban Nhân dân Tỉnh Đà Nẵng là vô giá trong việc đăng cai sự kiện này tại thành phố xinh đẹp Ấn phẩm này đã có thể được thực hiện với sự hỗ trợ tài chính của GIZ

Chúng tôi hy vọng và mong đợi các bản chuyên đề của hội thảo sẽ đáp ứng cung cấp thông tin cho cộng đồng đô thị về chia sẻ thực tiễn với các ý tưởng và kiến thức được thể hiện trong ấn phẩm này Chúng tôi xin cảm ơn những người đóng góp, các tổ chức và cá nhân trong việc mang lại sự kiện này

Xin lưu ý: Chúng tôi muốn thông báo với độc giả rằng các tài liệu được phát hành ở đây đã được dịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh và ngược lại Trong trường hợp, để hiểu nội dung và ý định hoàn toàn, có thể cần xem thêm bản gốc Mặc dù mọi nỗ lực đã được thực hiện trong quá trình biên dịch để nắm bắt toàn bộ các ý tưởng được đưa ra, tuy nhiên vẫn có thể có những thay đổi nhỏ về ngôn ngữ trong bản dịch Các quan điểm và ý kiến được thể hiện trong tài liệu là quan điểm và ý kiến của riêng từng tác giả

và không nhất thiết đại diện cho Bộ Xây dựng hoặc các nhà tổ chức.

Xin chân thành cảm ơn, Nhà tổ chức hội thảo

Lời mở đầu

GIẢI PHÁP XÂY DỰNG CÁC THÀNH PHỐ XANH VÀ CÓ KHẢ NĂNG CHỐNG CHỊU THIÊN TAI Ở VIỆT NAM

Từ khóa: Phát triển đô thị, biến đổi khí hậu, thành phố xanh, thành phố có khả năng chống chịu thiên tai, Việt Nam

Đỗ Viết chiến cục trưởng cục Phát triển đô thị,

bộ xây dựng

1 PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ TRêN THế gIớI

Thế giới đang trải qua quá trình đô thị hóa nhanh Theo báo cáo của Vụ dân số và phúc lợi xã hội, Liên Hiệp quốc, năm

2003 dân số đô thị toàn cầu là 3 tỷ người, chiếm 48% dân số thế giới Dự báo đến năm 2030 dân số đô thị sẽ tăng lên

5 tỷ người, chiếm 61% dân số thế giới Trong giai đoạn 2000-2030, dự báo dân số đô thị trên thế giới tăng ở mức trung bình mỗi năm là 1,8%, gần gấp đôi tỷ lệ tăng dân số thế giới (gần 1% mỗi năm) Với mức độ tăng trưởng này, dân số đô thị trên thế giới sẽ tăng gấp đôi trong vòng 38 năm

Đô thị hoá đang và sẽ diễn ra nhanh nhất ở các nước đang phát triển Tốc độ tăng dân số đô thị trung bình là 2,3% mỗi năm trong giai đoạn 2000-2030, đưa tỷ lệ dân số đô thị của các nước đang phát triển từ 42% năm 2003 tăng lên 57%

năm 2030 Tại các nước đang phát triển ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, tốc độ đô thị hóa cũng diễn ra đặc biệt nhanh, tạo ra nhiều sức ép lên việc cung cấp nhà ở, cơ sở hạ tầng thiết yếu cho người dân đô thị và góp phần gây ô nhiễm môi trường Bên cạnh đó, do tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai và các ảnh hưởng bất lợi của môi trường cũng đang và sẽ gia tăng ở các nước đang phát triển trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương

Trong bối cảnh đó, phát triển đô thị bền vững thông qua việc xây dựng các thành phố xanh và có khả năng chống chịu là một sự lựa chọn tất yếu Các giải pháp xây dựng thành phố xanh và có khả năng chống chịu bao gồm việc tích hợp các phương thức quy hoạch, quản lý đô thị và phát triển kinh tế sử dụng năng lượng hiệu quả, carbon thấp với việc tăng cường khả năng ứng phó với thiên tai

Nằm trong khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với các vấn đề đi kèm quá trình đô thị hóa Việc xác định các giải pháp phù hợp để xây dựng các thành phố xanh và có khả năng chống chịu ở Việt Nam có tầm quan trọng đặc biệt

2 TìNH HìNH PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ ở VIệT Nam

Trong hơn 20 năm qua, do tác động của tăng trưởng kinh tế, Việt Nam đã trải qua quá trình đô thị hóa nhanh với nhiều kết quả tích cực trong việc phát triển đô thị gắn với các mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân Hệ thống các đô thị phát triển nhanh cả về quy mô và chất lượng Tính đến tháng 12/2012, Việt Nam đã có 765 đô thị với tỷ lệ đô thị hoá đạt 32,45% Khu vực đô thị hàng năm đóng góp khoảng 70% gDP của cả nước, khẳng định vai trò tạo động lực phát triển kinh tế cho các vùng và cả nước.Bên cạnh những kết quả tích cực đó, phát triển đô thị tại Việt Nam còn bộc lộ một số hạn chế Chất lượng đô thị chưa tăng kịp với số lượng Hệ thống hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội chưa đáp ứng đủ nhu cầu của người dân: tình trạng

ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường do rác thải, nước thải chưa được xử lý ngày càng tăng Việc sử dụng tài nguyên, năng lượng lãng phí gây mất cân bằng sinh thái, suy thoái môi trường Bên cạnh đó, đa số các thành phố lớn, các trung tâm công nghiệp của Việt Nam đều tập trung ở các vùng đồng bằng thấp, các khu vực ven biển Đây là những khu vực

dễ bị tổn thương trước tác động của biến đổi khí hậu (bão, lũ và nước biển dâng)

Để xử lý hiệu quả các vấn đề đang tồn tại và đối phó kịp thời với thách thức mới, Chính phủ Việt Nam đã ban hành Chiến lược Bảo vệ môi trường Quốc gia (2003), Định hướng Chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam (Chương trình nghị sự

21 năm 2004), Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh thời kỳ 2011-2020 và tầm nhìn đến 2050, trong đó đặt ra các yêu cầu và mục tiêu phát triển bền vững

Bài nói

chủ đạo

Với mục đích cụ thể hóa các Chiến lược và Định hướng nói trên, Bộ Xây dựng đã và đang từng bước hoàn thiện hệ thống

các văn bản quy phạm pháp luật về lĩnh vực phát triển đô thị, tạo hành lang pháp lý đáp ứng yêu cầu quản lý và phát

triển hệ thống đô thị Việt Nam theo hướng bền vững Theo phân công của Bộ Xây dựng, Cục Phát triển đô thị đang triển

khai thực hiện Định hướng Phát triển hệ thống đô thị Quốc gia đến năm 2020, Chương trình phát triển đô thị quốc giai

đoạn 2012-2020, Chương trình nâng cấp đô thị quốc gia đến năm 2020, và trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án

Phát triển đô thị Việt Nam ứng phó biến đổi khí hậu để thực hiện Nghị quyết Trung ương số 24/NQ-TW khóa XI về chủ

động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

Nhận thức rằng quá trình phát triển đô thị bền vững ở Việt nam đang ở trong giai đoạn đầu với nhiều khó khăn và thách

thức, Cục Phát triển đô thị đang tiếp tục nỗ lực cụ thể hóa các chủ trương chính sách bằng các giải pháp phù hợp để

quản lý và phát triển hệ thống đô thị Việt Nam theo đúng các chương trình và định hướng của quốc gia

3 gIảI PHÁP xây DựNg cÁc THàNH PHố xaNH Và có kHả NăNg cHốNg cHỊu

Để xây dựng các thành phố xanh và có khả năng chống chịu, cần xác định được các giải pháp phù hợp với các điều kiện

kinh tế - xã hội hiện tại và trong tương lai gần của đất nước Các giải pháp này tập trung vào các lĩnh vực cơ bản sau:

a xÁc ĐỊNH mÔ HìNH THàNH PHố xaNH Và có kHả NăNg cHốNg cHỊu ở VIệT Nam

- Khảo sát đánh giá toàn diện các vấn đề và thách thức mà đô thị Việt Nam đã và sẽ phải đối mặt

- Nghiên cứu xây dựng mô hình thành phố xanh và có khả năng chống chịu phù hợp với các điều kiện tự nhiên,

kinh tế - xã hội của Việt Nam

b HoàN THIệN Hệ THốNg VăN bảN Quy PHạm PHÁP LuậT Về PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ

- Đẩy nhanh việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về quy hoạch quản lý phát triển đô thị theo

hướng xây dựng các thành phố xanh và có khả năng chống chịu

- Nghiên cứu ban hành và ứng dụng hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn trong việc tiết kiệm năng lượng, tài nguyên,

giảm thiểu khí nhà kính trong đánh giá công tác phát triển đô thị

- Ban hành những quy định khuyến khích và bắt buộc chủ đầu tư ứng dụng những giải pháp quy hoạch, kiến trúc

và công nghệ xanh khi xây dựng và cải tạo các công trình hiện có ở đô thị

c LồNg gHéP cÁc PHươNg THức Quy HoạcH Và QuảN Lý ĐÔ THỊ sử DụNg NăNg LưỢNg HIệu

Quả, caRboN THẤP VớI VIệc TăNg cườNg kHả NăNg ứNg PHó VớI THIêN TaI

- Rà soát, điều chỉnh bổ sung quy hoạch đô thị và các quy hoạch khác áp dụng các phương thức sử dụng năng

lượng hiệu quả, carbon thấp với việc tăng cường khả năng ứng phó với thiên tai

- Lồng ghép cách tiếp cận mới về quy hoạch đô thị (ví dụ áp dụng mô hình CDS - kết hợp quy hoạch chiến lược

hợp nhất, kế hoạch đầu tư đa ngành và sự tham gia của cộng đồng) theo hài hòa hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường và phòng chống thiên tai

D NâNg cao NăNg Lực TRoNg cÔNg TÁc Quy HoạcH, QuảN Lý ĐÔ THỊ PHù HỢP VớI cÁc yêu

cầu mớI

- Thực hiện các giải pháp toàn diện nâng cao năng lực các bộ làm công tác quy hoạch và quản lý đô thị để đội

ngũ này có khả năng tìm kiếm, ứng dụng rộng rãi các tiến bộ khoa học - công nghệ trong phát triển thành phố xanh và có khả năng chống chịu thiên tai

- Tuyên truyền, nâng cao nhận thức để người dân thay đổi lối sống, tích cực tham gia vào công tác xây dựng các

thành phố sử dụng năng lượng hiệu quả, phát thải carbon thấp và có khả năng phòng chống chịu thiên tai

4 kếT LuậN

Phát triển đô thị bền vững thông qua việc xây dựng các thành phố xanh và có khả năng chống chịu là một sự lựa chọn

tất yếu cho Việt Nam Các vấn đề hiện tại của quá trình đô thị hóa cũng như các thách thức trong tương lai đang đặt ra

những nhiệm vụ mới, đòi hỏi những giải pháp khoa học phù hợp với đặc điểm của Việt Nam

Quá trình phát triển đô thị bền vững ở Việt nam đang ở trong giai đoạn đầu với nhiều khó khăn và thách thức, cần triển

khai đồng bộ các nhóm giải pháp phù hợp, phát huy sức mạnh tổng hợp của các ngành các cấp đặc biệt là chính quyền

các đô thị, sự tham gia của các tổ chức trong nước và quốc tế, các nhà nghiên cứu và nỗ lực của cộng đồng

Thông qua hội nghị này, chúng tôi hy vọng nhận được nhiều ý kiến đóng góp, phản biện của các đại biểu trong việc xác

định mô hình và giải pháp xây dựng phố xanh và có khả năng chống chịu phù hợp với điều kiện của Việt Nam

HƯỚNG TỚI THÀNH PHỐ XANH

VÀ BỀN VỮNG: HƯỚNG TIẾP CẬN CỦA ADB ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN

ĐÔ THỊ TẠI VIỆT NAM

Ông andrew Head Phó giám đốc Quốc gia Ngân hàng Phát triển châu Á (aDb) tại Việt Nam

I TíNH cẤP THIếT cầN có cÁc THàNH PHố xaNH Và có kHả NăNg cHốNg cHỊu TạI VIệT Nam

1 Kính thưa lãnh đạo Bộ Xây dựng, thưa Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng, các vị lãnh đạo Diễn đàn Đô thị Việt Nam cùng toàn thể các đồng nghiệp thân mến Tôi rất vinh dự khi có mặt ở đây với tư cách đại diện của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) Vâng, phát triển đô thị bền vững là một chủ đề thú vị nhưng đầy thách thức, đó chính là lý do vì sao tất cả chúng ta có mặt tại đây ngày hôm nay

Và, ADB ở đây, phối hợp cùng với chính quyền, khu vực tư nhân và xã hội để cùng nhau thực hiện Chiến lược Phát triển Đô thị và Chiến lược Tăng trưởng xanh của Việt Nam để mang tới lợi ích cho quốc gia, cho Tiểu vùng sông Mêkông mở rộng cũng như cho thế giới

2 Với những người có mặt tại thành phố Đà Nẵng ngày hôm nay chắc hẳn đều được gợi nhớ rằng Việt Nam là một trong

những quốc gia có tốc độ đô thị hóa nhanh nhất tại khu vực Đông Nam Á Theo Điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009, gần

30% dân số cả nước sinh sống ở đô thị Và xu hướng này mới chỉ là đang trên đà của nó Trong vòng 10 năm qua, tốc độ gia tăng dân số trung bình ở mức 3,4%/năm và được dự báo sẽ tiếp tục duy trì trong thời gian tới Nếu vậy, đến năm 2020, dân số đô thị sẽ tăng lên mức 35,5 triệu người trong tổng dân số cả nước gần 97 triệu người, tương đương tỷ lệ 40%

3 Các đô thị tại Việt Nam cũng đóng vai trò như các trung tâm phát triển kinh tế khu vực này đóng góp khoảng 70%

tổng sản phẩm quốc nội (gDP) Trong ba năm trở lại đây, trong khi tăng trưởng gDP bình quân của cả nước chỉ ở mức

7,7%/năm, mức tăng trưởng gDP tại đô thị đạt tới 12,6% Hầu hết tăng trưởng kinh tế tại các thành phố lớn xuất phát từ hoạt động của khu vực dịch vụ, và tại các trung tâm đô thị mới hình thành là từ phát triển công nghiệp

4 Tuy nhiên, bên cạnh đó, phát triển cũng đi kèm với một số rủi ro như: chất thải rắn và nước thải từ nhiều nguồn khác nhau tiếp tục được xả ra môi trường mà không được xử lý phù hợp Việc thiếu các hạ tầng vệ sinh hoạt động hiệu quả,

và hệ thống quản lý nước thải và chất thải rắn còn thiếu sót dẫn tới gây ô nhiễm nguồn nước ngầm, sông, bờ biển, trong khi đây chính là nguồn cung cấp nước để sử dụng cho ăn uống, đánh bắt cá, tắm giặt và bơi lội Ô nhiễm làm giảm giá trị đất đai, kìm hãm phát triển kinh tế, ảnh hưởng tiêu cực tới sức khỏe và hoạt động sản xuất Đồng thời nó cũng làm tăng chi phí (và các khoản thuế) của thành phố, ô nhiễm nguồn nước uống, và tạo ra vô số các rủi ro khác

5 Ngoài ra, Việt Nam được dự báo là một trong số các quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu Phần lớn người dân, bao gồm cả những người ở thành phố ven biển xinh đẹp này, đang sống tại các khu vực đồng bằng châu thổ ven sông và ven biển thấp, những khu vực dễ chịu tác động nhất do biến đổi khí hậu Mực nước biển dâng được dự báo vào cuối thế kỷ này sẽ ảnh hưởng tới 10-20% dân số Việt Nam và tổn thất về kinh tế có thể lên tới xấp xỉ 10% gDP cả nước

6.Chúng ta cũng biết rằng, ngoài các thành phố lớn, hay còn gọi là thành phố loại 1, các thành phố loại hai có mức tăng

trưởng thấp hơn vì mức độ thu hút tại những đô thị này thấp hơn các thành phố loại 1, xét về cơ hội việc làm và thu nhập Mặc dù tỷ lệ nghèo tại đô thị ở Việt Nam đã giảm từ khoảng 25% vào năm 1993 xuống còn 4% vào năm 2006, các

thành phố nằm ngoài hành lang tăng trưởng chủ yếu, bao gồm các đô thị ở miền Trung (Đăk Lăk hay Pleiku), đồng bằng sông Cửu Long (Kiên giang hoặc Sóc Trăng), các thành phố nằm sát biên giới phía Bắc (Cao Bằng và Lào Cai) và ở ven biển miền Trung (Huế và Quảng Trị) vẫn có tỷ lệ nghèo tương đối cao Ngoài ra, chưa kể đến rất nhiều người nhập cư sống tại các thành phố không thể sở hữu đất đai và thường không được tiếp cận với các dịch vụ cơ bản ở đô thị

7 Rất dễ thấy lý do tại sao việc xây dựng các thành phố xanh và có khả năng chống chịu cần nhiều hơn một cuộc nói

chuyện đơn thuần của chúng ta ngày hôm nay mà quan trọng hơn, nó đòi hỏi phải có sự cam kết chia sẻ rộng rãi và khung chính sách, kiến thức và đầu tư

II ứNg PHó của aDb

8 ADB giải quyết thách thức này bằng kế hoạch Hoạt động Đô thị, trong đó trình bày các chiến lược để đạt được mục

tiêu 3E (Environment, Economic and Equity) môi trường, kinh tế và bình đẳng Phương pháp tiếp cận tổng hợp này đem

lại kết quả phát triển đô thị, trong đó đảm bảo các thành phố có người dân sinh sống bền vững và có đặc điểm của

thành phố Xanh, Hòa nhập và có khả năng Cạnh tranh

9 aDb kết hợp đầu tư, thúc bẩy, và kiến thức, hay cái mà chúng ta gọi là “đầu tư ++” để hỗ trợ hướng phát triển đô thị

mới này Đây là lĩnh vực trong đó phương pháp tiếp cận đầu tư ++ của ADB được thể hiện rõ nhất

a Đầu Tư

10 ADB đang đầu tư cho lĩnh vực phát triển đô thị bền vững, bằng cách đầu tư vào các công trình cơ sở hạ tầng phục

vụ mục tiêu 3E ADB đang tập trung vào phương pháp tiếp cận phát triển đô thị tổng hợp, theo đó các khoản đầu tư dự

kiến nhằm cải thiện chất lượng môi trường, khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và ứng phó với rủi ro thiên tai

11 Với Cơ chế Đầu tư nhiều đợt cho Chương trình Đầu tư Ngành nước Việt Nam của ADB, với khoản đầu tư trị giá

1 tỷ đô la, ADB đang hướng các thành phố tới mục tiêu có hệ thống cấp nước hiệu quả và tiết kiệm hơn Để bổ

sung cho nỗ lực này, ADB đang đầu tư vào quản lý nước thải công nghiệp và chuẩn bị các khoản vay dành cho

xử lý nước thải công nghiệp tập trung và kế hoạch hành động kiểm soát ô nhiễm công nghiệp trên cấp độ ngành

Khoản đầu tư này sẽ giúp những đơn vị hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp có thể tiến hành các bước xử lý sơ

bộ để đảm bảo quá trình xử lý tập trung hiệu quả hơn và không bị quá tải với lượng rác thải chưa được xử lý

b THÚc ĐẨy

12 Với những nỗ lực để thúc đẩy đầu tư cho các thành phố xanh và có khả năng chống chịu, tôi muốn nhấn

mạnh về những gì mà ADB phối hợp với Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam đang tiến hành Trong năm vừa qua,

chúng tôi đã nghiên cứu nhu cầu đầu tư cho các rủi ro thiên tai tại các thành phố thí điểm Qua kết quả phân tích,

sẽ có các sản phẩm được thiết kế để ứng phó với thảm họa thiên tai cũng như các rủi ro biến đổi khí hậu

13 Để giảm lượng phát thải khí nhà kính thông qua xử lý nước thải tốt hơn, ADB cũng ủng hộ việc thúc đẩy các

cơ chế đầu tư xanh trên toàn cầu, và theo đó sẽ hỗ trợ mở rộng quy mô của những sáng kiến như vậy

14 Bất kỳ cuộc thảo luận nào về thúc đẩy phát triển đô thị bền vững đều được coi là không hoàn chỉnh nếu

không giải quyết được nhu cầu về khoản đầu tư cao hơn cho khu vực tư nhân Đầu tư cho khu vực tư nhân, cụ thể

là tại các trung tâm công nghiệp, đã thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng tại rất nhiều khu vực của Việt Nam Có khả

năng điều này cũng sẽ trở thành một trong những động lực quan trọng nhất đối với phát triển đô thị bền vững

15 Tuy nhiên, quy hoạch đô thị mới chỉ được nhìn nhận chủ yếu như là công việc của chính phủ, và khu vực tư

nhân, và các tổ chức cộng đồng và xã hội không có vai trò phải tham gia Mục tiêu của các hỗ trợ từ phía ADB

dành cho Bộ Kế hoạch & Đầu tư để tiến hành nghiên cứu khả thi đối với các Liên kết đối tác công tư

(Public-Private Partnerships – PPPs) và chuẩn bị ý tưởng đầu tư là thành công trong việc huy động khu vực tư nhân

Chúng tôi hi vọng rằng danh sách ưu tiên PPP sẽ bao gồm cả hạ tầng đô thị bền vững Tuy nhiên, vẫn cần tăng

cường năng lực kỹ thuật và thể chế hơn nữa để phát huy hiệu quả đầu tư khu vực tư nhân

c kIếN THức

16 Cả hai hoạt động đầu tư và thúc đẩy đều đóng vai trò quyết định để đạt được mục tiêu đầu tư và hạ tầng xanh

trong giai đoạn ngắn và trung hạn Tuy nhiên, để xây dựng các thành phố xanh và có khả năng chống chịu, cần có

chuyển đổi trong cơ chế chính sách Đối với quy hoạch hạ tầng và dịch vụ đô thị cơ bản, cần có quy hoạch đô thị tổng

hợp cũng như phối hợp phát triển tốt hơn Hướng tiếp cận này đòi hỏi xây dựng kiến thức và các hoạt động cộng tác

17 Để góp phần thu hẹp khoảng cách này, ADB mới đây đã giới thiệu Sáng kiến Đô thị Xanh để thu hẹp khoảng

cách giữa quy hoạch đô thị và quản lý môi trường Thông qua quy hoạch đô thị toàn diện hơn và phối hợp giữa

đầu tư và quản lý môi trường, các hỗ trợ kỹ thuật sẽ cải thiện các điều kiện môi trường và hoạt động sử dụng

nguồn lực ảnh hưởng tới các dịch vụ đô thị và chất lượng cuộc sống

18 Với vai trò là một phần trong sáng kiến này, bộ công cụ thành phố xanh đang được xây dựng để hỗ trợ các

nhà quản lý thành phố, các đơn vị chính quyền địa phương, các nhóm dự án trong việc xây dựng các kế hoạch

phát triển đô thị tổng thể Bộ công cụ sẽ giúp các thành phố xây dựng khung công việc của mình đối phó với các

thách thức về mặt xã hội và môi trường tại đô thị, bao gồm cả tác động của biến đổi khí hậu

19 Sáng kiến Thành phố Xanh sẽ phát triển Đối tác Quản lý Đô thị nhằm tăng cường các năng lực chủ chốt cho chính quyền trung ương và địa phương, xã hội dân sự, và khu vực tư vấn trong quy hoạch và quản lý đô thị xanh bằng cách xây dựng cơ chế thực hiện đổi mới dựa trên nội dung chính: đầu tư và kiến thức Để phổ biến thêm về kiến thức này, ADB sẽ thành lập một trung tâm xuất sắc về phát triển đô thị bền vững để hỗ trợ các thành phố ở khu vực châu

Á – Thái Bình Dương Quý vị sẽ được hiểu thêm về sáng kiến này từ các đồng nghiệp của tôi trong này hôm nay

20 Một dự án hỗ trợ kỹ thuật khác để tăng cường kiến thức về phát triển đô thị bền vững đang xây dựng các hướng dẫn dành cho các đô thị loại hai hay “các đô thị hành lang” trong đó có Đồng Tháp Cuốn Sổ tay Hướng dẫn Chống chịu với Biến đổi khí hậu sẽ văn bản hóa xem ba thành phố với các đặc điểm khác nhau kiểm tra rủi

ro khí hậu và tiến hành các biện pháp để tăng cường khả năng chống chịu của mình như thế nào

21 Trong vòng ba năm tới, việc tăng cường năng lực về quản lý nước chống chịu trước biến đổi khí hậu thông qua các khoản đầu tư và hỗ trợ kỹ thuật sẽ được đặc biệt quan tâm ADB cũng sẽ cùng với các đối tác để phân tích và ứng phó với rủi ro về an ninh lương thực trong dài hạn do tác động đe dọa từ biến đổi khí hậu và kiểm tra mối liên kết giữa nông thôn và thành thị

22 Các ngành có liên quan tới quy hoạch đô thị cần phải tiếp tục phối hợp chặt chẽ với nhau Chúng ta cần lồng ghép tăng trưởng kinh tế với tính bền vững về môi trường ở tất cả các cấp và các ngành để cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân

23 Các sáng kiến của ADB tuy nhỏ nhưng là những bước đi đáng kể Và chính những bước đi này đã tạo thành cam kết và tầm nhìn dài hạn đối với các đô thị và ADB để cải thiện điều kiện sống tại các thành phố

• Tối đa hóa đồng lợi ích Các khoản đầu tư phải luôn luôn hỗ trợ phát triển xã hội và sinh thái bền vững cũng như giảm mức độ tổn thương trước biến đổi khí hậu và/hoặc phát thải khí nhà kính

• Tìm kiếm các sự hỗ trợ Tìm kiếm các cơ hội để lồng ghép tăng trưởng kinh tế và khuyến khích tăng trường bền vững về khía cạnh môi trường

• giải quyết vấn đề thiếu hụt trong thích ứng Đầu tư vào các phương án “không hối hận” và các giải pháp đối với các thách thức phát triển và môi trường ngày qua ngày để tăng cường khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu trong tương lai

• Áp dụng phương pháp tiếp cận quy hoạch không gian Xem xét các phương án phát triển đô thị và tác động về mặt môi trường của những phương án này từ góc độ tổng hợp trên toàn bộ khu vực

• Lồng ghép với quy hoạch phát triển Xác nhận rằng các đánh giá chiến lược và chính sách an toàn về môi trường cũng như các hành động thích ứng và giảm thiểu là một phần trong các chu kỳ quy hoạch phát triển

Điều này có nghĩa là phải đưa ra các ưu tiên sớm và để các vấn đề ít cấp thiết hơn lại phía sau;

• Thích ứng với các bước được kết nối: Thực hiện thích ứng với biến đổi khí hậu trên cơ sở theo từng giai đoạn nhằm đảm bảo các bài học được rút ra, tiến hành điều chỉnh và mỗi bước sẽ là nền tảng cho bước tiếp theo nếu cần; và cuối cùng là,

• Hỗ trợ hoạt động lồng ghép Làm việc với những người bị ảnh hưởng nặng nề nhất từ việc môi trường bị xuống cấp và tác động của khí hậu cũng như với những cá nhân đơn vị mà hành động của họ có thể tăng cường khả năng chống chịu của các hệ thống tự nhiên một cách tốt nhất

25 Để đạt được các mục tiêu trên, chúng ta cần có sự lãnh đạo, cam kết mạnh mẽ hơn cũng như đầu tư hiệu quả trên quy mô rộng để hướng tới mô hình phát triển thành phố xanh và có khả năng chống chịu Việt Nam đã xây dựng các chiến lược và chính sách khuyến khích ủng hộ quá trình chuyển đổi này

26 giờ đã đến lúc chúng ta thực hiện Chiến lược Tăng trưởng Xanh và các giải pháp phát triển đô thị được đề cập trong

đó Chúng ta hãy cùng hợp tác với nhau để thực hiện điều đó thật sớm

Trân trọng cảm ơn quý vị đã lắng nghe Tôi xin chúc sự kiện của chúng ta diễn ra thành công tốt đẹp Xin cảm ơn

Ngô Thị Lệ mai

Điều phối viên quốc gia IsET-Việt Nam

ISET là tổ chức phi chính phủ quốc tế về lĩnh vực nghiên cứu, hoạt động về thích ứng với Biến đổi khí hậu trong bối

cảnh đô thị ở 5 thành phố tại Việt Nam với sự hỗ trợ của Quỹ Rockefeller và Cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID)

Chúng tôi hỗ trợ các cơ quan liên quan ở Cần Thơ, Đà Nẵng, Quy Nhơn, Huế và Lào Cai trong việc chia sẻ kiến thức, xây

dựng đánh giá, lập kế hoạch và thử nghiệm các phương pháp mới nhằm quản lý các hệ thống ở đô thị trong bối cảnh

Biến đổi khí hậu và đô thị hoá đang diễn ra nhanh chóng

Hội nghị “Hướng tới các thành phố xanh và có khả năng thích ứng với BĐKH” được sự tài trợ và chủ trì của Bộ Xây dựng

và tổ chức gIZ Những nội dung, tài liệu và các diễn giả mà quý vị sẽ được tiếp xúc trong ba ngày hội nghị là kết quả của

một quá trình cộng tác chặt chẽ giữa rất nhiều tổ chức khác nhau trong Cộng đồng hành động về Thích ứng với Biến đổi

khí hậu ở đô thị (Cộng đồng hành động) Tôi xin được giới thiệu khái quát về diễn đàn liên kết và học hỏi đặc biệt này với

hy vọng các quý vị ở đây sẽ đều quan tâm gia nhập Cộng đồng Hành động

Hai năm trước, chúng tôi cùng các đồng nghiệp từ Viện Chiến lược và Chính sách Khoa Học và Công Nghệ Quốc gia

(NISTPASS) và Cục phát triển Đô thị (UDA) nhận thấy rằng rất nhiều tổ chức ở cấp quốc gia và địa phương đều đang

tham gia vào các nỗ lực khác nhau nhằm đối phó với những thách thức do đô thị hoá nhanh, gia tăng rủi ro thiên tai và

biến đổi khí hậu Tuy nhiên các tổ chức này cần phải gắn kết với nhau, chung tay xây dựng nên một mạng lưới để chia

sẻ và học hỏi lẫn nhau

Năm 2011, chúng tôi thành lập Cộng đồng hành động về Biến đổi khí hậu ở đô thị với tư cách là một tổ công tác chuyên

đề thuộc Diễn đàn đô thị Việt Nam Mục đích là tập hợp một cộng đồng các bên liên quan hoạt động tích cực trên nhiều

lĩnh vực và quy mô, thúc đẩy việc chia sẻ và học hỏi một cách nghiêm túc giữa các tác nhân, gồm các Sở ban ngành

và lãnh đạo ở địa phương, các Bộ ngành, viện nghiên cứu và trường đại học, các hiệp hội, tổ chức đoàn thể, tổ chức phi

chính phủ, nhà tài trợ, doanh nghiệp cũng như các bên liên quan khác có tác động/hoặc bị tác động bởi BĐKH và đô thị

hoá Cộng đồng hành động có sự phối hợp tổ chức của nhiều thành viên khác nhau và sẵn sàng hoan nghênh tất cả các

tổ chức và cá nhân mong muốn tham gia đóng góp thời gian, nguồn lực và ý tưởng

Hội thảo khởi động Cộng đồng Hành động đã được tổ chức vào ngày 25/7/2012 tại thành phố Đà Nẵng với sự tham dự

của hơn 200 đại biểu từ cấp quốc gia, các thành phố, tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ, các trường đại học và viện

nghiên cứu Trong năm vừa qua, các thành viên của Cộng đồng Hành động đã tiếp tục họp mặt, tài trợ và đóng góp cho

nhiều sự kiện khác nhau, nhằm mục đích mang đến sự góp mặt rộng rãi của nhiều tổ chức mới và đa dạng hơn Trong

năm nay, các thành viên của Cộng đồng Hành động đã chủ trì một cuộc họp về điều phối và lập kế hoạch ở Hà Nội, một

chuyến Học hỏi Trao đổi kinh nghiệm ở thành phố Quy Nhơn (ISET), một hội thảo về vấn đề thích ứng với BĐKH trong

các Đánh giá Môi trường Chiến lược của Quy hoạch Tổng thể (Viện Kiến trúc và Quy hoạch Đô thị và Nông thôn – VIAP

và Quỹ Phát triển Bắc Âu – NDF), một phiên thảo luận về rủi ro khí hậu đối với khu vực tư nhân (ISET) Mới ngày hôm

qua, Viện Môi trường và Phát triển Quốc tế (IIED) cũng vừa tổ chức một hội thảo cho các nhà nghiên cứu về lĩnh vực

thích ứng với BĐKH ở đô thị trên khắp Việt Nam

gIZ đóng vai trò chuẩn bị và tổ chức hội thảo này trong suốt các tháng vừa qua, tạo điều kiện cho một nhóm công tác

từ Hà Nội và các thành phố trên khắp Việt Nam đóng góp thời gian, kiến thức chuyên môn và nghiên cứu của mình cho

sự kiện này Các quý vị sẽ thấy quá trình chia sẻ và tranh luận giữa các bên hôm nay sẽ mang lại cho chúng ta một hội

thảo có ý nghĩa và một loạt các bài nghiên cứu mà hy vọng sẽ được các quý vị quan tâm

Cộng đồng hành động cũng đã lập ra một trang blog tại địa chỉ blogvufclimatechange.wordpress.com, do công ty

Spatial Decisions quản lý Rất mong quý vị ghé thăm trang web này và khai thác từ nguồn thông tin rất phong phú về đô

thị hóa và BĐKH ở đây, cũng như đóng góp cho trang blog qua việc đưa ra ý kiến bình luận và chia sẻ các thông tin của

mình Chúng tôi rất mong có thể đem những ý kiến thảo luận được đưa ra trong hội thảo ngày hôm nay trở thành những

chủ đề thảo luận thường xuyên và sôi nổi trên trang diễn đàn mạng

Cuối năm nay, Cộng đồng Hành động sẽ tổ chức một cuộc họp lập kế hoạch nữa nhằm xác định ra các ưu tiên và lĩnh

vực hành động cho năm tiếp theo Chúng tôi xin được hoan nghênh mọi ý kiến đóng góp của các quý vị thông qua

trao đổi trực tiếp cũng như trực tuyến Hy vọng rằng từ một nhóm nhỏ các thành viên có lĩnh vực chuyên môn và kinh

nghiệm giống nhau, Cộng đồng Hành động sẽ tiếp tục phát triển mở rộng để trở thành một cộng đồng sôi nổi, năng

CẬP NHẬT VỀ CỘNG ĐỒNG

HÀNH ĐỘNG VỀ THíCH ỨNG VỚI

BIẾN ĐỔI KHí HẬU Ở ĐÔ THỊ

động, tự chủ, tạo đà cho quá trình học hỏi, kết nối, hợp tác và chia sẻ rộng rãi hơn trong một mạng lưới rộng khắp về những kinh nghiệm liên quan đến thích ứng với BĐKH ở đô thị

PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ HỢP NHẤT – HƯỚNG ĐẾN CÁC THÀNH PHỐ XANH VÀ CÓ KHẢ NĂNG ỨNG PHÓ

Ở VIỆT NAM

Từ khoá: quản lý đô thị ở việt nam, biến đổi khí hậu, cải cách hành chính, phát triển đô thị hợp nhất

Lawrie Wilson giám đốc dự án quốc tế, Hansen Partnership Pty Ltd.

Liên hệ: lawriewilson43@gmail.com, Điện thoại: +84 903 927 048 (Phiên bản Tiếng Việt được dịch bởi Ts.kTs Nguyễn Hồ bắc: hobac.nguyen@gmail.com)

1 gIớI THIệu

Tập hợp tài liệu này theo chủ đề hội thảo “Phát Triển Đô Thị Hợp Nhất – Hướng Đến Các Thành Phố Xanh và Có Khả Năng Ứng Phó Ở Việt Nam” được tài trợ bởi Hội hợp tác quốc tế Đức (gIZ) và sẽ được tổ chức tại Đà Nẵng, Việt Nam ngày 24-25 tháng 10 năm 2013 Mục tiêu chính của Hội thảo là tạo một thảo luận đa diện về các chủ đề then chốt về

“Phát triển đô thị hợp nhất ở Việt Nam” bằng việc biên soạn một vài trong số rất nhiều vấn đề phức tạp được chọn lọc kỹ lưỡng sẽ đóng góp cho thành tựu lâu dài của “các đô thị xanh và có khả năng ứng phó” ở Việt Nam

Các vấn đề mục tiêu để thảo luận được nhóm lại theo các chủ đề chính: “Phát triển đô thị bền vững”, “Khả năng khôi phục/chống ngập” và “hợp nhất vấn đề Biến đổi khí hậu vào Quy hoạch đô thị: Những công cụ cần thiết và Phương pháp tiếp cận hiện nay”, và một loạt các tham luận tổng quát và bày viết theo chủ đề đã được biên soạn và đưa ra những thảo luận và nhận định từ những chuyên viên và chuyên gia có kinh nghiệm thực tế nổi tiếng thuộc nhiều lãnh vực khác nhau

Bài viết này đặc biệt tập trung vào sự cấp thiết của việc xem xét lại những trọng tâm hiện nay về quy hoạch không gian (xây dựng) và nhu cầu đồng thời về sự mở rộng và thích ứng của nó để phù hợp với một loạt các thành phần trong quá trình đô thị hoá cần thiết cho việc lập quy hoạch và phát triển các thành phố ở Việt Nam thích hợp với thế kỷ 21 trong khung kinh tế, chính trị hiện nay

2 Hệ THốNg Quy HoạcH ĐÔ THỊ ĐaNg cHỊu ÁP Lực

Một trong những vấn đề lớn Việt Nam đang đối mặt hiện này là quản lý sự đô thị hoá, bởi vì tiến trình đô thị hoá liên quan trực tiếp đến quá trình hiện đại hoá và công nghiệp hoá của đất nước; vì thế, liên quan đến sự phát triển kinh tế tương lai

gần đây, trên bản tin (ngày 21 tháng 7 năm 2013) đài Tiếng Nói Việt Nam (VoV) đã mô tả một cách súc tích vấn đề này qua đoạn sau:

“Việt Nam đang đối mặt với những gánh nặng về suy thoái môi trường và quản lý tài nguyên thiên nhiên thiếu thận trọng của ngành công nghiệp, phát triển lao động không cân bằng, và khoảng cách giàu nghèo khu vực nông thôn

và thành thị Đô thị hóa không được kiểm soát tàn phá môi trường và thậm chí có thể làm tăng đói nghèo.”

Đài cũng dẫn lời của Phó Trưởng Đoàn đại biểu Thành phố Hồ Chí Minh Trần Du Lịch như sau:

“ thúc đẩy phát triển xanh là một nỗ lực để lấy lại những gì đã mất trong những nỗ lực cho sự phát triển”

Vấn đề này hiển nhiên đối với các nhà quy hoạch việt nam trong nhiều năm, và giải pháp gồm một tiến trình mở rộng quy hoạch đô thị ở Việt Nam từ phương pháp tiếp cận với trọng tâm là quy hoach không gian hiện nay đến một phương pháp tiếp cận tích hợp toàn diện hơn Tiến trình này có thể được tóm lược lại một cách hợp lý theo tiêu đề của hội thảo này

- Quy hoạch phát triển hợp nhất Tuy nhiên vấn đề không nằm tại việc tìm ra các giải pháp mà hơn thế là việc đạt được những chuyển biến của hệ hành chính công từ đó cho phép những giải pháp phù hợp sẽ được chấp thuận và thực hiện

Thông tin

chuyên đề

Vị cựu thủ tướng Việt Nam sau này, ông Võ Văn Kiệt trong một bài báo ông viết cho Báo xuân 2006 của Sài gòn Cuối

Tuần 1 đã nêu ra những phát hiện và đề xuất rất thực tiễn về những tồn tại của quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam

Ông Kiệt nói:

“If cities/towns are considered an integrated body in terms of development and operation, the assigning of

responsibilities to Ministries … - is an ad-hoc approach inherited from a small-scale agriculture-based economy

The investment plan, therefore, has many overlaps, conflicts, and gaps, causing chaos in studying, developing

and operating cities/towns”.

Ông đưa những đề nghị sau:

“Đã đến lúc thành lập một cơ quan, một tổ chức hợp nhất tất cả các ngành phục vụ phát triển và quản lý đô thị,

đảm bảo sự phối hợp hài hoà và đồng bộ với kế hoạch đầu tư được lập ra dựa trên một chiến lược hợp nhất”.

Từ vựng về quy hoạch ở Việt Nam có đầy những từ ngữ chuyên biệt trong ngành quy hoạch: “phát triển bền vững”,

“chiến lược phát triển thành phố”, “quản lý đô thị”, “chiến lược tăng trưởng xanh”, “thích ứng với biến đổi khí hậu”, v.v

nhưng thực tế là hệ thống quy hoạch đô thị ở Việt Nam chưa được thiết kế để đáp ứng được thực chất tiến trình quy

hoạch đô thị như vậy

Việt Nam có một một cơ chế thực hiện quy hoạch (xây dựng) không gian được tổ chức tốt và có trình độ cao Đó là một

tiến trình gồm việc xác định các chức năng dự kiến của khu đô thị mới, sự bố trí về không gian cho các chức năng này

và các hình thức công trình xây dựng đáp ứng được các yêu cầu chức năng đó, với các mục tiêu 10, 15 hay 20 năm

trong tương lai Vấn đề của cách tiếp cận này là nó không xác định được vô số các thiếu sót của sự phát triền đô thị và

các vấn đề ảnh hưởng đến những khu vực rộng lớn hiện hữu và mở rộng của đô thị Ví dụ minh hoạ cho các tồn tại đó

phổ biến và được trình bày chi tiết trên báo chí gần như mỗi ngày, như:

• thiếu trầm trọng không gian xanh trong các đô thị hiện hữu,

• phân bổ không gian cho đường sá hoàn toàn không tương xứng gây ra tình trạng tắc nghẽn giao thông ở nhiều

khu vực kéo dài cả ngày, và vì các cơ quan chức năng tiếp tục cho phép phát triển các toà nhà cao tầng trong những khu vực mà chỉ làm trầm trọng thêm vấn đề giao thông

• khu vực đô thị và nông thôn bị ô nhiễm bởi chất thải công nghiệp, và

• quản lý tài nguyên thiên nhiên, nguồn lực xã hội và kinh tế không tương xứng

Điều mà hệ thống hiện hữu tại Việt Nam không thực hiện được là tạo một môi trường đô thị:

• cung cấp những tiện nghi đô thị đẳng cấp cao,

• khuyến khích khai thác tài nguyên thiên nhiên và nhân tạo một cách sinh thái và môi trường bền vững,

• thúc đẩy đầu tư, và

• đảm bảo cung cấp hạ tầng xã hội và hạ tầng đô thị hiệu quả

Những câu hỏi cần được xác định liên quan đến quy hoạch xây dựng gồm:

• Mức độ hiệu quả của các bản quy hoạch này trong việc xác định các vấn đề phát triển ở thế kỷ 21?

• chúng có tạo ra những kết quả cần thiết cho việc cải thiện môi trường đô thị của các thành phố ở Việt Nam hay

không?

• chúng có tạo ra các thành phố cạnh tranh được trong bối cảnh quốc tế và khu vực hay không?

• nói cách khác, cơ chế quản lý phát triển đã được hình thành 40 năm qua có đáp ứng hay xứng tầm để đưa

chúng ta đến 40 năm nữa, hay thậm chí chỉ đến 2020?

Sự vận hành của một hệ thống quy hoạch đô thị có hiệu lực và hiệu quả ở Việt Nam đòi hỏi sự nhìn nhận cơ chế hiện tại

không còn tạo ra được những kết quả cần thiết cho một thành phố hiện đại và hiệu quả dưới góc độ sống tốt, bền vững,

dịch vụ xã hội dễ dàng tiếp cập, đầu tư an toàn, và thúc đẩy các cơ hội đầu tư trong môi trường cạnh tranh quốc tế

Rõ ràng là quy hoạch xây dựng tổng thể là một di sản của thời kỳ tiền “đổi mới” và có ít liên hệ với thời kỳ tiếp theo khi

Việt Nam gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) và những đổi thay từ nền kinh tế thị trường Bạn có thể đứng lại

và quan sát tổng thể các thành phố trọng yếu ở Việt Nam và không thể không thừa nhận rằng công tác quy hoạch đô

thị như đang được thực hiện hiện nay đã không thành công trong việc tạo ra một chất lượng đời sống đô thị như đã cam

kết Đó là vì tư duy và phương pháp luận quy hoạch xây dựng không xác định được những chủ đề cần thiết để chuyển

đổi các thành phố trọng yếu ở Việt Nam sang một hệ thống đô thị hiện đại, hiệu quả có tính bền vững và cung cấp một

chất lượng cuộc sống cao, và nó đảm bảo tính hiệu quả trong việc cạnh tranh trên trường quốc tế trong thời kỳ hậu WTO này

3 sự cầN THIếT cảI cÁcH

Câu hỏi đặt ra là liệu cơ chế hiện hữu về quy hoạch đô thị có đủ cả năng lực lẫn cơ cấu thể chế cần thiết để giải quyết nhiều thách thức phải đương đầu trong lãnh vực quy hoạch, đặc biệt là vấn đề thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển đô thị bền vững?

Khó khăn là những giải pháp cho những thách thức này bị hạn chế bởi công nghệ quy hoạch đã lỗi thời và tiến trình không được cập nhật theo những thay đổi thời cuộc do công cuộc cải cách hành chính “đổi mới” và việc gia nhập tổ chức WTO mang lại Tiến trình này không chỉ

là giới thiệu một hệ thống quy hoạch đô thị mới đến Việt Nam, mà hơn thế là mở rộng và nâng cấp hệ thống hiện nay để đảm bảo rằng nó

có thể tạo dựng được các thành phố phù hợp với thế kỷ 21 trong bối cảnh khung hệ thống chính trị và kinh tế hiện nay

Vì vậy thách thức chính yếu là nhận ra những khiếm khuyết của cơ chế hiện nay – đặc biệt những cơ chế đang còn phản ảnh thời kỳ tiền đổi mới và trước khi gia nhập WTO,với hậu quả là các thành phố chúng ta có ngày này với những vấn đề kẹt xe, môi trường xuống cấp, tiện nghi đô thị thấp; và thiết lập ra một cơ chế mới đặc biệt nhắm đến mục tiêu tạo ra các thành phố tương xứng cho Việt Nam trong thế kỷ

21 với nền kinh tế sôi động và phát triển

Nhà quy hoạch không phải nghệ sỹ (không giống như các kiến trúc sư) và không có sự bóng bẩy trong những đề xuất giải pháp thiết kế

để tạo ra những tác phẩm đầy chất sáng tạo trên giấy mà không có cơ

sở thực tiễn nào Quy hoạch phát triển đô thị phải “có căn cứ” và phải

được lập trong khuôn khổ chính sách rõ ràng Vì thế, giải pháp quy

hoạch được đề xuất phải thực hiện được trên thực tiễn

Tồn tại trực diện của hệ thống hiện hữu không ở các giải pháp thiết

kế đô thị được đề xuất bởi các nhà thiết kế đô thị, mà ở trong Bản tóm lược quy hoạch (đó là, Những điều khoản Tham chiếu) mà các nhà thiết kế đô thị phải đáp ứng trong quá trình lập các quy hoạch đô thị

một bản kế hoạch Tóm lược đầy đủ, được nghiên cứu kỹ, dựa trên chính sách thật sự là yếu tố cốt yếu của một quy hoạch đô thị thành công Đó cũng là thành phần phức tạp nhất của hệ thống quy hoạch

đô thị vì nó là điểm mà tất cả các yếu tố/yêu cầu then chốt cần cho các chính sách phát triển đô thị được xác định và chỉnh chu, đặc biệt là:

• Phát triển đô thị bền vững

• Các chiến lược và sáng kiến tăng trưởng xanh

• ứng phó với biến đổi khí hậuBản kế hoạch Tóm lược trên thực tế là sự kết hợp tuyên bố về tầm nhìn của địa phương, nhưng không chỉ về những thành tựu đạt được

về không gian hay xây dựng, mà hơn thế là một tuyên bố về quy hoạch chiến lược (ví dụ một “chiến lược phát triển thành phố”) bắt nguồn từ một phân tích về những điểm mạnh, những điểm yếu, những

cơ hội và những vấn đề, những giải pháp được đề xuất phù hợp và gắn liền với một khung chính sách rõ ràng (đó là một tiến trình “SWOPP” –

Nghiên cứu thí điểm Đảo Phú Quốc

Quy hoạch tổng thể đề xuất việc thành lập một trung tâm tài chính quốc tế và cảng biển quốc tế: Kiểm nghiệm thực tế ở đâu?

Ngoài tham vọng của ủy ban nhân dân cấp huyện và cấp tỉnh là hình thành một Singapore khác, trên thực tế là không tham vọng nào có thể đạt được Những đề xuất này không có liên quan đến sự vận hành của một nền kinh tế thị trường nơi mà các nhà đầu tư tiềm năng quan tâm nhiều đến việc gặt hái được lợi nhuận thoả đáng với khoản đầu tư của họ hơn về thực hiện tham vọng của Uỷ ban nhân dân‘ Ví dụ, tại sao

vị trí Phú Quốc lại tốt hơn với vai trò là cảng biển quốc tế so với Sihanoukville của Campuchia gần đó, nơi có kết nối đường sắt trực tiếp đến thủ đô Phnom Penh và có khả năng để một mạng lưới đường sắt liên Á?

Những lợi thế cạnh tranh nào đảo Phú Quốc

có hơn TP Hồ Chí Minh, với vị thế là một trung tâm tài chính quốc tế?

Tài liệu tóm tắt về phát triển phù hợp cho việc lập quy hoạch không gian tổng thể Đảo Phú Quốc sẽ cung cấp các lý lẽ (bao gồm

cả phân tích tính khả thi về tài chính) đối với chỉ định cho các mục đích như vậy và sẽ xác định lộ trình lập kế hoạch cần thiết để đạt được thành công Nếu các lý lẽ chứng minh đó không thể được cung cấp thì toàn

bộ mục đích của quy hoạch tổng thể,trong vai trò là tài liệu hướng dẫn cơ hội đầu tư,

sẽ mất

Bằng chứng về thực tế này đã được cung cấp bởi một thông cáo báo chí gần đây (TTXVNNews Services 2013/08/08) trích dẫn Thủ tướng Vũ Văn Ninh Phó phàn nàn với Bộ Kế hoạch và Đầu tư (Bộ KH & ĐT)

về tiến độ nghiên cứu quy hoạch chậm trễ

để biến hòn đảo này vào một thành phố ở phía nam tỉnh Kiên giang và dần dần thiết lập một Đặc khu hành chính và kinh tế Các thông cáo báo chí giải thích rằng:

“Trong toàn bộ hòn đảo, tổng số dự án hợp

lệ được cho là hơn 200 Chúng chiếm tổng diện tích 8.900 ha Trong số này, 81 dự án

đã được cấp giấy chứng nhận đầu tư bao gồm 3.800 ha, với tổng số vốn trên 88 nghìn

tỷ đồng (4 tỷ USD) nhưng chỉ có 13 dự án đang hoạt động “

1 Theo Doanh nhân Sài gòn Cuối tuần số Xuân Mậu Tý (234-235)

Điểm mạnh (s), điểm yếu (W), cơ hội (o), vấn đề (P), và chính sách (P)).Bản tóm tắt phát triển như vậy để hình thành một

bản quy hoạch không gian sẽ rõ ràng có tính dựa trên chứng cứ và chính sách được hướng dẫn.

Một dấu hiệu quan trọng nữa về tính không tương xứng của cơ chế quy hoạch không gian (xây dựng) hiện nay là việc quản

lý hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên và nhân tạo cần thiết cho sự phát triển bền vững thật sự vô cùng khó khăn bởi vì

các công cụ quản lý cần thiết để xác định yếu tố bền vững không phải là bộ phận của quy trình quy hoạch hiện nay ở Việt

Nam Sự bền vững của các thành phố không phải là vấn đề được xác định trong quy trình dựa trên thiết kế đô thị vốn chỉ tập

trung vào việc lập các quy hoạch không gian Để đạt được một cách hiệu quả sự phát triển đô thị bền vững Việt Nam sẽ cần

thay đổi từ một quy trình dựa trên thiết kế đô thị sang một hệ thống dựa trên quy hoạch đô thị toàn diện và hợp nhất

Hiện tại có tách rời giữa quy hoạch (xây dựng) đô thị và phát triển đô thị, vì quy hoạch (xây dựng) đô thị phản ảnh hình

ảnh công trình được xây dựng vào thời điểm cuối sau 15-20 năm tương lai, trong khi các nhà đầu tư phát triển đô thị

thì quan tâm những kết quả trực tiếp, những người sử dụng của hệ thống đô thị (tức là cư dân, công nhân, thương nhân

v.v.) cũng vậy Những điểm này liên quan đến những vấn đề trong một bức tranh lớn hơn – và làm nổi bật lên sự khiếm

khuyết trong hệ thống hiện hữu dưới góc độ các kết quả lý tưởng các đô thị Việt Nam mong muốn đạt được, như:

• Khả năng cạnh trạnh toàn cầu/khu vực

• Xã hội công bằng

• Phân bổ nguồn lực hiệu quả

• Phát triển bền vững

• Tăng trưởng xanh

• giảm thiểu rủi ro do thiên tai và khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu

Quy hoạch chung đảo Phú Quốc là một ví dụ về sự “tách rời” giữa các giải pháp quy hoạch lý tưởng hoá và thực tiễn

Trên thực tế, quy hoạch chung đảo Phú Quốc đã được phê duyệt ở tất cả các cấp liên quan của chính phủ đã đề xuất

cần có sự thay đổi quan trọng về cấu trúc của hệ thống quy hoạch ở Việt Nam nếu muốn mục tiêu của chính sách quốc

gia là đạt được sự phát triển đô thị bền vững trên thực tế hơn là một ước mơ Quy hoạch chung đảo Phú Quốc bộc lộ

một mâu thuẫn cố hữu giữa các mục tiêu chính sách phát triển quốc gia (ví dụ chỉ định đảo Phú Quốc là một đặc khu

hành chính kinh tế) và mục tiêu chính sách quốc gia là đạt được sự phát triển đô thị bền vững

Vấn đề ở đây không chỉ riêng với quy hoạch chung đảo Phú Quốc – về kỹ thuật thì đó là tài liệu rất có hiệu lực khi nhìn

nhận dưới góc độ hệ thống quy hoạch mà từ đó nó được tạo ra Vấn đề nằm ở bản thân hệ thống quy hoạch đã không

cung cấp nền tảng luận lý để xem xét những vấn đề/yêu cầu đó dưới góc độ ‘phát triển đô thị bền vững’ và ‘tăng trưởng

xanh’ trong việc lập các quy hoạch không gian Những xem xét như vậy là chức năng của một ‘khung quy hoạch đô thị

chiến lược ’ – công tác này cần làm trước việc lập quy hoạch không gian, và nó trên thực tế trở thành một hồ sơ tóm tắt

(tức là ‘Điều khoản tham chiếu’ toàn diện) để lập quy hoạch không gian

Việc xác định mỗi chức năng bao hàm trong quy hoạch không gian tổng thể cần được minh chứng trong khung quy

hoạch đô thị chiến lược, trong khi quy hoạch không gian tổng thể chỉ đơn thuần là phân bổ không gian cho những chức

năng này sao cho phù hợp về mặt thiết kế đô thị

Các chiều hướng và các thông số chủ yếu của đô thị bền vững đối với các thành phố ở Việt Nam cần nhắm đến việc xây

dựng khả năng phục hồi vào kết cấu đô thị, gồm:

a) giảm thiểu rủi ro thiên tai và khả năng phục hồi với biến đổi khí hậu

b) khả năng phục hồi môi trường

c) khả năng phục hồi kinh tế xã hội

d) khả năng phục hồi văn hóa

e) khả năng phục hồi về giao thông công cộng và lưu thông

f) khả năng phục hồi về giáo dục, Y tế và phúc lợi

g) khả năng phục hồi về không gian xanh và các cơ sở vui chơi giải trí công cộng

Hiện nay cấp thiết cần có sự chuyển đổi ra khỏi giải pháp vốn chỉ nhắm đến việc hình thành không gian xây dựng bằng

cách bắt đầu thực hiện từng bước tiến trình thiết lập khung phát triển đô thị trong đó giải pháp thiết kế đô thị được vận

dụng – tức là đưa kỹ thuật quy hoạch chiến lược vào một tiến trình quy hoạch phát triển đô thị hợp nhất, đồng thời với

việc thừa nhận rằng giai đoạn quy hoạch chiến lược này quan trọng hơn rất nhiều việc hình thành các giải pháp thiết kế

đô thị Việc lập khung phát triển đô thị có thể hiểu là việc tạo hồ sơ tóm tắt thiết kế cho các quy hoạch cấp thấp hơn

Điều khiếm khuyết hiện nay là một quy trình hiệu quả để kết nối những hoạt động quy hoạch riêng lẻ vào một khung đô thị hợp nhất cho khu vực được quan tâm; là: quy hoạch cấp quốc gia, cấp tỉnh/thành phố, và cấp quận/huyện:

1 Ở cấp quốc gia sẽ tập trung vào xây dựng chính sách và quản lý tài nguyên quốc gia;

2 Ở cấp tỉnh/thành phố sẽ tập trung vào:

a) Việc áp dụng các chính sách quy hoạch chiến lược như phát triển đô thị kinh tế, phát triển xã hội, sử

dụng và phân bố đất đai hợp lý, bền vững đô thị và khả năng phục hồi, b) khung thiết kế không gian đô thị;

3 Ở cấp địa phương (quận/huyện) sẽ tập trung vào các giải pháp thiết kế đô thị cần thiết để đạt được các kết quả đã được xác định trong quy hoạch chiến lược cấp cao hơn, và về quản lý phát triển đô thị

Trong khung quy hoạch đô thị hợp nhất, ở cấp tỉnh/thành phố và cấp quận/huyện quy hoạch không gian tổng thể sẽ là bản quy hoạch chung ‘có căn cứ’ bởi vì nó sẽ được lập trong khung đô thị xác định bởi các chính sách quốc gia và các chiến lược phát triển của tỉnh/thành phố Nó sẽ chỉ rõ khu vực đất đai phù hợp cho phát triển đô thị cũng như khu vực đất đai cần tách khỏi phát triển đô thị, và sẽ làm rõ chi tiết các căn cứ dựa trên đó mà sự khác biệt được thực hiện (tức

là những cơ sở để chọn lựa áp dụng một chức năng cụ thể) Một “khung quy hoạch đô thị hợp nhất” không nên đưa ra bất cứ thiết kế đô thị chi tiết nào cụ thể cho lô đất, mà nên tập trung vào việc xác định hình thái đô thị và các chức năng liên quan đến khu vực đô thị một cách tổng thể Một khung quy hoạch đô thị hợp nhất vì thế là một bản tóm tắt thiết kế

đô thị để lập ra quy hoạch không gian chi tiết và phân khu chức năng ở cấp quận/huyện

Chỉ khi Việt Nam chấp nhận một hệ thống quy hoạch đô thị và quản lý đô thị toàn diện kết hợp chặt chẽ cả quy hoạch chiến lược ở cấp quốc gia và thiết kế đô thị ở cấp địa phương vào một hệ thống phối hợp thì mới có cơ hội thực hiện phát triển đô thị bền vững Đó là vì việc xem xét tính bền vững trong quy hoạch đô thị và phát triển đô thị là mối liên hệ mật thiết ở cấp độ quy hoạch chiến lược (do vậy, ở cấp độ quốc gia với các bộ liên quan), và trừ phi nó được xác định rõ ngay từ đầu trong của công tác quy hoạch nên sẽ không đạt được ở cấp độ thiết kế đô thị theo bất cứ ý nghĩa nào

Do vậy, một quy hoạch không gian (xây dựng) tổng thể không còn phù hợp để là công cụ chính cần thiết cho sự phát triển các thành phố lớn ở Việt Nam trong vòng 40 năm tới; đó rõ ràng là một trong những công cụ, nhưng bị cô lập và có

ít tác động bởi vì lịch sử gần đây cho thấy rõ ràng thực tế là khi không bị kìm chế, sức mạnh thị trường đã định hình các thành phố lớn ở Việt Nam trong suốt 20 năm qua, không áp dụng quy hoạch không gian (xây dựng) tổng thể

Điều cần thiết (như đã nêu bởi Ông Võ Văn Kiệt năm 2006) là một cái nhìn mới bằng cách nào tốt nhất để quản lý sự phát triển của các thành phố lớn ở Việt Nam đảm bảo rằng nó không cản trở các cơ hội kinh tế rất thực tiễn đang xuất hiện từ lực lượng lao động lành nghề và không tổn hại đến nguồn tài nguyên thiên nhiên v.v – để đảm bảo rằng các đô thị lớn có thể cạnh tranh trên trường quốc tế Cơ chế quy hoạch không gian đô thị hiện hữu không thể đạt được điều

này; nó chỉ có thể tiếp tục với những kỹ thuật đã hình thành khi Việt Nam còn bị cô lập rất xa với “nền kinh tế dựa trên

phát triển nông nghiệp quy mô nhỏ” và đã tạo ra những thành phố cùng với các vấn đề mà chúng ta thấy ngày nay.

Không thể vận hành có hiệu lực và hiệu quả hệ thống quy hoạch đô thị và quản lý ở Việt Nam với hệ thống dựa trên quy hoạch không gian nhắm đến những sản phẩm thiết kế đô thị hơn là đạt được những thành tựu về phát triển đô thị gắn liền với những mục tiêu quy hoạch về xã hội, kinh tế, môi trường và giao thông

Cần có một sự chuyển đổi toàn bộ mô hình theo cách quy hoạch đô thị được thực thi ở Việt Nam bằng việc lồng ghép tất cả các thành phần/chức năng liên quan làm nền tảng cho khả năng phục hồi đô thị vào trong hệ thống quy hoạch đô thị; vì vậy, bằng cách chấp thuận một phương pháp tiếp cận hợp nhất hơn để phát triển đô thị

4 QuảN Lý ĐÔ THỊ HoÁ – cHuyỂN ĐổI mÔ HìNH

Thách thức đối với Việt Nam trong quản lý đô thị hoá là phương pháp nghiên cứu phát triển đô thị không nhận thức rằng khi Việt Nam là thành viên của WTO là đã đem lại một loạt các tham số về phát triển vận dụng vào một nền kinh tế kế hoạch tập trung Nền kinh tế theo định hướng thị trường (bao gồm cả phần được giữ lại để nhà nước quản lý như ở Việt Nam) đặt trọng tâm chính là tạo ra lợi nhuận cho các nhà đầu tư và sự trọng tâm này đặc biệt rõ ràng trong lãnh vực bất động sản,vì vậy quá trình đầu tư này đã làm thay đổi đáng kể hình ảnh các thành phố Việt Nam

Ở một nền kinh tế thị trường phát triển, “quản lý đô thị” điều khiển quá trình đầu tư bất động sản đảm bảo rằng việc tạo

ra lợi nhuận cho nhà đầu tư không gây ra tổn thất của xã hội về tổng thể Tiến trình quản lý đô thị này bị thiếu sót trong

hệ thống quy hoạch đô thị được thực thi ở Việt Nam Quy hoạch đô thị vẫn chỉ được xem xét đến trong nghĩa hẹp là chịu

trách nhiệm về môi trường xây dựng thông qua một tiến trình thiết kế đô thị mang tính quy tắc, trong khi quản lý đô thị

đòi hỏi một năng lực kỹ thuật và hành chánh và nguồn lực rộng lớn hơn Sự cần thiết của việc chuyển đổi mô hình để

đạt được công tác quản lý đô thị hiệu quả và tạo ra những thành phố có khả năng cạnh tranh về kinh tế trong khu vực

đòi hỏi sự thừa nhận rằng hình ảnh các thành phố ở Việt Nam đang được áp đặt bởi những quyết định đầu tư của khối tư

nhân (và các công ty nhà nước đóng vai trò tựa như khối tư nhân) hơn là áp đặt bởi cơ quan quản lý buộc các đầu tư tư

nhân phát triển đô thị phải theo

Điều này không có nghĩa là quản lý nhà nước không có vai trò gì trong phát triển đô thị, mà trái lại sự can thiệp của

nhà nước có thể tạo sự kích thích hiệu quả cho phát triển đô thị, tuy nhiên nó đòi hỏi sự thừa nhận rằng đầu tư tư nhân

có tính đầu cơ là hiển nhiên, hướng đến lợi nhuận, và vì thế có tính ngăn ngừa rủi ro Việt Nam ngày càng nhiều những

quyết định đầu tư tư nhân vào phát triển đô thị sẽ trở nên ngày càng phụ thuộc vào nền kinh tế thị trường tự do hơn là

những áp đặt của quy hoạch tổng thể như Quy hoạch Tổng thể đảo Phú Quốc

Trong việc lập một hệ thống quy hoạch đô thị và quản lý đô thị phù hợp cho Việt Nam trong thế kỷ 21 có tất cả các

thành phần cần thiết cho phát triển đô thị hợp nhất, nhất thiết phải thuận theo hệ thống hành chánh mà nó vận hành

trong đó Có thể thấy rõ là phát triển đô thị ở Việt Nam thay đổi đáng kể như là sản phẩm của sự cải cách của quy trình

hành chính theo sau những cải cách của thời kỳ “đổi mới” và gia nhập WTO.Nhưng những cải cách này đối với hệ thống

hành chánh và các chính sách kinh tế không tương xứng để đáp ứng và bổ sung những thay đổi đến quy hoạch và quản

lý phát triển đô thị để đảm bảo rằng phát triển đô thị thực sự đạt được các lợi ích kinh tế - xã hội cho xã hội về tổng thể

hơn chỉ là các lợi ích tài chính cho các nhà đầu tư

Lý do cho vấn đề này đã rõ ràng, hệ thống quy hoạch không gian hiện hữu có nhu cầu cốt lõi là xác định các dự án đầu

tư, và trong thời kỳ tiền “đổi mới” nhà đầu tư duy nhất là nhà nước, nên quy hoạch đô thị là công cụ để quản lý nhà nước

– và dĩ nhiên vẫn còn như vậy Dưới cấu trúc này tất cả các dự án đầu tư được tự động cho là có lợi cho xã hội về tổng

thể và vì thế vượt xa những đòi hỏi Ngày nay hệ thống này đã vận hành trên một phạm vi rất rộng lớn Cái thiếu sót là

cơ chế để đánh giá khoản đầu tư tư nhân về các yếu tố là tác động đến tiện nghi đô thị, sự đóng góp cho phát triển kinh

tế - xã hội, và sự tuân thủ theo các tiêu chuẩn và định mức trong quy hoạch Sự thiếu vắng cơ chế này là “quản lý đô thị”

một quy trình hành chính vận hành song song với quy hoạch không gian và các chức năng chính của nó, nói một cách

đơn giản, là đảm bảo tất cả các thành tựu đầu tư đều tạo ra những lợi ích xã hội về tổng thể hơn chỉ là dành cho các nhà

đầu tư Một cách lý tưởng, dĩ nhiên, một hệ thống quản lý đô thị hiệu quả và hiệu lực sẽ tạo ra cả hai lợi ích này

Quản lý đô thị đem đến một phương pháp tiếp cận hoàn toàn khác biệt với quy hoạch đô thị khi so sánh bằng cách nào

quy hoạch đô thị hiện được vận dụng thế nào ở Việt Nam Quy hoạch không gian (xây dựng) tổng thể đưa ra tầm nhìn

lý tưởng của thành phố sẽ đạt được trong một thời gian xác định trong tương lai (giả định là các nguồn lực cần thiết

cho thành tựu đó đã sẵn sàng) Quản lý đô thị tuy nhiên chỉ áp dụng cho hiện tại; nó đảm bảo rằng các quyết định đầu

tư ngày nay sẽ có kết quả trong sự phát triển đô thị và nó hoàn toàn thích hợp với tầm nhìn được cụ thể hoá trong quy

hoạch không gian (xây dựng) tổng thể và vì thế phản ảnh chiến lược phát triển đã được đặt ra và chấp thuận trong nền

tảng của chính sách quốc gia/vùng và trong chiến lược phát triển cấp tỉnh/thành phố (cụ thể là xác định khung phát

triển đô thị cho địa phương)

Một yếu tố khác để xem xét trong sự chuyển đổi mô hình là vai trò của cộng đồng những nhà tài trợ Có ít lợi ích thu

được bởi các chuyên gia quy hoạch đô thị Việt Nam trong việc lập các quy hoạch đô thị thực hiện bởi chuyên gia nước

ngoài (với sự trợ giúp của các chuyên gia địa phương) nếu cấp cơ quan hành chính liên quan (cấp thành phố, tỉnh hay

quốc gia) không có cấu trúc có tính tổ chức sẵn có để thực thi các quy hoạch Điều này cũng đúng cho cả khung pháp

lý và nhu cầu nhân lực mang tính kỹ thuật Một ví dụ cho vấn đề này là việc xây dựng chiến lược phát triển thành phố

(CDS) đó là yếu tố cốt yếu của tiến trình phát triển đô thị hợp nhất nhưng nó lại không thuộc hệ thống hiện hữu, và bởi

thế khả năng thực hiện rất hạn chế

Các quy hoạch đô thị như vậy xứng đáng là dự án tiêu biểu nhưng chỉ khi những điểm trọng tâm của đầu ra dựa trên xác

định các vấn đề và khiếm khuyết của hệ thống hiện hữu (cụ thể là “các bài học kinh nghiệm”) Tuy nhiên vấn đề là sự

thiếu vắng hoàn toàn của cơ chế cho sự hợp nhất các sáng kiến quy hoạch đô thị mới vào hệ thống hiện hữu Một tiến

trình có lợi hơn cho cộng đồng nhà tài trợ sẽ được tập trung hơn vào những dự án có mà người thụ hưởng có thiện chí

và năng lực đã thiết lập sẵn một cơ chế cần thiết để đáp ứng tích cực đến những “bài học kinh nghiệm” và theo đó thúc

đẩy những thay đổi cấu trúc và hành chính cần thiết để nâng cấp và mở rộng hệ thống hiện hữu Vì vậy, “sự chuyển đổi”

được kỳ vọng thích hợp với tất cả các bên liên quan trong tiến trình cải cách quy hoạch, không chỉ các nhà quy hoạch

đô thị

5 ĐÔ THỊ có kHả NăNg ứNg PHó – yếu Tố bIếN ĐổI kHí Hậu

Một bản tin của Đài Tiếng Nói Việt Nam (VoV) đưa ngày 23 tháng 7 năm 2013 dẫn lời của Phó Bộ Trưởng Bộ Kế Hoạch Đầu Tư Nguyễn Thế Phương như sau:

“…đất nước đang phải đối diện với một loạt các thách thức trong việc thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2015 và chiến lược phát triển kinh tế-xã hội năm 2011-2020, đặc biệt trong việc bảo vệ sức khoẻ của nền kinh

tế vĩ mô, bảo vệ môi trường, và phúc lợi xã hội Để đạt được mục tiêu, Việt Nam phải nâng cao chất lượng tăng trưởng, tránh những bẫy thu nhập trung cấp và tự bảo vệ chống lại những tác hại tiềm tàng do tác động của biến đổi khí hậu”.

Những khiếm khuyết trong hệ thống quy hoạch đô thị hiện hữu bộc lộ rõ bởi mục tiêu ưu việt vào khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu ở quy hoạch các thành phố Việt Nam, và những khó khăn đã được trải nghiệm trong hệ thống quy hoạch để xác định một cách xác đáng tác động của quy hoạch đô thị đến sự biến đổi khí hậu và kết quả của khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu của các thành phố Mục tiêu ưu việt này dựa trên sự cần thiết đối với các thành phố có khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu được củng cố bởi các kịch bản biến đổi khí hậu chi tiết hoá các tác động tiềm tàng là mực nước biển dâng, lũ quét và các đợt bão v.v vào khu vực đô thị hiện hữu

Các hành động cần thiết được công nhận để xác định những đe dọa từ biến đổi khí hậu và tính dễ tổn thương có thể được gán vào hai nhóm – sự đáp ứng và sự giảm thiểu, với sự đáp ứng chính yếu là cung cấp những giải pháp quy hoạch vật lý/không gian và sự giảm thiểu những biến đổi dài hạn đến các chức năng đô thị nhắm đến việc giảm bớt/triệt tiêu hiệu ứng nhà kính (gHg) Đó là tất cả các hành động một phần hoặc toàn bộ rơi vào phạm vi trách nhiệm và ảnh hưởng của Bộ Xây Dựng

Tồn tại của tính không thích hợp của hệ thống quy hoạch không gian trong vai trò là công cụ xác định các vấn đề biến đổi khí hậu là minh chứng đặc biệt về yếu tố “khả năng thích nghi” của sự phản hồi với biến đổi khí hậu; vì thế, các phản hồi được hoạch định với các tác động của biến đổi khí hậu như mực nước biển dâng, lũ lụt, sự gia tăng nhiệt độ và các biến cố thời tiết khắc nghiệt Sự thích nghi với biến đổi khí hậu và sự giảm nhẹ sẽ làm thay đổi hình ảnh các thành phố Việt Nam, khởi đầu từ việc sửa chữa sai sót do các quyết định quy hoạch trước đây – như việc thay đổi vị trí các khu chức năng trên

hướng thoát lũ là một ví dụ Tuy nhiên sau cùng chỉ khi cả việc thích nghi và giảm nhẹ là trở thành chủ đạo trong thực tiễn

tiêu chuẩn quy hoạch đô thị/nông thôn khiến các thành phố có khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu trở nên khả thi.

Tiêu chí cho ‘thế chủ đạo’ ứng phó biến đổi khí hậu vào thực tiễn quy hoạch đô thị tiêu chuẩn sẽ bao gồm các các suy xét sau:

1) Phương pháp tiếp cận ‘nền tảng phổ biến’ đối với biến đổi khí hậu Việt Nam hiện nay đòi hỏi một cơ chế chung (“nền

tảng phổ biến”) cho việc ứng phó với biến đổi khí hậu được chấp thuận rộng rãi bởi nhà nước, các ngành và các địa phương Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu cung cấp một cơ sở đúng đắn cho vấn đề này tuy sự vận dụng còn thất thường – đặc biệt bởi các địa phương (các tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương) và sự thiếu hụt khá phổ biến nguồn lực (tài chính và kỹ thuật) có nghĩa là có sự thiếu vắng phổ biến của sự điều phối và sự hợp nhất tối cần thiết cho việc vận dụng một chiến lược quốc gia như vậy Phương pháp tiếp cận ‘nền tảng chung’ về sự biến đổi khí hậu đòi hỏi rằng tất cả

các cơ quan đang làm việc hướng đến việc thực hiện chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu sử dụng các công cụ và tiến

trình tiêu chuẩn Điều này đảm bảo rằng mô hình tác động của biến đổi khí hậu sẽ xuất hiện và vì thế việc đánh giá tính dễ

tổn thương ở quy mô quốc gia sẽ có thể thực hiện được (trước năm 2025) sẽ cho phép một phương pháp quy hoạch hợp thành và chiến lược đạt được những thành phố Việt Nam thành công trong ứng phó với biến đổi khí hậu trước năm 2010

2) Nhà quy hoạch đô thị cần là người đứng đầu trong việc triển khai thực hiện, cùng với các nhà khoa học cung cấp các công cụ cần thiết Vấn đề thật sự với xu thế biến đổi khí hậu là ở việc vận dụng; vì thế, hoạt động nào sẽ được

tập trung chính đối với những hoạt động biến đổi khí hậu cho giai đoạn 2016 – 2020, và xa hơn? Câu trả lời không phải ở các nhà khoa học về biến đổi khí hậu mà ở các nhà quy hoạch đô thị và nông thôn Nhà quy hoạch phải đứng đầu trong cả vấn đề thích nghi và giảm nhẹ tác động của biến đổi khí hậu dưới góc độ ứng phó với những đe doạ và tính dễ tổn thương do biến đổi khí hậu Bổn phận của các nhà quy hoạch ngày nay là xác định những ‘công cụ’ cần thiết để có thể lập các quy hoạch tổng thể, các quy hoạch phân vùng, và các kế hoạch hành động kết hợp chặt chẽ với những giải pháp cần thiết đối với những đe doạ và tổn thương do biến đổi khí hậu Nhà quy hoạch phải khuyến nghị các nhà khoa học công cụ nào họ cần để xác định các vấn đề và kế hoạch của các giải pháp (ví dụ, công cụ nào cần thiết để kiểm tra khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu?) Tất cả những gì mà các nhà khoa học

về biến đổi khí hậu có thể làm là cung cấp khung biến đổi khí hậu để trong khuôn khổ đó các nhà quy hoạch vật lý phải giải đáp; là những kịch bản biến đổi khí hậu cho giai đoạn 2030 – 2050 và 2100 và những mô hình thuỷ động lực học tương ứng, v.v Điều này gồm vấn đề mực nước biển dâng và đặc biệt là các biến cố khí hậu nghiêm trọng, nhưng cũng gồm cả các vấn đề liên quan mật thiết (ví dụ như) với hiện tượng đảo nhiệt đô thị

3) Tất cả các quy hoạch đô thị tổng thể phải xác định ngay các nội dung dễ thương tổn Với mục đích này, các

nhà quy hoạch Việt Nam cần phải xác định những thách thức này Tất cả các quy hoạch đô thị tổng thể và dự

án cần được xem xét thông qua lăng kính biến đổi khí hậu vì đó là thách thức chính đang đối mặt với nghề quy

hoạch: đó là, việc gì cần phải làm để đảm bảo rằng các thành phố Việt Nam sẽ ứng phó được với biến đổi khí hậu

trước năm 2100? Điều quan trọng của sự suy xét này đã được xác nhận ở cấp quốc gia thông qua kết luận của

tuyên bố sau: “ vấn đề biến đổi khí hậu là chủ đạo trong các chiến lược, chương trình, các quy hoạch tổng thể,

các kế hoạch, và các đánh giá tác động môi trường cho các dự án mới” nêu trong kế hoạch hành động về biến

đổi khí hậu lập bởi Bộ Công Nghiệp và Thương Mại cho giai đoạn 2011-2015 Tuy nhiên, cơ chế cần thiết để đạt

được “vai trò chủ đạo” hiện chưa được xác định rõ và chưa có hiệu lực

4) chấp thuận hệ thống phát triển hợp nhất Tính chủ đạo của vấn đề biến đổi khí hậu trong quy hoạch đô thị/

nông thôn ở Việt Nam sẽ cần điều chỉnh sự tập trung trọng yếu từ quy hoạch hướng đến không gian hiện nay

sang một cách bao gồm quy hoạch sử dụng đất và tài nguyên và quản lý đô thị trong khuôn khổ quy hoạch chiến

lược; đặc biệt là, sự thừa nhận một tiến trình phát triển đô thị thống nhất Điều này không có nghĩa chối bỏ quy

hoạch không gian và thay thế bằng quy hoạch khu chức năng, mà là chuyển đổi các trọng tâm với yêu cầu vai trò

rộng mở hơn đối với quy hoạch chiến lược như một phương tiện cung cấp một khuôn khổ có tính khoa học hơn

mà trong đó các quy hoạch không gian được hình thành

5) Đưa ra quy hoạch điều chỉnh Một ví dụ của việc loại trừ yếu tố thích ứng với biến đổi khí hậu trong việc vận

dụng quy hoạch chủ đạo hiện nay ở Việt Nam là sự cần thiết phải thực hiện các quy hoạch điều chỉnh; đó là: xác

định và điều chỉnh các quy hoạch không gian có thiếu sót bởi những dữ liệu không phù hợp và/hoặc chưa quan

tâm thoả đáng tác động của biến đổi khí hậu ở thời điểm các quy hoạch không gian (xây dựng ) tổng thể được

lập Sự cần thiết của quy hoạch điều chỉnh trở nên hiển nhiên như một kết quả của trận lụt tại Bangkok năm

2011 mà nguyên nhân chính cho những tổn thất tài chính đáng kể là vị trí các nhà máy công nghiệp nằm trên

hướng thoát lũ tự nhiên Vì thế cho nên cần có việc kiểm tra khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu của các khu

vực đô thị hiện hữu Đây là điểm khởi đầu trong quá trình điều chỉnh – xác định các yếu tố dễ tổn thương

6) Đặt mục tiêu vào các tỉnh/thành phố đạt được khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu Chương Trình Mục Tiêu

Quốc gia (NTP) giao trách nhiệm thực hiện chiến lược cho các bộ liên quan, các ngành và các địa phương, và ở

cấp độ “địa phương” (tỉnh và các thành phố trực thuộc trung ương) nơi mà hầu hết các hành động ứng phó biến

đổi khí hậu sẽ diễn ra nhưng cũng là nơi nguồn lực kỹ thuật và tài chính sẵn cực kỳ căng thẳng hay chưa có sẵn

Vì thế cần có sự tập trung nguồn tài chính và kỹ thuật có hạn vào các hoạt động để các thành tựu ứng phó biến

đổi khí hậu bền vững được đảm bảo – đặc biệt trong việc chuẩn hoá đào tạo và nâng cao năng lực Mô hình văn

phòng điều phối về biến đổi khí hậu (CCCO) đang vận hành tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ và Bình

Định cho thấy đó là cách hiệu quả nhất để xác định vấn đề biến đổi khí hậu ở chính quyền cấp tỉnh/thành phố

6 THÁcH THức ĐÔ THỊ HoÁ

Việt Nam đang trên đà đô thị hoá nhanh chóng vốn đã được kiểm nghiệm bởi các quốc gia Asean và cụ thể hơn là quốc

gia Đông Á với nền kinh tế tăng trưởng mạnh như Hàn Quốc, Đài Loan, Nhật Bản và Trung Quốc Các đề xuất rằng tốc độ

đô thị hoá hiện nay cho thấy 50% dân số Việt Nam sẽ là cư dân đô thị trước năm 2025, so với hiện nay là dưới 38%1 Tốc

độ đô thị hoá này sẽ bộc lộ nhiều thách thức mà nếu không được xác định một cách có căn cứ và hiệu quả sẽ cản trở tốc

độ tăng trưởng kinh tế cần để đáp ứng chất lượng cuộc sống được mong đợi của cư dân đô thị gia tăng.

Các thách thức đô thị hoá gần như là phần trách nhiệm của Bộ Xây Dựng (MOC) và đặc biệt là với nghề quy hoạch đô

thị Nội tại Bộ Xây Dựng sự chuyển đổi cần thiết chỉ có thể đạt được bởi sự cam kết “chủ đạo” (tức là sự thừa nhận và

việc thực hiện) các ý tưởng và phương án nhận thức được những bất tương xứng của hệ thống quy hoạch đô thị và quản

lý đô thị hiện nay và đòi hỏi bức thiết cho nó cần được nâng cấp và mở rộng để kết hợp với toàn bộ các hoạt động quy

hoạch xác định một cách chọn lọc các thách thức này

Đô thị hoá có tính đa diện và chỉ có thể quản lý thông qua sự phối hợp chặt chẽ và đồng bộ của nhiều cấp quản lý đô thị

ở tất cả các cấp chính quyền, ngành và cộng đồng; vì thế, một quá trình phát triển đô thị hợp nhất trở nên tuyệt đối cần

thiết Một trong những mục tiêu chính của hội thảo gIZ là làm nổi bật một vài thành phần của quá trình đô thị hoá ở Việt

Nam và chỉ ra sự cần thiết phải xác định chúng đến mức nào trong phạm vi quyền hạn của Bộ Xây Dựng để đảm bảo rằng chúng đóng góp cho sự phát triển kinh tế hơn là cản trở

Các thành phần này được xếp thành 3 chủ đề chung, và ba bài viết tóm tắt chung và một loạt các bài tham luận theo chủ đề đã được soạn thảo để tạo thảo luận và bình luận từ các học giả và các chuyên gia nổi tiếng trong các lãnh vực:

cHủ Đề 1: “HướNg ĐếN THàNH PHố xaNH:

NHữNg cÁcH TIếP cậN HỢP NHẤT Vì sự TăNg TRưởNg ĐÔ THỊ bềN VữNg”

Bài viết tóm tắt tổng quan của Kapil Chaudhery “Hướng đến thành phố xanh: những cách tiếp cận hợp nhất vì sự

tăng trưởng đô thị bền vững” phản ảnh luận thuyết được xây dựng bởi một nhà quy hoạch xuất sắc, Ian McHarg,

cách tiếp cận đô thị hoá xanh của ông được ghi chép trong quyển sách của ông Thiết kế với Thiên Nhiên, được xuất bản năm 1965 Kapil giải thích sự liên quan trực tiếp đến Việt Nam của phương pháp McHarg về đô thị hoá xanh với từ ngữ sau: “Khung sinh thái rộng lớn này đã định rõ sự đô thị hoá không phải là bất bình thường hay cách biệt mà là một phần của cảnh quan vùng miền, định hình và định hướng đô thị hoá mà có tác động ít nhất đến môi trường và tiến hoá hài hoà với thiên nhiên, không phải là sự cạnh tranh Từ cách bố trí rộng lớn cấp vùng

tỉ lệ và mục tiêu tạm thời ở tỉ lệ thành phố để kiểm tra tính hiệu quả và hơn nữa, kém hiệu quả của việc sử dụng tài nguyên, cụ thể là đất, nước và năng lượng Chia cắt thành phố bằng phân chia sử dụng đất, mật độ đô thị

và phát triển đô thị, chúng ta kiểm chứng lại các thành phố Việt Nam đã thay đổi thế nào, và khám phá các cơ hội để định hình lại quỹ đạo tăng trưởng đô thị hướng đến một quỹ đạo tăng trưởng xanh hơn Kết hợp lý thuyết với thực tiễn ở Việt Nam, chúng ta có cơ hội để học hỏi và có được thông tin từ các biện pháp can thiệp tại Đà Nẵng và Hội An, cả hai thành phố đã trở thành phòng thí nghiệm sống về phát triển đô thị, cơ sở hạ tầng, và tăng trưởng kinh tế Đó là mảnh đất màu mỡ của Việt Nam mà chúng ta có thể thấy sự tham gia ngày càng nhiều của các cơ quan Chính Phủ và các tổ chức tài trợ, quy tụ các chuyên gia trong nước và quốc tế, áp dụng lý thuyết và

ý tưởng mới, một số đã được kiểm nghiệm và một số chưa được kiểm tra, thúc đẩy mục đích để tạo ra các thành phố xanh Để hiểu được hiệu quả của những ý tưởng này và biện pháp can thiệp, thông qua cảnh quan đô thị, có nhu cầu quan trọng để tạo ra các tiêu chuẩn để đánh giá tính bền vững, “mức độ xanh”, và khả năng sống tốt;

một bảng chấm điểm để xếp hạng sẽ giúp chúng ta tăng trưởng đúng hướng”

Bài viết của Kapil Chaudhery và những tham luận theo chủ đề bổ sung đã bao trùm một loạt các nguyên lý của

“thành phố xanh” và các bài học thực hành thông qua các chủ đề sau:

cơ sở hạ tầng và phát triển:

• Công nghệ xanh trong vấn đề thoát nước mưa, nước thải và quản lý chất thải rắn

• Bảo tồn các nguồn tài nguyên: Tiềm năng từ Công trình xanh và phát triển đô thị xanh

• Các giải pháp Xanh đơn giản: Rừng đô thị; Xây dựng vùng ngập nước, khôi phục chất dinh dưỡng (tái chế chất thải bằng biện pháp phân hủy sinh học)

• Khai thác năng lượng mặt trời

Lý thuyết và thực hành:

• Các công nghệ mới hỗ trợ quy hoạch đô thị: gIS

• Tăng cường đào tạo nghiên cứu

• Tạo thêm nhiều kinh nghiệm ứng dụng qua việc giao lưu trong khu vực châu Á

cHủ Đề 2: “HướNg ĐếN kHả NăNg ứNg PHó: QuảN Lý HỢP NHẤT RủI Ro NgậP LụT ĐÔ THỊ”

Bài viết tổng quan của Michael Di gregorio “Quản lý rủi ro ngập lụt đô thị: từ kiến thức đến hành động” khảo sát tỉ

mỉ sự liên quan mật thiết đến tính hiệu quả của quản lý rủi ro ngập lụt đô thị trong quá trình đô thị hoá bằng cách tham khảo các bài tham luận trong nhóm chủ đề cung cấp bởi các chuyên viên có kinh nghiệm thực tế.Ông cũng nhấn mạnh năm thông điệp chính cần phải được các nhà quy hoạch và nhà quản lý đô thị nhận thức rõ để có thể đảm bảo thành quả cho các đô thị có khả năng ứng phó biến đổi khí hậu ở Việt Nam:

1 Tần xuất ngày càng tăng và mức độ nghiêm trọng của thảm họa lũ lụt ở châu Á có liên quan với quá trình chuyển đổi đô thị nhanh chóng đang diễn ra tại khu vực này trên thế giới

2 Trong môi trường thiên tai lũ lụt phức tạp, không phải vấn đề nào và giải pháp nào cũng được sự đồng ý của tất cả các bên liên quan

3 Quản lý rủi ro lũ lụt hợp thành đóng một vai trò quan trọng trong việc khảo sát các quan điểm khác nhau về cả vấn đề và giải pháp, và làm cho những quan điểm trở nên minh bạch thông qua nhiều bên liên quan, thông qua quy trình đa ngành

1 Theo quyết định số 445/QĐ-TTgngày 07 tháng 04 năm 2009 của Thủ Tướng Chính Phủ về Phê duyệt điều chỉnh định hướng Quy

hoạch tổng thể phát triển hệ thống đô thị Việt Nam đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2050.

4 Đến nay, vấn đề quản trị, trong đó bao gồm quản lý không hiệu quả đất đai, khó khăn trong việc phối hợp đồng

bộ giữa các bộ liên quan, các viện nghiên cứu và các sở, thiếu sự tham gia của cộng đồng, và vận động hành

lang của các cá nhân và các nhóm lợi ích cả hai xác định bối cảnh IFRM và làm nổi bật tập hợp các kỹ năng mà

hầu hết quản lý rủi ro lũ lụt còn thiếu

5 Vì lý do này, quản lý lũ lụt hợp thành đòi hỏi phải quan tâm nhiều hơn đến bối cảnh quy hoạch và, đặc biệt là

trong vấn đề quản trị, nếu hành động hiệu quả là mục tiêu của nó

cHủ Đề 3: “HỢP NHẤT bIếN ĐổI kHí Hậu Vào Quy HoạcH ĐÔ THỊ:”

Bài tham luận tóm tắt tổng hợp của Stephen Tyler “Hợp nhất biến đổi khí hậu vào quy hoạch đô thị - thách thức,

Kinh nghiệm quốc tế và triển vọng cho Việt Nam” mô tả những thách thức liên quan đến việc hợp nhất biến đổi

khí hậu vào quy hoạch đô thị tại Việt Nam bằng cách tham khảo những kinh nghiệm quốc tế mới, bao gồm: cơ

sở hạ tầng xanh và các dịch vụ mang tính sinh thái; phương pháp thiết kế khu vực và thiết kế công trình điều tiết

dòng chảy và sự thu nhiệt; quản lý rủi ro, thông tin công cộng và nâng cao nhận thức, bao gồm cả vai trò quan

trọng của quản lý đô thị Stephen mô tả, qua việc tham chiếu đến ba bài báo chuyên đề, làm thế nào khung pháp

lý quy hoạch đô thị, nghiên cứu đô thị và phát triển chuyên môn ở Việt Nam không may bị phân mảnh, làm phức

tạp những nỗ lực đưa vào mối quan tâm về biến đổi khí hậu Ông đưa ra cái nhìn khái quát dưới đây của các vấn

đề được đặt ra trong các bài tham luận theo chủ đề “Các quy định pháp lý quan trọng nhất ảnh hưởng đến phát

triển đô thị có lẽ là tiêu chí phân loại đô thị, vì các cơ chế này khuyến khích mạnh mẽ các thành phố nhỏ hơn để

đầu tư vào đường xá và cơ sở hạ tầng, và mở rộng ranh giới của họ để đủ điều kiện đạt được một mức độ phân

loại cao hơn Quy hoạch sử dụng đất có lẽ là cái tiếp theo tạo ra ảnh hưởng lớn nhất, và quy hoạch chung (tổng

thể) đô thị được cho là có ảnh hưởng nhất về phát triển đô thị, bởi vì chúng chú ý rất ít đến yếu tố thị trường

Chiến lược tốt nhất để giới thiệu xem xét khí hậu trong bối cảnh này là để đảm bảo rằng chúng xuất hiện đặc biệt

trong mỗi quy định quản lý trong ba khuôn khổ pháp lý khác nhau Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn (NIURP)

thuộc Bộ Xây dựng đang tích cực tham gia thực hiện nghiên cứu, tiến hành thực hiện thí điểm phương pháp tiếp

cận sáng tạo, xây dựng hướng dẫn và kiểm tra các công cụ giúp lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch đô

thị Cách tiếp cận này đảm bảo rằng các hướng dẫn kỹ thuật đều dựa trên bằng chứng từ các nghiên cứu thực

địa và các thí điểm thực tế, trong khi phản ánh nhu cầu về tiêu chuẩn hoá quốc gia các vận dụng thực tế thông

qua những định hướng được quy định Cuối cùng, để bất cứ phương pháp tiếp cận sáng tạo mới nào được thực

thi, nhà quy hoạch chuyên nghiệp phải được đào tạo để vận dụng các công nghệ để lồng ghép biến đổi khí hậu

vào trong thực tế công việc của họ, và các khoa kiến trúc và quy hoạch đô thị của trường đại học cần đào tạo các

nguyên lý và các vấn đề của biến đổi khí hậu Cần có một sự đánh giá được định rõ ở các cấp cao về nhận thức

của biến đổi khí hậu trong các nhóm chuyên nghiệp mà chưa phù hợp nhau về kỹ năng và kiến thức tương ứng”

Danh sách này không có ý định liệt kê đầy đủ mà mong muốn biểu thị một phạm vi bao quát các vấn đề thuộc thành

phần quy hoạch và quản lý đô thị của một tiến trình phát triển đô thị hợp nhất Với mục đích chủ đạo của các phương án

được soạn thảo kỹ lưỡng trong đầu vào của nhiều bài viết của các chuyên gia, học giả, chúng được đề xuất xếp vào ba

nhóm chính sách chính được nêu trong các nghị định và hướng dẫn dưới quyền hạn của Bộ Xây Dựng, đó là:

• Phát triển đô thị bền vững

• chiến lược tăng trưởng xanh và các sáng kiến

• các thành phố ứng phó với khí hậu

Đây là ba “trụ cột” sẽ củng cố quá trình đô thị hóa và do đó phải được tích hợp hoàn toàn quy hoạch và quản lý đô thị để

đảm bảo đáp ứng sự tăng trưởng kinh tế cần thiết nhằm hỗ trợ chất lượng cuộc sống mong đợi của dân số đô thị gia tăng

7 coN ĐườNg PHía TRước

Các vấn đề liên quan đến việc nâng cấp và tái sắp xếp các tiến trình dựa trên thiết kế đô thị hiện tại sang một hệ thống

dựa trên quy hoạch đô thị toàn diện và tích hợp hơn cần được giải quyết ở hai cấp độ:

a) cấp độ kỹ thuật: với sự nhấn mạnh hơn được đặt vào việc đưa những cơ chế cần thiết để tạo ra những thành

phố đưa ra được tất cả các biện pháp của đô thị có khả năng phục hồi (đó là: khả năng ứng phó với biến đổi khí

hậu, khả năng phục hồi môi trường, khả năng phục hồi kinh tế xã hội, khả năng phục hồi văn hóa, khả năng phục

hồi về giao thông công cộng và lưu thông, khả năng phục hồi về giáo dục, Y tế và phúc lợi, không gian xanh và

các cơ sở vui chơi giải trí công cộng)

b) ở cấp độ hành chính công: thách thức trước mắt các nhà hoạch định và các công chức nhà nước là xác định tiến

trình cho sự cân thiết của việc xắp xếp có tính thể chế hoá để mở rộng và nâng cấp hệ thống quy hoạch đô thị ở

Việt Nam để có thể sản sinh ra những thành phố hiện đại, hiệu quả và sống tốt, bền vững, dễ dàng tiếp cận đến các

dịch vụ đô thị, đầu tư an toàn và phù hợp với Việt Nam ở thế kỷ 21 trong khung chính trị và kinh tế hiện nay

7.1 ở cẤP Độ kỹ THuậT:

Ở phần trước của tài liệu này đã nêu một phạm vi rộng các nghiên cứu kỹ thuật hình thành nên một phần của tiến trình

đô thị hoá ở Việt Nam giải quyết một cách toàn diện các nội dung này chắc hẳn là một tiến trình lâu dài và phức tạp, tuy nhiên có một yếu tố chung cho tất cả điều này có thể mô tả bằng cách sử dụng ví dụ như việc gì cần làm để đảm bảo rằng tất cả các khu vực đô thị mới tiêu thụ năng lượng thấp và thải ít chất các-bon? Các giải pháp thường sẽ bao gồm phát triển đô thị nén, tập trung vào việc cung cấp các phương tiện công cộng, cung cấp các không gian xanh và

các khu rừng đô thị có thể hoạt động như các bể chứa cacbon, v.v Tuy nhiên, yêu cầu đầu tiên là một chương trình toàn

diện về nghiên cứu và phân tích đô thị khám phá những lý do để sử dụng năng lượng cao và lượng khí thải carbon cao,

và xác định các giải pháp có thể được đưa vào chiến lược phát triển đô thị cung cấp khuôn khổ cho việc lập các quy hoạch không gian tổng thể

Để thực hiện mục tiêu này, tài liệu này tập trung sự chú ý vào các thách thức cần trở thành chủ đề của các hành động

tức thời để có thể đạt được sự phát triển đô thị hợp nhất, giải pháp nằm tại Bộ Xây Dựng bằng việc hình thành một Tổ

công tác riêng biệt cho mỗi một trong ba thách thức chính: phát triển đô thị bền vững, chính sách và sáng kiến tăng trưởng xanh và ứng phó biến đổi khí hậu, bằng việc nhận trách nhiệm xuất bản “Sổ tay thực hành” và những chương

trình huấn luyện để phân bổ về địa phương (tỉnh/thành phố/quận huyện) theo cơ chế chủ đạo của các thách thức này vào các hoạt động thường ngày ở các Sở Xây dựng của họ

Trong bối cảnh rộng hơn, đổi mới về kỹ thuật trong quy hoạch và quản lý đô thị cần khuyếch trương vượt quá khỏi toàn

bộ phạm vi các vấn đề phát triển đô thị, như:

• Cải thiện quy hoạch và quản lý thành phố hiện hữu, với các khu phố có nhu cầu nâng cấp đô thị bằng việc cung cấp các dịch vụ cơ sở hạ tầng cơ bản, đặc biệt đối với các hộ có thu nhập thấp Lập kế hoạch và đầu tư tại Việt Nam, dưới quan điểm của cả thành phố và của các nhà đầu tư, thiên về việc tập trung mở rộng đô thị và khu đô thị mới; tuy nhiên nhu cầu quản lý đô thị cần được cân bằng tốt hơn với sự tập trung gia tăng về quy hoạch và đầu tư cho việc tái phát triển các khu dân cư hiện hữu

• Nâng cao năng lực/đào tạo với chương trình giảng dạy mở rộng để hoàn thiện quản lý môi trường, biến đổi khí hậu, phương pháp lập kế hoạch chiến lược và tích hợp v.v cho các lãnh đạo địa phương, các học viên và các trường như các trường đại học, để đảm bảo rằng các ‘chuyển đổi mô hình’ có ứng dụng phổ quát

• Cần nhấn mạnh thêm về quy hoạch hợp nhất theo nghĩa phương pháp/phương cách quy hoạch liên ngành, đa lãnh vực và thể chế cần thiết để có thể đạt được kết quả của sự phát triển đô thị hợp nhất tạo nên các thành phố phù hợp cho thế kỷ 21

7.2 ở cẤP Độ HàNH cHíNH cÔNg

Các giải pháp đều liên quan đến sự chuyển đổi mô hình hành chính công đã được mô tả, nói tóm lược là những yêu

cầu đặt lại trọng tâm vào hệ thống quy hoạch từ việc chú trọng quy hoạch phát triển không gian hiện nay sang một hệ

thống phát triển đô thị hợp nhất toàn diện hơn gồm việc đưa ra các kỹ thuật quy hoạch chiến lược để đạt được các giải pháp thiết kế đô thị dựa trên các căn cứ và chính sách được chỉ đạo Hơn nữa, tất cả các cấp nhà nước (quốc gia, tỉnh và

thành phố) phải tập trung củng cố năng lực và giám sát thể chế của tiến trình thực hiện

Vấn đề là hệ thống hiện nay rất phân tán Điểm khởi đầu là thừa nhận là quy trình quy hoạch không gian hiện nay phải hợp nhất chặt chẽ với quy hoạch tổng thể kinh tế-xã hội mở rộng, sau đó tập trung có chọn lọc để trở thành khung phát triển đô thị của tỉnh/thành phố làm nền tảng để lập quy hoạch không gian tổng thể Khung phát triển này cần định rõ tất cả các yếu tố cần thiết cho sự phát triển đô thị bền vững, cho ‘tăng trưởng xanh’, cho thích ứng biến đổi khí hậu, cho công bằng xã hội, và cho sự cạnh tranh kinh tế cần thiết để thu hút đầu tư Một hệ thống như vậy sẽ hoàn toàn thừa nhận rằng thiết kế đô thị là công đoạn cuối cùng của hệ thống quy hoạch đô thị chứ không phải là giai đoạn có ưu thế như thực tiễn hiện nay Trình tự hợp lý của sản phẩm quy hoạch của một hệ thống như vậy là:

CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ → PHÂN TíCH TíNH THíCH HỢP CỦA ĐẤT ĐAI → KHUNG PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ → QUY HoẠCH KHÔNG GIAN ĐÔ THỊ → QUY HoẠCH PHÂN VùNG/QUẢN Lý → THIẾT KẾ ĐÔ THỊ CHI TIẾT

7.3 mộT Đề xuẤT mÔ HìNH Quy HoạcH Và QuảN Lý ĐÔ THỊ

Một hệ thống quy hoạch và phát triển đô thị hợp nhất cho Việt Nam lý tưởng cần bao hàm những thành phầnchính sau:

KHUNG CHIẾN LƯỢC VÀ CHíNH SÁCH ĐầU TƯ KINH TẾ - Xã HỘI QUỐC GIA / VùNG

Quy HoạcH cHIếN LưỢc

1 kHuNg cHIếN LưỢc Và cHíNH sÁcH Đầu Tư kINH Tế - xã HộI Quốc gIa/VùNg.

Đây là điểm khởi đầu để hình thành chiến lược phát triển đô thị tỉnh/thành phố tiếp theo Nó xác định khung

chính sách và phương tiện cơ bản để thực thi các yêu cầu quản lý nhà nước như chỉ định những khu vực là “đặc

khu hành chính, kinh tế”, cùng với những lý do và các lý giải phía sau chỉ định này Tài liệu về “Khung chiến lược

và chính sách đầu tư kinh tế - xã hội quốc gia/vùng” đối với địa phương nên được đưa vào trong phần giới thiệu

Khung Phát Triển Đô Thị Của Tỉnh/Thành Phố

2 kHuNg PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ TỉNH/THàNH PHố

Một khung phát triển không phải là phương tiện thực hiện quy hoạch không gian Đó là những phân tích về điểm

mạnh, điểm yếu, cơ hội và các tồn tại theo một loạt các tiêu chí như: xã hội, kinh tế, văn hóa, môi trường, v.v với

việc xác định khung chính sách liên quan đã được soạn thảo trong giai đoạn trước đó Mục tiêu là xác định và

mô tả các tiêu chí để đưa vào Quy hoạch Không gian (xây dựng) tổng thể Vai trò chính của khung phát triển đô

thị là xác định những hành động cần thiết để thực hiện 3 mục tiêu chính sách đô thị, đưa “tăng trưởng xanh” và

khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu Mô hình hành chính cho một tổ chức phù hợp để thực hiện việc xây dựng

Khung phát triển đã tồn tại ở Việt Nam - đó là Viện Nghiên cứu Phát triển TP Hồ Chí Minh đã được tạo ra bởi sự

hợp nhất của Viện Quy hoạch đô thị, Viện Khoa học Xã hội và Viện Kinh tế nghiên cứu vào năm 2008

Đây là điểm mà các mục tiêu kinh tế-xã hội nhắm đến (hiện đang được đánh giá trong quá trình Cấp giấy phép

đầu tư) nên được đưa vào hệ thống quy hoạch quản lý đô thị Nếu điều này được thực hiện có hiệu quả và được

phản ánh trong từng bước sau đây trong hệ thống, nó sẽ phủ nhận sự cần thiết của giấy Phép Đầu Tư khi tất cả

các mục tiêu kinh tế-xã hội sẽ được gắn kết rõ ràng trong quy hoạch tổng thể, quy hoạch phân khu và quy hoạch

chi tiết, và sự tuân thủ sẽ được đánh giá như một phần không thể thiếu của Quy Trình Phê Duyệt Xây Dựng

3 Quy HoạcH kHÔNg gIaN (xây DựNg) TổNg THỂ (Tỉ Lệ 1:10 000)

Quy hoạch không gian (xây dựng) tổng thể cung cấp sự phân bố không gian các chức năng được xác định trong

khung phát triển đô thị được lập trong giai đoạn trước đó Nó kết hợp bốn thành phần:

a Phân tích tính phù hợp của quỹ đất

b Khung đô thị (bao gồm cả cơ sở hạ tầng)

c Bố trí phân khu chức năng

d Bố cục không gian

Quy hoạch không gian (xây dựng) tổng thể xác định cách bố trí các khu chức năng đô thị được định sẵn và mô tả

thể loại và mật độ phát triển của từng phân khu chức năng, nhưng không chỉ định hay mô tả đặc điểm của từng công trình riêng lẻ Một yêu cầu quan trọng của quy hoạch không gian tổng thể đó là nó chi tiết hoá bằng cách nào mà ba mục tiêu của chính sách đô thị của phát triển đô thị bền vững, các sáng kiến “tăng trưởng xanh”, và khả năng ứng phó biến đổi khí hậu được thực hiện trong thực tế - không phải trên giấy

QuảN Lý ĐÔ THỊ

4 Quy HoạcH PHâN kHu cHức NăNg (Tỉ Lệ 1:2000)

Quy hoạch phân khu và Sổ Tay Kiểm Soát Phát Triển đi kèm là phương tiện chính của quản lý đô thị Chúng định

rõ thể loại và mật độ phát triển cho tất cả các chức năng đô thị được định sẵn cho phép trên mỗi khu chức năng được đề xuất phù hợp với yêu cầu của quy hoạch không gian tổng thể Một quy hoạch phân khu sẽ được lập cho tất cả vị trí xác định bởi Ủy ban Nhân dân Tỉnh/thành phố/quận huyện, với những nhấn mạnh cụ thể các khu vực yêu cầu cần có thiết kế đô thị chất lượng cao, như trung tâm thị trấn, khu thương mại chính, không gian xanh và khu vui chơi chính, khu di sản kiến trúc, các vị trí công trình công cộng chính, v.v Một quy hoạch phân khu có thể được lập bởi một Viện Quy Hoạch dưới danh nghĩa của Ủy ban Nhân dân hay bởi Kiến Trúc Sư/Chuyên gia thiết

kế đô thị thông qua hợp đồng với Ủy ban Nhân dân Tất cả các hồ sơ xin phép xây dựng để thực hiện bất kỳ loại hình phát triển đô thị nào sẽ được đánh giá tính phù hợp với Quy Hoạch Phân Khu Chức Năng

5 Quy HoạcH cHI TIếT (Tỉ Lệ 1:500)

Mục đích của quy hoạch chi tiết là cung cấp các chi tiết về loại và phong cách kiến trúc/thiết kế đô thị được xem

là thích hợp cho một đề xuất phát triển cụ thể phù hợp với yêu cầu của quy hoạch phân khu chức năng Một quy hoạch chi tiết thường được lập bởi Kiến Trúc Sư/Chuyên gia thiết kế đô thị được thuê bởi một nhà đầu tư tiềm năng và sẽ trình lên Ủy ban Nhân dân tỉnh/thành phố/quận huyện bổ sung hồ sơ xin giấy phép xây dựng Một quy hoạch chi tiết có thể đề xuất những thay đổi bất kỳ của hồ sơ quy hoạch phân khu chức năng có sẵn nhưng phải tuân thủ với mục tiêu phát triển đô thị được nêu chi tiết trong Sổ tay kiểm soát phát triển và phải cung cấp những diễn giải vì sao đề xuất thay đổi là cần thiết và phù hợp

6 PHê DuyệT xây DựNg

Phê duyệt xây dựng là kết quả cuối cùng của quy trình phát triển đô thị hợp nhất mà khởi đầu bằng việc định

rõ khung phát triển đô thị của địa phương và kết quả của quy hoạch không gian (xây dựng ) tổng thể, thu được thông qua đánh giá chi tiết của đề xuất đầu tư thuận theo kiểm soát phát triển chi tiết dưới khía cạnh về sử dụng chức năng và đặc điểm thiết kế, và kết quả của đề xuất đầu tư đô thị đã rõ ràng là phù hợp với mục tiêu của địa phương vì một thành phố hiện đại, hiệu quả theo nghĩa sống tốt, bền vững, dễ tiếp cận đến dịch vụ đô thị, an toàn

để đầu tư, và xúc tiến các cơ hội đầu tư trong môi trường cạnh tranh quốc tế”

kếT LuậN

Những thay đổi cần thiết để mở rộng và nâng cấp các quy trình quy hoạch không gian đô thị hiện nay sẽ không có tính cách mạng, mà sẽ được tiến hóa, thông qua một quá trình lâu dài của sự “lồng ghép” kinh nghiệm thực hành (và các kinh nghiệm thực hành khác như kinh tế đô thị, quản lý giao thông đô thị, v.v ) vào các hoạt động hằng ngày của các chuyên gia quy hoạch đô thị và chuyên gia quản lý đô thị ở tất cả các cấp chính quyền tập trung chủ yếu về quản lý đô thị ở cơ quan hành chánh cấp tỉnh/thành phố/quận huyện

Quy hoạch và quản lý đô thị không bao giờ là một quá trình tĩnh Nó luôn luôn là chủ đề đang được xem xét, phân tích, tiếp tục điều chỉnh lại và cải tiến, để đảm bảo rằng tất cả các phát triển đô thị góp phần vào thành tựu của các thành phố hiện đại và hiệu quả về môi trường sống tốt, tính bền vững, khả năng tiếp cận các dịch vụ đô thị, đầu tư an toàn và xúc tiến các cơ hội đầu tư trong một môi trường cạnh tranh quốc tế

Những nhìn nhận và quan điểm được diễn giải trong tài liệu này là của tác giả Lawrie Wilson và không có ý định phản ánh quan điểm của nhà tài trợ hội thảo

Hội hợp tác quốc tế Đức (gIZ) hay của Bộ Xây Dựng Tác giả cảm ơn sự hỗ trợ kỹ thuật và biên tập của Spatial Decisions (Việt Nam) trong việc biên soạn tài liệu, và cảm ơn những lời khuyên và gợi ýcủa các chuyên gia quy hoạch đô thị của gIZ và ISET.

KẾT NỐI GIỮA Lý THUYẾT, THỰC HÀNH, VÀ THỰC TẾ

kapil chaudhery, kỹ sư Quy hoạch Vùng và Đô thị spatial Decisions

Email: kapil@spatialdecisions.com

gIớI THIệu

Tỷ lệ đô thị hóa ngày càng tăng tại các quốc gia châu Á, nhận thức ngày một rõ ràng hơn về Biến đổi khí hậu, tác động

rõ rệt của quá trình đô thị hóa đối với môi trường, và các kết quả đầu ra có lợi về tăng trưởng đô thị nhạy cảm với môi trường là các vấn đề đa dạng và khác nhau nhưng cùng nhau tạo nên cốt lõi của quy hoạch đô thị Việt Nam là quốc gia ngày càng tích cực tham gia vào quá trình xây dựng các phương pháp và mô hình đô thị hóa mới Thông qua các diễn đàn và sự kiện, ví dụ như buổi hội thảo này, cộng đồng những người đang thực hành quy hoạch đô thị như có thêm luồng sinh khí mới, các ý tưởng mới xuất hiện, và thực tế hoạt động quy hoạch đô thị cũng được củng cố mạnh mẽ hơn

Sự giao hòa giữa lý thuyết và thực hành rất cần thiết này trong quy hoạch đô thị hình thành quỹ đạo phát triển đô thị trong tương lai Quá trình lý thuyết và thực hành kết hợp hài hòa với nhau lặp đi lặp lại, đóng vai trò chủ yếu trong việc xây dựng Chiến lược Tăng trưởng Xanh, thể hiện các nỗ lực của Việt Nam nhằm chuyển dịch từ phát triển đô thị thuần túy sang phát triển “Các thành phố Xanh”

Việc thiếu quy hoạch đô thị toàn diện và mức độ tổn thương gia tăng do tác động của biến đổi khí hậu đang khiến thách thức đối với phát triển đô thị bền vững trở nên trầm trọng hơn Các thành phố đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm nước và không khí ngày một gia tăng, thiếu nguồn cung cấp nước, thất thoát nước, điều kiện vệ sinh không đảm bảo, hoạt động tiêu thoát nước không đủ đáp ứng nhu cầu, ngập úng do mức độ tổn thương tăng lên trước tác động của biến đổi khí hậu

Trọng tâm của bài viết này nhằm phác thảo cơ sở hình thành Phát triển Đô thị tại Việt Nam, và sau đó phát triển thêm trên nền tảng vững chắc này, để hướng chiến lược phát triển đô thị sang phương pháp tiếp cận Thành phố Xanh, dựa trên các công nghệ Hạ tầng Xanh được nâng cao hơn, và quy hoạch không gian tốt hơn Việc học hỏi kinh nghiệm áp dụng các ý tưởng cấu trúc đô thị hóa xanh hơn là cơ hội đã được tận dụng trong các hoạt động quy hoạch đô thị riêng biệt ở Đà Nẵng và Hội An, và sau đó trên quy mô tỉnh Quảng Nam Những nỗ lực áp dụng trong việc hình thành tăng trưởng đô thị bền vững đã tạo ra một điều kiện thú vị để kết nối giữa lý thuyết và thực hành

HướNg ĐếN cÁc THàNH PHố xaNH

Những gì chúng ta trao đổi ngày hôm nay không phải là điều gì mới mẻ Ý tưởng giải quyết phát triển đô thị và mở rộng diện tích đô thị một cách cẩn trọng và có cân nhắc về nguồn lực đã được biết đến từ trước Tuy nhiên, những ý tưởng này thường bị bỏ quên khi chúng ta chạy đua để có những thành phố rộng hơn, tốt hơn và ở quy mô lớn hơn, để đáp ứng với số lượng nhân khẩu đang thay đổi và các động lực tăng trưởng kinh tế Để định hướng và định hình lại những nỗ lực của chúng ta như một phần trong quá trình phát triển đang tiếp diễn của quy hoạch đô thị, vấn đề về nhận thức và rà soát lại các hướng phát triển của chúng ta là một chức năng cần thiết của phát triển tích cực trong thực hành hay quy hoạch đô thị cũng như tăng trưởng của các thành phố của chúng ta

Chúng ta đang tiếp tục tìm hiểu thêm và thay đổi cách nhìn của mình đối với việc hình thành một đô thị bền vững thông qua nhận thức và thực tế áp dụng Đây chính là điểm đóng góp của những nghiên cứu học thuật đối với quá trình xây dựng lý thuyết, các nhóm tư vấn đưa ra những hoạt động thực hành áp dụng, và các tổ chức tài trợ hỗ trợ về mặt tài chính để chuyển những bản kế hoạch trên giấy thành hành động triển khai Tóm lại, chúng ta tạo ra kiến thức để nhận thức về mối liên hệ giữa lý thuyết, thực hành và thực tiễn Và thường kết quả sau cùng, mặc dù ý tưởng ban đầu rất hấp dẫn, không thực hiện được ý định về một “môi trường đô thị bền vững”

Trong nỗ lực để tăng cường sợi dây liên kết giữa lý thuyết và thực hành, diễn đàn hợp tác của buổi hội thảo này với chủ

đề “Phát triển Đô thị thống nhất” đưa ra một nền tảng hiệu quả nhằm tạm ngừng, rà soát, kiểm tra lại và định hướng lại các nỗ lực hướng tới mục tiêu tạo ra các “Thành phố xanh và có khả năng chống chịu tại Việt Nam”

cÁc NềN TảNg Về kIếN THức

Mô hình phát triển đô thị phản ánh và định hình bởi các cân nhắc về sinh thái, tự nhiên và vật lý đang dần trở thành

mối quan tâm trong phát triển bền vững và Tăng trưởng Xanh đóng vai trò trung tâm Mặc dù vấn đề này có vẻ như là

cách tiếp cận mới mẻ và rõ nét theo góc nhìn tập trung xem xét về môi trường và biến đổi khí hậu của thế giới, nền tảng

phương pháp và thực tiễn của quy hoạch sinh thái, đã được nhắc đến lần đầu tiên dưới dạng văn bản trong cuốn sách

“Thiết kế cùng với Thiên nhiên” của Ian MacHarg vào năm 1969 Trong cuốn sách được nhiều lần trích dẫn và nhắc đến

này, mối liên hệ giữa hoạt động của con người và bố trí cảnh quan, việc tích hợp giữa hệ sinh thái và công tác quy hoạch

được hình thành rất rõ

Khung sinh thái trên phạm vi rộng này không chỉ giải quyết vấn đề đô thị hóa một cách riêng lẻ mà như một phần không

thể thiếu trong cảnh quan của toàn vùng, định hình và định hướng hoạt động đô thị hóa nhằm giảm tối đa các tác động

lên môi trường cũng như hòa hợp với thiên nhiên chứ không phải cạnh tranh, đối lập Từ bố trí tổng thể trên vùng rộng

lớn như vậy, quy mô và tập trung qua thời gian ở cấp độ thành phố để rà soát việc sử dụng hiệu quả, hay đúng hơn là

việc sử dụng không hiệu quả các nguồn lực đất, nước và năng lượng Chia thành phố theo cấu trúc sử dụng đất, mật độ

đô thị, và các tình hình phát triển đô thị, chúng ta rà soát lại xem các thành phố ở Việt Nam đang thay đổi như thế nào,

đồng thời tìm kiếm cơ hội để định hình phát triển đô thị trong tương lai theo hướng tăng trưởng xanh hơn

Từ những nền tảng kiến thức đó, việc thực hành quy hoạch đô thị đã bị ảnh hưởng trên toàn thế giới nhằm tổng hợp và

đưa ra một tầm nhìn phát triển đô thị bền vững, mặc dù mức độ thành công còn hạn chế và khá dè dặt Ưu tiên tập trung

vào nhu cầu giải quyết một phương pháp tiếp cận hao phí ít tài nguyên hơn và nhạy cảm hơn với môi trường đối với việc

phát triển đô thị đang dần được hình thành Cần quan tâm nhiều hơn đến thiết kế đô thị tiết kiệm năng lượng kết hợp

với hệ thống giao thông được cải thiện, hạ tầng xanh hơn, và quy hoạch đô thị tốt hơn để tìm cách giải quyết vấn đề tiêu

hao tài nguyên đất và nước một cách toàn diện

Quy HoạcH ĐÔ THỊ TạI VIệT Nam

Việt Nam đang du nhập những ý tưởng từ các khu vực khác trên thế giới vào trong quy hoạch của mình Với các đóng

góp đầu vào từ những nhà làm quy hoạch được đào tạo ở các địa điểm khác nhau trên thế giới quan tâm đến quốc gia

này, đã tiến hành các dự án tư vấn, nghiên cứu và học thuật, nền tảng kiến thức về quy hoạch đô thị đang dần được phổ

biến rộng rãi một cách nhanh chóng Các ý tưởng mới có thể được đưa vào và lồng ghép trong các đồ án quy hoạch đô

thị nhanh hơn, các khung chính sách tốt hơn được xây dựng và việc triển khai tầm nhìn đối với các Thành phố xanh sẽ

trở nên khả thi hơn trong thực tiễn

Trên nền tảng rộng rãi để trao đổi các ý kiến này, mặc dù có hỗ trợ từ phía nhiều các cơ quan bên ngoài, nguồn đầu tư

dành cho các dự án mới và tăng trưởng đô thị, các thách thức vẫn nằm ở khía cạnh tiếp thu kiến thức và chuyên môn

Việc tiếp xúc với kiến thức học thuật nhiều hơn, tập trung hơn về vấn đề giáo dục/đào tạo cho các nhà quy hoạch tại

Việt Nam, và các kinh nghiệm được áp dụng rộng rãi đều cần thiết để tăng cường năng lực nhằm đưa những xu hướng

nổi bật vào quá trình phát triển đô thị bền vững Bối cảnh chính sách thay đổi là cơ sở xây dựng “Chiến lược Tăng trưởng

Xanh của Việt Nam” là đại diện cho những xu hướng này, là một thay đổi đáng kể và hướng đi tiến bộ xây dựng trên xu

hướng tập trung vào phát triển và tái thiết sau chiến tranh đã được thực hiện trong các thập kỷ trước đây Nền tảng quy

hoạch và các kịch bản quy hoạch hiện tại được ông Ngô Trung Hải và TS Lưu Đức Cường giải thích chi tiết trong văn

bản “Đổi mới Quy hoạch Đô thị: Tạo nền tảng cho Tương lai” Bằng chứng rõ ràng này hướng tới mục đích gắn kết và giải

quyết biến đổi khí hậu và quy hoạch sinh thái như một chiến lược thực tế mang tính tổng hợp, và hình thành bối cảnh

phù hợp cho định hướng tập trung vào Phát triển Đô thị Xanh tại Việt Nam

HướNg TớI cÁc THàNH PHố xaNH

Khi xây dựng các thành phố xanh, vấn đề quản lý nguồn lực và quy hoạch sử dụng đất đóng vai trò quan trọng ngang

bằng với quy hoạch hạ tầng và thiết kế đô thị Sự thay đổi từ các thành phố nhỏ, mật độ thấp, khoảng cách di chuyển

ngắn với các hình thức giao thông tiêu tốn ít năng lượng thành các khu đô thị rộng hơn, với các hoạt động kinh tế phức

tạp hơn, nhu cầu giao thông lớn hơn và trên quãng đường xa hơn, sử dụng tài nguyên nước nhiều hơn, tạo ra nhiều chất

thải hơn, và nhu cầu năng lượng theo đầu người biến động liên tục cũng như các tác động tiêu cực về môi trường kèm

theo là những thay đổi hiện nay mà chúng ta đang thấy ở các quốc gia châu Á Kể cả ở Việt Nam, hoạt động quản lý đô

thị cũng theo hướng đẩy mạnh các đề án tăng trưởng đô thị rộng hơn, mở rộng diện tích đô thị, và theo đó là xây dựng

nhiều công trình hạ tầng hơn để phục vụ nhu cầu đô thị đang ngày càng tăng Một thực tế phải thừa nhận rằng dân số

đô thị đang ngày một đông hơn, và mặc dù có ý kiến cho rằng hạn chế việc di cư từ nông thôn ra thành thị là một cách

hay để giảm lượng khí carbon, thì kể cả ở mức độ tốt nhất cũng chỉ làm giảm làn sóng di cư và giảm mức độ mở rộng đô

thị ở mức độ rất nhỏ

Do đó về mặt chức năng, yêu cầu chuyển hướng phát triển đô thị từ mô hình tiêu hao nhiều nguồn lực sang một mô hình năng lượng thấp với lượng carbon thải ra ít hơn đóng vai trò quan trọng hàng đầu Quản lý sử dụng tài nguyên đất và nước hướng nhu cầu sang quy hoạch không gian hiệu quả hơn, kết hợp với phương pháp tiếp cận dựa vào lưu vực, giải quyết vấn đề tính sẵn có của nước thông qua các công trình hạ tầng hiệu quả Điều này đòi hỏi việc chuyển hướng từ truyền thống sang đổi mới cách tân, áp dụng những công nghệ mới và quy tắc “xanh hơn” Trên cơ sở hệ sinh thái cảnh quan và quản lý tài nguyên thiên nhiên, việc tăng mức độ sử dụng các hệ thống tự nhiên và thiên nhiên khi giải quyết các vấn đề quản lý nguồn lực đô thị trở nên hợp lý và cần thiết Sử dụng các vùng đất trũng đã xây dựng để xử lý nước thải và quản lý nước lũ, bảo tồn các hành lang tiêu thoát nước tự nhiên thuộc hệ sinh thái, quản lý chất thải tốt hơn và tái chế dinh dưỡng, quy hoạch giao thông công cộng và phát triển đô thị tiết kiệm năng lượng, là nền tảng cho các hoạt động can thiệp mà khi kết hợp tổng thể với nhau sẽ thay đổi tính chất của phát triển đô thị sang một mô hình nhạy cảm với sinh thái hơn

Vừa Học Vừa THực HàNH

Bản thân quy hoạch là một lĩnh vực thú vị trong đó lý thuyết là nền tảng của thực hành, và thực hành lại góp phần điều chỉnh và thay đổi để định hình lại các khái niệm lý thuyết Những ý tưởng về việc chuyển từ phát triển truyền thống sang phát triển “xanh” sẽ không khả thi nếu thiếu đi các kiến thức có được từ kinh nghiệm ứng dụng ADB, thông qua Sáng kiến Các thành phố Xanh của mình, đang tập trung xây dựng Kế hoạch Hành động Thành phố Xanh cho một số thành phố tại Việt Nam Mục tiêu chính của Sáng kiến các Thành phố Xanh là xây dựng một quá trình có thể nhân rộng và mở rộng tại các thành phố khác trong khu vực, tất cả đều đang đối mặt với áp lực đô thị hóa tương tự như các thành phố tại Việt Nam.Tại Việt Nam, Chương trình Định cư Con người – Liên Hợp Quốc (UN-Habitat) và Tổ chức Tăng trưởng Xanh Toàn cầu (gggI) đã xây dựng Định Hướng Tăng trưởng Xanh (ggO) cho Chiến lược Phát triển thành phố Đà Nẵng, phối hợp cùng với chính quyền thành phố Đà Nẵng, nhằm xác định các cơ hội tăng trưởng xanh và khoảng cách với tiêu chí tăng trưởng xanh phù hợp với các chương trình trong Kế hoạch Phát triển Kinh tế Xã hội (SEDP) của thành phố và kế hoạch phát triển đô thị sinh thái ggO hướng tới mục tiêu biến Đà Nẵng trở thành thành phố đầu tiên ở Việt Nam lồng ghép các nguyên tắc và phương pháp tiếp cận tăng trưởng xanh vào quy hoạch phát triển tổng thể của mình

Kế hoạch phát triển Thành phố Xanh đặt mục tiêu thúc đẩy các cơ hội tăng trưởng xanh liên quan đến dịch vụ đô thị bền vững và quản lý cơ sở hạ tầng, giải quyết các thay đổi trong sử dụng đất và tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, các tài nguyên thiên nhiên như nước, rừng, các không gian mở, được sử dụng một cách bền vững và hiệu quả, và phát triển

đô thị có khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu đang gia tăng, chịu thiệt hại ít hơn trước các thảm họa tự nhiên, và theo đó là thiệt hại ít hơn về mặt kinh tế cũng như sinh mạng con người

PHươNg PHÁP LuậN PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ xaNH

Ý định thay đổi phát triển đô thị từ phương pháp tiếp cận truyền thống sang một phương án “xanh” được thực hiện hiệu quả nhất khi cơ sở quy hoạch đô thị nền tảng được xây dựng trên các nguyên tắc sinh thái Xây dựng các khu đô thị tại các vùng đồng bằng ngập lũ, thay đổi dòng thủy văn sẽ phá hủy hệ thống sông suối và các vùng đất trũng, hay việc phá rừng và các hệ thống tự nhiên hơn là phát triển trên vùng đất cằn cỗi hoặc đất không sử dụng, dường như đều không phù hợp trong bối cảnh phát triển đô thị “Xanh”

Kinh nghiệm của Spatial Decisions tại Quảng Nam cho thấy một cách tiếp cận thuộc phương pháp luận để hiểu được cảnh quan tự nhiên và sự liên đới của nó tới kế hoạch phát triển đô thị dự kiến là một yêu cầu chức năng để hướng tới quy hoạch đô thị xanh Khía cạnh không gian trong một bản kế hoạch phát triển, hình thành cốt lõi mà xung quanh đó các khu vực sinh sống tại đô thị và hạ tầng hỗ trợ được hình thành, và cuối cùng đạt được thông qua Hệ thống Thông tin Địa lý (gIS) Đây là công cụ vô cùng quan trọng mà trong tay những người quy hoạch đô thị có thể liên kết giữa cảnh quan hiện tại với cảnh quan đô thị hóa dự kiến trong tương lai một cách hài hòa và hiệu quả nhất, đảm bảo bố trí các yếu tố một cách thuận lợi nhất để đáp ứng yêu cầu sử dụng đất trong kế hoạch phát triển đô thị Bằng cách tăng cường thêm quy trình chức năng cho hoạt động quy hoạch, gIS đã tạo ra một nền tảng hiệu quả để xây dựng và đánh giá các

kế hoạch phát triển thành phố “xanh”

Sự kết nối giữa gIS với thực tiễn quy hoạch đô thị tạo ra cơ hội để xây dựng “mô hình quyết định” – mô hình đưa ra khung ý tưởng đối với phát triển đô thị bền vững có thể được nhân rộng trên quy mô không gian địa lý rộng hơn, và tạo

cơ hội kiểm chứng trong khu vực và mang tính tổng thể hơn đối với cơ hội phát triển đô thị có khả năng chống chịu

Phương pháp tiếp cận khu vực đối với công tác quy hoạch đô thị cho phép hiểu rõ hơn về tác động biến đổi khí hậu và thiên tai đã xảy ra trước đây/có thể xảy ra, tái định hướng quá trình quy hoạch đô thị cấp vĩ mô trong việc lựa chọn các cảnh quan ít bị tác động về mặt môi trường và sinh thái hơn

Hỗ trợ quá trình ra quyết định này là nhu cầu xây dựng một loạt các biện pháp và các chỉ số đánh giá và so sánh mà có

thể sử dụng một cách khách quan để hướng dẫn và định hướng quá trình quy hoạch nhằm đảm bảo phát triển đô thị

“xanh hơn” Một số biện pháp và chỉ số đã có sẵn và nhiều biện pháp và chỉ số đang được lên khung mức độ tập trung

ngày càng cao vào các vấn đề môi trường trong quy hoạch đô thị Kết nối các chỉ số này với hệ thống gIS, trong hoàn

cảnh ra quyết định dựa trên nhiều tiêu chí, mở ra các cơ hội mới để xây dựng các phương pháp luận có thể giải thích và

nhân rộng được sử dụng để quy hoạch các thành phố xanh, cũng như so sánh vị trí tương đối hoặc sự nâng cấp tương

đối với vai trò là Thành phố Xanh, nhằm thúc đẩy quá trình phát triển theo các mô hình tăng trưởng đô thị nhạy cảm với

sinh thái và bền vững hơn

kếT LuậN

Chuyên đề này xuyên suốt các khái niệm với các bài thuyết trình thực chất thu thập kiến thức sâu rộng và kinh nghiệm

ứng dụng tại Việt Nam Chuyên đề này cũng nhận được sự đóng góp từ phía các chuyên gia thêm vào yêu cầu quan

trọng cũng như chiều sâu trong việc rút ra ý tưởng hình thành các thành phố xanh tại Việt Nam để cùng hình thành một

phương pháp tiếp cận tổng hợp đối với tăng trưởng đô thị bền vững Với những đóng góp từ phía các cá nhân này và sự

tham gia tích cực của Cộng đồng những người làm Quy hoạch đô thị, chuyên đề này sẽ nhắm tới tổng kết bản kết luận

các ý tưởng mà có thể tiếp tục thúc đẩy phát triển các Thành phố Xanh tại Việt Nam

Mặc dù các bài thuyết trình trong chuyên đề này có thể chưa bao quát được tất cả các khía cạnh – những điểm đòi hỏi

cân nhắc trong việc hình thành các khía cạnh về phương pháp luận, thực hành và lý thuyết cho việc phát triển đô thị bền

vững nhưng cũng đã có những nỗ lực trong việc đưa lại các ý tưởng khác nhau ở thể liên tục để tăng cường nỗ lực tập

thể trong quá trình hướng tới xây dựng các Thành phố Xanh Các bài thuyết trình ở đây đã được lựa chọn để cùng đưa

lại một quá trình cân nhắc đầy hiểu biết với kinh nghiệm và thực tiễn, đáng chú ý nhất tại Việt Nam

Bằng cách kết hợp lý thuyết với thực tiễn áp dụng tại Việt Nam, chúng ta có cơ hội để học tập và tìm hiểu từ các hoạt

động can thiệp của UN-Habitat ở Đà Nẵng và Hội An, cả hai thành phố đã trở thành nơi thí điểm sinh động về phát triển

đô thị, cơ sở hạ tầng, và tăng trưởng kinh tế Cũng chính tại mảnh đất màu mỡ này của Việt Nam, chúng ta có thể thấy

sự tham gia ngày càng tích cực từ phía các cơ quan ban ngành Chính phủ và các tổ chức tài trợ, tập hợp các chuyên gia

trong nước và quốc tế, áp dụng các lý thuyết và ý tưởng mới, một vài ý tưởng và lý thuyết đã được kiểm chứng và một

vài chưa được kiểm chứng, được thúc đẩy bằng ý định tạo các Thành phố Xanh Để hiểu được tính hiệu quả của các

ý tưởng và các hoạt động can thiệp này, trên toàn bộ cảnh quan đô thị, cần phải xây dựng các tiêu chuẩn đánh giá để

đánh giá mức độ bền vững, “tính chất xanh”, và mức độ sinh sống được; một bảng điểm tổng hợp các tiêu chí trên để

giúp chúng ta phát triển theo đúng hướng

Chuyên đề này nhằm đưa lại kiến thức từ một số cá nhân là các tác giả và người thuyết trình, đại diện của cộng đồng

thực hiện quy hoạch đô thị trên phạm vi rộng được bổ sung thêm bằng mở rộng tranh luận và chia sẻ ý tưởng về xây

dựng Thành phố Xanh, thậm chí là ngoài cuộc hội thảo này Chúng tôi hy vọng rằng cuộc đối thoại và điều phối hôm nay

sẽ là chất xúc tác để tiến tới các hành động xa hơn của những thành viên tham gia, tổng hợp kinh nghiệm của chính phủ

với kinh nghiệm của các đơn vị tài trợ, các tổ chức đa phương và thực tiễn tư vấn, các tổ chức phi chính phủ và cán bộ

LờI mở Đầu

Từ khi các đô thị Việt Nam hình thành, có lẽ từ mô hình Thành cổ Cổ Loa cho đến Hà Nội và các đô thị dọc theo Đất Nước chủ yếu hình thành theo mô hình Đô và Thị như một cấu trúc lưỡng tính gắn chặt với nhau thành một cấu trúc điển hình kéo dài suốt thời kỳ Phong kiến Thời kì này, cách xây dựng ảnh hưởng chủ yếu từ cấu trúc tự nhiên, hoặc từ

mô hình sẵn có ở Trung Quốc, hay nói rộng hơn ở phương Đông Cho đến thế kỉ 18-19, các kiến trúc sư người Pháp đã mang đến Việt Nam cách làm quy hoạch đô thị hiện đại theo kiểu phương Tây như các kiến trúc sư Ernest Hebra làm quy hoạch Hà Nội, hay Lagisquet làm cho Đà Lạt, v.v… Phương pháp luận về Quy hoạch đô thị cận đại từ đó dần hình thành trong các trường lớp đào tạo kts ở Việt Nam lúc đó là trường Beaux Art (dạy chung với các ngành hội hoạ, điêu khắc, kiến trúc) Vào đầu thập kỉ 60 của thế kỉ 20, KTS Hoàng Như Tiếp có viết cuốn sách về Quy hoạch xây dựng đô thị Việt Nam được xem như một tài liệu đầu tiên ở Việt Nam do người Việt viết phương pháp, các loại hình quy hoạch, trình

tự lập Quy hoạch,v.v… để các KTS Việt Nam áp dụng cũng như để giảng dạy trong các trường Đại học kiến trúc Trong giai đoạn 1960-1976, các chuyên gia Quy hoạch của các nước XHCN đã sang giúp lập các đồ án quy hoạch đô thị ở một số thành phố ở miền Bắc như chuyên gia Leningrad giúp quy hoạch Hà Nội, Hungary giúp lập quy hoạch Hạ Long,

Ba Lan giúp Hải Phòng, Đức giúp thành phố Vinh,v.v… Lúc đó, các kiến trúc sư Việt Nam cũng được đào tạo ở các nước XHCN về tham gia lập các đồ án này tạo ra phương pháp quy hoạch đô thị chịu nhiều ảnh hưởng của nền kinh tế tập trung do Nhà Nước chi phối Vào những năm sau 1986 khi Đất nước chuyển sang mô hình Kinh tế thị trường có định hướng XHCN, phương pháp quy hoạch này cũng bộc lộ một số nhược điểm do quan niệm về nền kinh tế đã thay đổi bao gồm nhiều thành phần tham gia vào việc xây dựng đô thị, cải tạo đô thị phục hồi sau chiến tranh và suy thoái kinh tế

Trong hơn 20 năm qua, cùng với quá trình CNH-HĐH đất nước, tốc độ đô thị hóa của nước ta cũng ngày càng tăng nhanh, hệ thống đô thị quốc gia được quan tâm đầu tư phát triển cả về số lượng và chất lượng Nhiều đô thị, điểm dân

c ư nông thôn, nhiều khu công nghiệp, khu kinh tế, du lịch, kết cấu hạ tầng đã đ ược qui hoạch, đầu t ư xây dựng mới, hoặc cải tạo mở rộng để đáp ứng nhu cầu phát triển mới của Đât nước Năm 1998, tỉ lệ đô thị hóa mới đạt khoảng 24%, năm 2009 là 29,6%, nhưng đến 8/2011 đã tăng lên trên 31% Qui hoạch xây dựng đã thực sự góp phần tạo ra nguồn lực trong phát triển KT-XH của đất nước Trong đó, kinh tế đô thị góp khoảng 70% gDP cả nước, các chỉ số thu ngân sách của các vùng tỉnh và các đô thị lớn cho thấy nhìn chung tăng trưởng kinh tế ở khu vực đô thị đạt trung bình từ 12 đến 15%, cao gấp 1,2 đến 1,5 lần so với mặt bằng chung trong cả nước Hệ thống hạ tầng xã hội, hạ tầng kĩ thuật đô thị, kể

cả khu vực nông thôn được quan tâm đầu tư xây dựng từng bước theo hướng đồng bộ, hiện đại Nhìn chung, diện mạo kiến trúc, đô thị, nông thôn Việt Nam đã có nhiều thay đổi theo hướng hiện đại, có bản sắc, v.v…

ĐÁNH gIÁ THực TRạNg cÔNg TÁc LậP QuI HoạcH ĐÔ THỊ Và THực HIệN QuI HoạcH ở VIệT Nam

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được chúng ta cũng cần có các giải pháp để khắc phục có hiệu quả những hạn chế trong thời gian qua như: chất lượng đô thị hóa của Việt Nam chưa cao, cơ sở hạ tầng dịch vụ xã hội và hạ tầng

kĩ thuật đô thị cũng như không gian, kiến trúc đô thị mặc dù đã được quan tâm đầu tư nhưng chậm phát triển, chất lượng chưa đáp ứng yêu cầu; tốc độ phát triển quá nhanh của đô thị có nguy cơ vượt khả năng điều hành của chính

quyền địa phương; tình trạng xây dựng chưa ngăn nắp, ùn tắc giao thông ở các đô thị lớn; cung cấp chưa đủ nước sạch,

thoát nước và xử lí chất thải; còn thiếu quĩ nhà ở xã hội cho các đối tượng là người có thu nhập thấp, là công nhân, sinh

viên ; qui hoạch sử dụng đất đô thị còn đang “mắc” với qui hoạch sử dụng đất theo Luật Đất đai Việc triển khai xây

dựng mô hình nông thôn mới còn chậm

Việc tham gia của cộng đồng trong công tác qui hoạch, quản lí xây dựng theo qui hoạch còn mang tính hình thức, hoặc

mức độ tham gia còn rất giản đơn, chưa thấy rõ trách nhiệm, quyền lợi của các bên liên quan trong công tác qui hoạch,

quản lí phát triển đô thị Cộng đồng thường là các đối tượng bị động, thiếu các thông tin cần thiết để thực hiện trách

nhiệm, quyền lợi của mình Đây là một kẽ hở không nhỏ mà quyền lợi cộng đồng bị xâm hại, ảnh hưởng tới tính dân chủ

trong quá trình đổi mới Đất nước, v.v…

Công tác lập qui hoạch đô thị đã tiếp cận tư duy đổi mới, nhưng triển khai còn chậm (mặc dù những yếu tố mới đã được

điều chỉnh tại các bộ luật Xây dựng, luật Qui hoạch đô thị và các nghị định, thông tư hướng dẫn kèm theo) Chất lượng

đồ án qui hoạch đô thị chưa cao Phát triển đô thị theo mô hình dự án Khu đô thị mới đã xuất hiện những điểm yếu như

thiếu tính tổng thể, không đồng bộ về kết nối hạ tầng kĩ thuật, hạ tầng xã hội Lãng phí nguồn tài nguyên đất đai, có

nguy cơ suy thoái chất lượng môi trường, cảnh quan

Sự phát triển nhà ở, đất ở quá nóng, nhưng không có các công cụ tài chính hữu hiệu đi kèm đã làm cho việc phát triển

đô thị bị biến tướng, không phục vụ cho nhu cầu nhà ở mà chủ yếu phục vụ cho nhu cầu đầu cơ, tích tụ đất của một

bộ phận nhỏ người giàu trong xã hội Nhiều khu vực, trục đường chính trong đô thị với những kiến trúc lộn xộn, ngổng

ngang, với hệ thống đường chắp vá, thiếu sự liên thông, mất an toàn cũng là biểu hiện của quá trình đô thị hoá thiếu

kiểm soát, không chuyên nghiệp, thiếu tính đa ngành, v.v…

Từ thực tế những năm qua cho thấy, lí luận và thực tiễn trong Qui hoạch xây dựng nói chung, Qui hoạch đô thị nói riêng

đang tồn tại nhiều bất cập do quá trình chuyển đổi nền kinh tế thị trường tác động Lý luận về Qui hoạch xây dựng,

phương pháp lập qui hoạch đô thị đang chậm đổi mới hơn so với yêu cầu thực tiễn phát triển của Đất nước Nhiều vấn

đề vướng mắc trong Qui hoạch xây dựng, Qui hoạch đô thị có liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực còn chưa được

giải quyết thấu đáo, v.v

Tóm lại, Phương pháp luận, lý thuyết quy hoạch đô thị (QHĐT) ở Việt Nam hiện nay vẫn kế thừa từ nền kinh tế kế hoạch

hóa tập trung, và có nhiều tồn tại như sau:

- Tính xơ cứng của sản phẩm quy hoạch, không đủ linh hoạt để có thể đáp ứng các thay đổi của thực tiễn dẫn tới

phải thường xuyên điều chỉnh Thời gian lập QH còn kéo dài, nhiều đồ án chưa lập xong đã đến thời gian phải điều chỉnh

- Sự phối hợp đa ngành trong quá trình lập QHĐT còn rất hạn chế dẫn tới thực thể đô thị bị chi phối bởi nhiều quy

hoạch ngành chồng chéo, mâu thuẫn trong khi đáng ra các quy hoạch ngành này phải được hợp nhất về mặt không gian Chính vì thiếu một quy hoạch tổng thể hợp nhất như vậy nên mặc dù Bộ Xây dựng là đơn vị quản lý nhà nước về QHĐT nhưng không thể lồng ghép và can thiệp hiệu quả vào các quy hoạch ngành

- Quy hoạch đô thị theo tầng bậc đòi hỏi đầu tư nhiều thời gian và nguồn lực cho công tác phủ kín quy hoạch

trong khi tốc độ phát triển đô thị diễn lại ra rất nhanh khiến cho các quy hoạch đô thị không theo kịp với thực tiễn, dẫn tới việc các quy hoạch thường xuyên phải điều chỉnh cũng như thiếu sự nhất quán giữa các quy hoạch chi tiết với quy hoạch chung

- Tụt hậu về mặt phương pháp luận dưới sức ép toàn cầu hóa Vai trò của các quy hoạch gia là rất hạn chế khi

hình thái đô thị phần lớn bị chi phối bởi các nhà đầu tư tư nhân và nước ngoài trong lĩnh vực bất động sản

- Phương pháp lập QHĐT chưa thích ứng với các loại hình QHĐT khác nhau Một số loại hình quy hoạch mới theo

Luật QHĐT mới ban hành như quy hoạch phân khu còn chưa rõ về nội dung và mối quan hệ với các loại hình

QH khác Còn thiếu các quy định về quản lý đô thị, TKĐT

- Cách tiếp cận còn nặng từ trên xuống, mang tính áp đặt Các quy hoạch gia sử dụng phương pháp hai chiều về

quy hoạch phát triển đất đai, thuần túy coi đây là vấn đề phân vùng, các mạng lưới và dự báo Trong khi cần sự hiểu biết kỹ lưỡng hơn về thị trường bất động sản và tính chất đa chiều của tài nguyên đất

- Không tương thích với quá trình thay đổi thể chế và cải cách hệ thống quản trị của chính quyền đô thị Trong

khi quá trình ra quyết định công ngày càng mở và có sự tham gia của nhiều bên liên quan thì QHĐT dường như đứng bên lề của cải cách hành chính: vẫn là một công cụ can thiệp và kiểm soát của nhà nước thay vì đóng vai trò hỗ trợ, hướng dẫn

- Hệ thống quy hoạch dựa trên các quy định và tiêu chuẩn không thích hợp làm tăng chi phí xây dựng và giảm

khả năng tiếp cận tài nguyên đất của khu vực kinh tế tư nhân Tính đơn năng trong phân bố các không gian của

đô thị Việc phân vùng các không gian chức năng một cách quá rõ ràng dẫn tới tăng lưu lượng giao thông và giảm khả năng tiếp cận của những người có thu nhập thấp do tăng chi phí đi lại

- Sự tham gia của các bên liên quan và công chúng còn hạn chế và hình thức

- Các xem xét về mặt môi trường chưa được chú ý đầy đủ Các vấn đề mang tính toàn cầu như biến đổi khí hậu chưa được lồng ghép thỏa đáng

- Chưa đáp ứng được số đông cư dân đô thị, đặc biệt là tại các đô thị nghèo và các đô thị tồn tại nhiều hình thức phi chính quy Sự ngộ nhận của các quy hoạch gia và các nhà ra quyết định khi áp đặt các quan điểm của mình

về giá trị, cách sống, các vấn đề ưu tiên,v.v lên các cư dân đô thị

- Cổ súy việc phát triển tràn lan các khu đô thị mới hiện đại, nơi mà những người thu nhập thấp khó có khả năng tiếp cận Xu hướng phá bỏ các khu ở cổ, cũ (thường ở khu vực trung tâm và đa chức năng) để xây dựng các trung tâm thương mại lớn dẫn đến xáo trộn đời sống cư dân và làm giảm tính cạnh tranh của các doanh nghiệp nhỏ do phải di chuyển ra khu vực ngoại vi Xu hướng lảng tránh giải quyết vấn đề của các khu vực phi chính thức và các khu định cư bất hợp pháp, dẫn đến chất lượng cuộc sống của người dân trong các khu vực này càng trở nên kém hơn, khoảng cách giàu nghèo gia tăng, tỉ lệ tội phạm tăng

Vì vậy cần thiết nghiên cứu đổi mới toàn diện công tác lập QHĐT ở Việt Nam trên cơ sở xác định chức năng, nhiệm vụ,

vai trò, vị trí, thứ tự tầng bậc và mối quan hệ giữa QHĐT và các quy hoạch ngành Từ đó đề xuất các phương pháp QHĐT mới có thể lồng ghép, hợp nhất các quy hoạch ngành Các phương pháp QHĐT mới phải linh hoạt, phù hợp với nền kinh

tế thị trường, giúp tạo ra những sản phẩm quy hoạch bền vững, xem xét đầy đủ các vấn đề như cạnh tranh đô thi, tài chính đô thị, bảo tồn và tái thiết đô thị, biến đổi khí hậu, công bằng xã hội Đặc biệt, các phương pháp QHĐT mới đề xuất phải không được nằm ngoài xu thế cải cách hành chính của quốc gia, phải hướng tới quá trình ngày càng mở trong ra quyết định công với sự tham gia rộng rãi của các bên liên quan và công chúng Mặt khác, các phương pháp QHĐT mới phải hướng tới giảm chi phí ngân sách nhà nước cho công tác lập quy hoạch, rút ngắn thời gian lập và thẩm định phê duyệt, cải thiện công tác quản lý nhà nước theo hướng đơn giản, gọn nhẹ, tạo điều kiện cho chủ đầu tư sớm thực hiện các dự án đầu tư trong khi vẫn đảm bảo hiệu quả quản lý vĩ mô và hoạch định chính sách

Có thể thấy rằng bên cạnh những thành công đã đạt được, công tác lập QHDT ở Việt Nam hiện còn nhiều tồn tại Trong

đó, những tồn tại lớn nhất là lạc hậu về phương pháp luận, không thích hợp với nền kinh tế thị trường, nặng tính áp đặt

và từ trên xuống, chưa phù hợp với tiến trình cải cách hành chính, và chưa có sự tham gia thỏa đáng của các bên liên quan Trong khi đó, các nước trên thế giới đã liên tục thay đổi phương pháp QHDT cho phù hợp với từng thời kỳ phát triển Thế giới không còn áp dụng cách làm quy hoạch tổng thể như Việt Nam đang làm hiện nay do những hạn chế cố hữu của nó Các quốc gia tiên tiến cũng đang trong quá trình tìm tòi, chuyển đổi phương pháp QHĐT theo hướng chiến lược, mở và hợp nhất đa ngành

Như vậy, Việt Nam cũng không thể đứng ngoài tiến trình đổi mới của thế giới mặc dù chúng ta có những khác biệt nhất định về thể chế chính trị và trình độ dân trí Vì vậy, mục tiêu lớn nhất đặt ra là: Phải đề xuất đổi mới toàn diện công tác lập QHĐT phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế mà có thể giải quyết những tồn tại hạn chế trong phương pháp quy hoạch truyền thống nhằm xây dựng các đô thị Việt Nam hiện đại, bản sắc và bền vững

cÁcH TIếP cậN

Nghiên cứu đổi mới công tác QHĐT cần dựa trên các quan điểm sau:

- QHĐT là một lĩnh vực khoa học liên quan đến nhiều ngành trong một thực thể đô thị, vì vậy phải áp dụng cách tiếp cận đa ngành, đa chiều

- QHĐT với sản phẩm chủ yếu là kiến tạo không gian sống cho con người nên phải lấy con người là trọng tâm

- Đô thị là tài sản chung của mọi cư dân đô thị Vì vậy, phương pháp QHĐT phải tạo điều kiện tối đa cho các bên liên quan tham gia vào quá trình hoạch định, xây dựng và phát triển đô thị

- QHĐT vốn hàm chứa trong đó nhiều yếu tố bất định, không chắc chắn và rủi ro Vì vậy, phương pháp và tiến trình thực hiện trong phần lớn trường hợp phải được coi trọng hơn sản phẩm

- QHĐT không phải là công cụ của một vài cá nhân hay nhóm lợi ích Vì vậy, phương pháp QHĐT phải tạo ra một

“sân chơi chung” để các bên chia sẻ lợi ích và giải quyết mâu thuẫn

- Phương pháp QHĐT đổi mới phải luôn tính đến các yêu cầu về nguồn lực để xây dựng và phát triển đô thị theo quy hoạch đã lập Tài chính đô thị và thị trường bất động sản phải được coi là những yếu tố không thể tách rời trong quá trình QHĐT

- Phương pháp QHĐT đổi mới đề xuất cho Việt Nam phải thích hợp với các điều kiện cụ thể của Việt Nam về thể chế, chính sách và dân trí Đổi mới phải có lộ trình, thử nghiệm và đi kèm với thể chế hóa

NộI DuNg NgHIêN cứu

Nội dung 1: Đánh giá thực trạng nghiên cứu , công tác lập QHĐT và thực hiện quy hoạch ở Việt Nam

- Đánh giá tổng quan các đề tài NCKH trong nước cho đến nay;

- Rà soát thực trạng công tác lập QHĐT ở Việt Nam theo từng thời kỳ về mặt phương pháp luận, quy trình, nội dung

và sản phẩm Đánh giá, nhận định các thành công cũng như tồn tại và sơ bộ nhận diện phương hướng khắc phục;

- Đánh giá quá trình thực hiện quy hoạch theo đồ án đã được phê duyệt Trên cơ sở đó đánh giá tính hiệu quả,

tính khả thi và tính thực tiễn của các sản phẩm quy hoạch Cần phân biệt rõ những hạn chế do phương pháp lập quy hoạch và những hạn chế do quá trình quản lý và thực hiện quy hoạch

Nội dung 2: Tổng quan và đánh giá các phương pháp lập QHĐT trên thế giới

- Tổng quan về vai trò và sự tiến hóa trong các phương pháp QHĐT trên thế giới;

- Tổng quan về các phương pháp QHĐT của các châu lục Âu, Mỹ, Úc, Á;

- Nghiên cứu trường hợp một số quốc gia điển hình của các châu lục và các bài học thành công;

- Đánh giá chung và nhận diện các phương pháp QHĐT thích hợp với điều kiện của Việt Nam

Nội dung 3: Nghiên cứu đề xuất đổi mới phương pháp, quy trình, nội dung và sản phẩm thiết kế QHĐT

- Nghiên cứu đề xuất phương pháp luận QHĐT đổi mới;

- Nghiên cứu đề xuất mô hình QHĐT đổi mới;

- Nghiên cứu đề xuất quy trình QHĐT đổi mới cho các loại hình QH;

- Nghiên cứu đề xuất nội dung cho các loại hình QHĐT đổi mới;

- Nghiên cứu đề xuất sản phẩm cho các loại hình QHĐT đổi mới

Nội dung 4: Nghiên cứu đề xuất cơ chế phối hợp, lồng ghép, hài hòa hóa QHĐT và các QH ngành

- Đề xuất các mô hình và phương pháp lồng ghép các quy hoạch ngành và quy hoạch đô thị cho phù hợp với điều

kiện thực tế và theo phân cấp đô thị

- Đề xuất về thể chế hóa cơ chế phối hợp giữa QHĐT và các quy hoạch ngành :

+ Vai trò của Quy hoạch đô thị với quy hoạch tổng thể kinh tế-xã hội và các quy hoạch chuyên ngành khác;

+ Thứ tự lập cũng như cơ chế phối hợp gữa các loại quy hoạch;

+ Vai trò của chính quyền đô thị trong việc điều hành phối hợp các quy hoạch

Nội dung 5: Nghiên cứu đề xuất chỉnh sửa, lồng ghép và ban hành mới các văn bản pháp quy về QHĐT

- Từ các kết quả rà soát, đánh giá thực trạng công tác lập quy hoạch, đối chiếu với các nội dung trong Luật Quy

hoạch đô thị, Nghị định 37, Thông tư 10 và các văn bản pháp quy có liên quan để đưa ra những điểm nào chưa phù hợp, cần sửa đổi, cần cải tiến

- Từ những kết quả nghiên cứu những phương pháp lập QHĐT của Đề tài, đưa ra những kiến nghị một số điểm

sửa đổi, bổ sung cho các văn bản pháp quy hiện hành, làm cơ sở cho các cơ quan quản lý nhà nước ban hành các văn bản pháp quy

kếT LuậN

Nghiên cứu đổi mới toàn diện công tác lập QHĐT ở Việt Nam là một công việc không dễ dàng và đầy thử thách Khó

khăn không chỉ nằm ở các vấn đề chuyên môn, kỹ thuật, tính phức tạp và độ rộng của công việc mà còn ở chính nhận

thức về sự cần thiết phải đổi mới của các cấp lãnh đạo, các cơ quan quản lý nhà nước, các viện nghiên cứu, các trường

đại học, và các tổ chức tư vấn, thực hành quy hoạch Nghiên cứu tổng quan về kinh nghiệm quốc tế cho thấy thế giới

đã và đang đổi mới trong phương thức, quy trình lập quy hoạch từ nhiều năm nay và Việt Nam chúng ta không thể đứng

ngoài tiến trình đó trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế Phương pháp lập quy hoạch kế thừa từ thời kỳ kinh

tế kế hoạch hoá tập trung đã đạt được những thành tựu to lớn, hoàn tất sứ mạng của nó trong công cuộc tái thiết, xây

dựng đất nước sau chiến tranh Xu thế vận động, đổi mới và phát triển là rõ ràng, đang từng ngày diễn ra trên mọi khía

cạnh của nền kinh tế; và công tác quy hoạch với vai trò đầu tàu của công cụ hoạch định chính sách vĩ mô càng cần phải

đổi mới, thậm chí “đi trước một bước” so với các lĩnh vực khác

Điều đặc biệt cần lưu ý trong tiến trình đổi mới là đổi mới phải dần dần, làm từng bước, có bài bản, bắt đầu từ nghiên

cứu lý thuyết đến thử nghiệm trên quy mô nhỏ, rồi nhân rộng, tổng kết, khái quát hoá và tiến tới thể chế hoá thông qua

sửa đổi các văn bản pháp quy Song song với đó là đổi mới trong công tác đào tạo bởi đổi mới trước hết phải diễn ra từ

chính con người Đổi mới công tác QHĐT là một tiến trình lâu dài và do vậy cần làm càng sớm càng tốt; xây dựng nền

móng cho tương lai ngay từ ngày hôm nay

CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN THÀNH PHỐ HƯỚNG TỚI TĂNG TRƯỞNG XANH TẠI VIỆT NAM

Từ khóa: Tăng trưởng xanh, Phát triển bền vững, Quản trị,

Quy hoạch chiến lược đa ngành

Tiến sĩ Nguyễn Quang, giám đốc chương trình, uN-Habitat

ms Juhyun Lee, chuyên gia đô thị, uN-Habitat

mr Jooseub Lee, giám đốc chương trình cấp cao, Viện tăng trưởng xanh toàn cầu (gggI)

Tổ chức:

Tổ chức uN-Habitat - khu Ngoại giao đoàn Vạn Phúc, 298 kim mã, Hà Nội gggI - Jeongdong bldg, 15-5 Jeong-dong, Jung-gu, seoul

1 gIớI THIệu cHuNg

Ở Việt Nam, do các động lực chuyển đổi quan trọng của tăng trưởng và thay đổi, phát triển bền vững đô thị trở thành một tiêu chuẩn quốc gia và tầm nhìn mới, như có thể thấy trong “Định hướng chiến lược về phát triển bền vững ở Việt Nam” (Quyết định 153/2004/QD- TTg) Tầm quan trọng của phương pháp tiếp cận lồng ghép đối với phát triển bền vững

đã được đề cập rộng rãi như là nền tảng cơ bản cho sự phát triển lâu dài của các thành phố và các vùng có chất lượng sống tốt trên toàn quốc Do đó, một vài sáng kiến như phát triển thành phố sinh thái đã được áp dụng rộng rãi ở Việt Nam, nhấn mạnh sự lồng ghép các khía cạnh phát triển bền vững vào khung quy hoạch phát triển và thể chế như một mục tiêu cuối cùng Hơn nữa, VggS (Chiến lược Tăng trưởng Xanh Việt Nam) đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt (Quyết định 1393_QD_TTg ngày 25 tháng 9 năm 2012), yêu cầu các chính quyền địa phương xây dựng các quy hoạch phát triển của mình phù hợp với mô hình chiến lược mới (với ba trọng tâm: sản xuất xanh, phát triển các bon thấp, và phong cách sống xanh)

Để tạo điều kiện phát triển kinh tế - xã hội bền vững và công bằng hơn ở Việt Nam, việc tăng cường khung quy hoạch chiến lược cho Chiến lược phát triển thành phố bền vững (CDS), tập trung vào quy trình quy hoạch đa ngành là cấp thiết

ở cấp quốc gia và địa phương Trong thực tế, việc thực hiện các chương trình nghị sự đô thị hóa bền vững yêu cầu các

đô thị của Việt Nam đánh giá lại công tác quản lý đô thị và khung thể chế hiện tại, và xác định các giải pháp chiến lược

và kế hoạch đầu tư Đáng chú ý là, các chính quyền địa phương phải đối mặt với khó khăn để tìm một cơ chế khả thi và các công cụ sáng tạo để thúc đẩy chương trình nghị sự phát triển đô thị bền vững do sự hạn chế về nguồn lực tài chính, tính tự chủ của các bên liên quan, và thiếu quy trình thể chế hóa sự phát triển bền vững Một số vấn đề chính bao gồm (a) Nhu cầu khẩn cấp về các giải pháp thực tế và phương pháp tiếp cận sáng tạo để thực hiện “Chiến lược phát triển bền vững ở cấp địa phương” trong thời kỳ chuyển đổi, (b) Thiếu sự thể chế hoá Chiến lược phát triển thành phố bền vững và

cơ chế tài chính sáng tạo để thực hiện và nhân rộng; (c) Sự cần thiết tăng cường tính tự chủ và năng lực lãnh đạo của chính quyền thành phố và các bên liên quan trong việc thực hiện định hướng phát triển bền vững; (d) Cần phải áp dụng các tiếp cận lồng ghép và phối hợp đa ngành thông qua xây dựng/thực hiện Chiến lược hướng tới tăng trưởng xanh, và (e) Phương pháp tiếp cận phát triển vùng đối với chiến lược phát triển bền vững của địa phương

Trong bối cảnh này, UN-Habitat và Viện Tăng trưởng xanh toàn cầu, những cơ quan đi đầu trong Quy hoạch Chiến lược hướng đến tăng trưởng xanh bao gồm cả VggS, đã phối hợp để phát triển các giải pháp thực tế và chiến lược thực hiện thông qua việc xây dựng một “Chiến lược phát triển hướng tới tăng trưởng xanh” UN-Habitat đã rất nỗ lực trong việc xây dựng chiến lược phát triển đô thị bền vững, tập trung vào tăng trưởng xanh và ứng phó với biến đổi khí hậu trong

sự hợp tác với các chính phủ và các địa phương như Đà Nẵng, Hội An và thành phố Hồ Chí Minh gggI đã tập trung vào việc đi tiên phong và phổ biến một mô hình tăng trưởng kinh tế mới tại Việt Nam, hướng tới các khía cạnh quan trọng của tăng trưởng kinh tế, chẳng hạn như xóa đói giảm nghèo, tạo việc làm và công bằng xã hội, và các khía cạnh môi trường bền vững, chẳng hạn như giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, bảo vệ đa dạng sinh học và tiếp cận năng lượng và nước sạch Đáng chú ý, khoá đào tạo lãnh đạo về Chiến lược phát triển đô thị hướng tới tăng trưởng xanh đã

được tiến hành trước khi xây dựng Định hướng Tăng trưởng xanh để tăng tính tự chủ của Đà Nẵng và xác định động cơ

thực sự của thành phố để lồng ghép Tăng trưởng Xanh vào định hướng phát triển tổng thể

2 ĐỊNH HướNg TăNg TRưởNg xaNH cHo cHIếN LưỢc PHÁT TRIỂN

THàNH PHố Đà NẵNg

PHươNg PHÁP TIếP cậN

UN-Habitat và Viện Tăng trưởng xanh toàn cầu (gggI) đã xây dựng Định hướng tăng trưởng xanh cho Chiến lược phát triển

thành phố Đà Nẵng, trong sự phối hợp với chính quyền thành phố Đà Nẵng, nhằm mục đích xác định các cơ hội và thách

thức về tăng trưởng xanh với các tiêu chí tăng trưởng xanh phù hợp với các chương trình trong Kế hoạch phát triển kinh tế

xã hội (SEDP) của thành phố và Đề án phát triển thành phố sinh thái Định hướng Tăng trưởng xanh (ggO) độc đáo ở chỗ

nó sẽ thúc đẩy tư duy mới về quy hoạch phát triển thành phố có năng lực cạnh tranh cao bằng cách áp dụng phương pháp

tiếp cận quy hoạch lồng ghép, đa ngành, với sự quan tâm đặc biệt đến việc sử dụng hiệu quả nguồn lực địa phương và sức

bật của cộng đồng để nâng cao mức sống của người nghèo đô thị ggO nhằm mục đích giúp thành phố Đà Nẵng được

công nhận là thành phố đầu tiên ở Việt Nam lồng ghép các nguyên tắc tăng trưởng vào quy hoạch phát triển tổng thể Ở

cấp độ quốc tế, thành phố Đà Nẵng sẽ trở thành một thành phố sinh thái kiểu mẫu trong khu vực Châu Á-Thái Bình Dương

ggO áp dụng một cách tiếp cận sáng tạo của CDS (Chiến lược phát triển thành phố) để thực hiện quy hoạch chiến lược và

huy động nguồn lực sáng tạo trong nền kinh tế thị trường, tập trung vào liên minh giữa các bên liên quan và hợp tác công tư

Đặc biệt, nó tập trung vào việc sử dụng hiệu quả nguồn lực địa phương, khả năng thích ứng, và sức bật của cộng đồng, có thể

là công cụ thiết thực để tăng tính khả thi của việc thực hiện chiến lược và tối đa hóa tác động của tăng trưởng xanh đối với

chất lượng cuộc sống Bằng cách sử dụng hiệu quả các nguồn lực địa phương để thực hiện chiến lược, nó cung cấp cơ hội để

phát huy tối đa các nguồn lực của địa phương và nguồn vốn xã hội, tạo sự phát triển giá trị gia tăng cao Xác định phương án

tài chính cho các chương trình phát triển là một trong những quy trình quan trọng của các loại hình chiến lược này

Với mục tiêu đạt được cả hai khía cạnh, Xanh và Tăng trưởng, ggO có vai trò quan trọng trong việc tăng cường mối liên kết

giữa các quy hoạch/kế hoạch phát triển chính của Đà Nẵng như kế hoạch phát triển thành phố môi trường, quy hoạch xây

dựng, và các định hướng tổng thể phát triển kinh tế xã hội của Đà Nẵng Trên tất cả, nó được thiết kế để bổ sung cho SEDP

Đà Nẵng, bằng cách cung cấp các chương trình quan trọng liên quan trực tiếp đến tăng trưởng xanh cũng như phân tích

các chương trình và dự án trọng điểm trong kế hoạch phát triển kinh tế xã hội Nó hướng tới các chỉ tiêu đề ra nhằm làm

cho thành phố Đà Nẵng bền vững hơn thông qua cải thiện các chương trình trọng điểm hiện nay theo cách sử dụng nguồn

lực quan trọng có hiệu quả và kinh tế, sản xuất sạch hơn, làm giảm thiệt hại kinh tế do tác động của biến đổi khí hậu, và

tạo ra thị trường mới dựa trên việc sử dụng sáng tạo tài nguyên thiên nhiên Điều quan trọng là nó cho thấy các cơ hội hợp

tác công-tư để huy động các nguồn lực thực hiện các chương trình trọng điểm liên quan đến tăng trưởng xanh

cÁc VẤN Đề PHÁT TRIỂN Và cơ HộI TăNg TRưởNg xaNH cHo THàNH PHố Đà NẵNg

Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2010 - 2020 và các quy hoạch phát triển ngành khác như Quy

hoạch Xây dựng đều chỉ rõ mong muốn của Đà Nẵng phát triển thành đầu mối công nghiệp hóa - hiện đại hóa của khu vực

và đất nước, trong đó chú trọng hội nhập kinh tế quốc tế, khai thác hiệu quả lợi thế của Đà Nẵng và nâng cấp đô thị Cụ

thể là Đà Nẵng sẽ phát triển kinh tế - xã hội trong mối liên hệ tương hỗ với phát triển - nâng cấp đô thị cũng như mở rộng

không gian đô thị Thành phố cũng đặt mục tiêu liên kết phát triển kinh tế - xã hội với cải thiện sức khỏe, tăng cường văn

hóa và giáo dục nhằm đảm bảo nâng cao chất lượng cuộc sống và trình độ học vấn cho người dân Nhằm thực hiện các

mục tiêu chính về phát triển và tăng trưởng kinh tế bền vững nói trên, thành phố cần triển khai các biện pháp tăng trưởng

xanh để từ đó có thể tạo ra động lực tăng trưởng kinh tế mới; trở thành trung tâm công nghiệp và dịch vụ sáng tạo, có hàm

lượng giá trị gia tăng cao cũng như khẳng định hình ảnh thành phố môi trường có chất lượng cuộc sống tốt của mình

Chiến lược đặt ra một số câu hỏi liên quan đến các thách thức và cơ hội phát triển bền vững cho thành phố

Sau đây là một số câu hỏi chính:

Tăng trưởng và chuyển

dịch cơ cấu kinh tế: Thành phố muốn tăng trưởng như thế nào? Kết quả của tăng trưởng nhanh chóng là gì? Cách thức sử dụng các công cụ hiện có để chuyển đổi cơ cấu kinh tế và tăng trưởng, cách

thức xây dựng mô hình quản trị nhà nước hỗ trợ phát triển kinh doanh?

Tính cạnh tranh Hiệu quả thúc đẩy tăng trưởng và đầu tư cải thiện chất lượng môi trường, chất lượng cuộc

sống, đất và chi phí lao động, chất lượng và chi phí nhà ở, chi phí cuộc sống của việc nâng cao tính cạnh tranh?

THÁcH THức cHíNH:

- Biện pháp khuyến khích và phát triển năng lực xử lý thách thức?

- Biện pháp xây dựng kiến thức và cách kiểm chứng

- Biện pháp tăng cường hợp tác và phối hợp giữa các ban ngành?

- Biện pháp thay đổi hành vi con người/tổ chức, công cụ là gì?

- Làm thế nào để lập kế hoạch phát triển hiệu quả, trong đó chú trọng đảm bảo công bằng xã hội trong bối cảnh kinh tế thị trường?

- Cách thức biến kế hoạch thành hành động, thực hiện kế hoạch như thế nào?

- Cái giá phải trả là gì và làm như thế nào để đảm bảo không phát triển chệch hướng?

- Cách thức thể chế hoá kế hoạch đầu tư đa ngành?

Phát triển bền vững hoạt động du lịch: Biện pháp nào có thể mang lại giá trị gia tăng cao cho hoạt động du lịch để góp phần tăng trưởng kinh tế? Cách thức giúp cho Đà Nẵng trở thành thương hiệu Hòn Ngọc của khu vực

Châu Á Thái Bình Dương thu hút du lịch cao cấp toàn cầu? Phát triển ngành du lịch cạnh tranh trong bối cảnh tốc độ tăng trưởng kinh tế không đổi?

giao thông và Hạ tầng

Đô thị (bRT) Có thể thay đổi hành vi nhanh chóng khi hệ thống quản lý giao thông và các biện pháp khuyến khích/chế tài còn nhiều hạn chế? Đánh giá tác động xã hội? Công tác phối hợp giữa

các đơn vị lập kế hoách phát triển hệ thống xe buýt nhanh (BRT) và lập quy hoạch xây dựng tổng thể thực hiện như thế nào?

các hạn chế khi thực hiện Đề án "xây dựng

Đà Nẵng - thành phố môi trường"

Cách thức đánh giá lại mục tiêu? Công tác xây dựng Đà Nẵng - thành phố môi trường không chỉ giới hạn trong phạm vi đảm bảo nước và không khí sạch mà còn liên quan đến xây dựng bản sắc và tăng sức thu hút của thành phố Cách thức thực hiện chính sách khuyến khích hợp tác giữa các ngành?

Đô thị hóa và Thiệt hại

về đất nông nghiệp Chính sách đô thị có gây thiệt hại đất nông nghiệp không? Cách thức hạn chế quá trình đô thị hóa lan rộng, đất không sử dụng, xóa đói giảm nghèo và đảm bảo cung cấp đủ thực phẩm

và không gian xanh của địa phương?

Quy hoạch chung xây dựng Quy hoạch đã bao gồm định hướng phát triển đô thị trong đó sử dụng hiệu quả tài nguyên đất chưa? Cách thức điều chỉnh, sửa đổi quy hoạch hiện nay cho phù hợp với nhu cầu mới?

Cách lập kế hoạch thực hiện theo điều tiết thị trường chứ không theo cơ chế nhà nước thực hiện hiện nay?

Tái phát triển đô thị và phát triển xã hội Phát triển đô thị nhanh chóng đòi hỏi phải điều chỉnh cơ bản nhiều yếu tố đô thị; làm thế nào để kết hợp từng bước tái phát triển đô thị với đổi mới đô thị quy mô lớn? Làm thế nào để cải

thiện công bằng xã hội trong quá trình tái phát triển đô thị?

Thích ứng với biến đổi khí hậu để tăng tính cạnh tranh

Làm thế nào để cải thiện khả năng thích ứng và nâng cao năng lực, giảm thiểu tác động của phát triển kinh tế - xã hội lên đời sống người dân khu vực ven sông và ven biển? Cách thức kết hợp quản lý tổng hợp tài nguyên nước và đảm bảo nước uống có chất lượng ổn định và làm thế nào để giảm ô nhiễm và chống xâm mặn? Làm thế nào cải thiện qui hoạch và quá trình đô thị hoá có sự thay thế các khu vực cây trồng bằng bê tông và làm giảm khả năng hấp thụ nước mưa của thành phố?

Tài chính đô thị: Cách thức cải thiện tính bền vững của nguồn lực? (biểu phí, phí hạ tầng, phí đối với tác động

của quá trình phát triển, Hợp tác Công - Tư, thu thuế tài sản, thị trường vốn)

Phát triển kinh tế bền vững + quản lý nguồn lực đầu vào

Làm thế nào tính toán được khối lượng và chất lượng nước cấp cần có để hỗ trợ các hoạt động phát triển kinh tế hiện tại và trong tương lai của Đà Nẵng đặc biệt là các khu công nghiệp mới xây dựng? Cách thức nào giúp nâng cao lợi thế cạnh tranh của các sản phẩm nông nghiệp Đà Nẵng?

Phát triển sinh thái Cách thức bảo tồn và tận dụng hiệu quả hơn môi trường tự nhiên độc đáo và tính đa dạng

sinh học của hệ thống sinh thái trong quá trình xây dựng ngành công nghiệp và dịch vụ có giá trị gia tăng cao để tăng tính cạnh tranh cho Đà Nẵng?

Đô thị hóa nhanh chóng và tác động do

ô nhiễm

Biện pháp nào giúp giảm thiểu tác động của nước thải đô thị (thường hòa lẫn với nước thải công nghiệp) và ô nhiễm phát sinh trong quá trình nuôi trồng thủy sản lên sông hồ và khu vực ven biển (đặc biệt là khu vực Vịnh Đà Nẵng) cũng như duy trì chất lượng sống và hình ảnh môi trường của thành phố?

Phát triển nông nghiệp, và phát triển nền nông nghiệp cạnh tranh

Cách thức làm giảm các thách thức môi trường có ảnh hưởng tới phát triển khả năng cạnh tranh của nông nghiệp? Đâu là ưu tiên đầu tư cho khu vực nông thôn có khả năng cạnh tranh

và mang lại chất lượng sống tốt hơn cho cộng đồng cư dân địa phương? Làm thế nào để thay đổi quan điểm quản lý nước ở khu vực nông thôn?

Trong bối cảnh này, Đà Nẵng sẽ tập trung vào các lĩnh vực chính có cơ hội tăng trưởng ở địa phương và tạo ra nhiều

công ăn việc làm đồng thời phát triển ngành công nghiệp và dịch vụ sạch hơn và có hàm lượng giá trị gia tăng cao Ba

lĩnh vực mà Đà Nẵng có thể tập trung tìm kiếm cơ hội tăng trưởng xanh là phát triển hạ tầng và dịch vụ đô thị bền vững,

phát triển tài nguyên thiên nhiên và phát triển xã hội Chiến lược phân tích các hoạt động quản lý nguồn lực/chất thải

rắn, khả năng tiếp cận và giao thông, phát triển công nghiệp xanh, xây dựng và quản lý không gian xanh để xác định cơ

hội tăng trưởng xanh nhằm phát triển hạ tầng và dịch vụ đô thị bền vững Cơ hội tăng trưởng xanh được xác định trong

lĩnh vực quản lý tài nguyên thiên nhiên có liên quan đến hoạt động quản lý tài nguyên nước, phát triển nông nghiệp xanh

và du lịch sinh thái Phát triển xã hội là một trong ba lĩnh vực có cơ hội tăng trưởng xanh, được nghiên cứu tập trung

theo các khía cạnh quản lý nhà nước bền vững, quan hệ Đối tác Công - Tư, sức bật của cộng đồng và phát triển công

bằng

Tiêu chí lựa chọn cơ hội Tăng trưởng xanh khá rõ ràng: đó là các cơ hội tạo ra nhiều công ăn việc làm hơn, lối sống sạch

hơn, bảo vệ môi trường tự nhiên, thúc đẩy phát triển kinh doanh và khu vực tư nhân, tăng cường tính cạnh tranh của các

ngành công nghiệp và dịch vụ, tạo thuận lợi cho việc tiếp cận các dịch vụ đô thị và phát triển các ngành có hàm lượng

giá trị gia tăng cao

Hình 1: Các lĩnh vực có cơ hội tăng trưởng xanh chính cho Đà Nẵng

Điều quan trọng là Chiến lược xác định được các nguồn lực địa phương, quy trình quản trị địa phương và cơ cấu thể chế

có liên quan đến cơ hội tăng trưởng xanh này Chiến lược phát triển thành phố Đà Nẵng hướng đến Tăng trưởng xanh

phân tích các bất cập trong năng lực thực hiện và khung thể chế để đảm bảo đưa ra được các sáng kiến chiến lược chứ

không chỉ tìm cách khắc phục các vấn đề trong khuôn khổ nguồn tài chính hạn chế

Trước tiên, chiến lược phân tích và đánh giá các cơ hội và thách thức tăng trưởng xanh có liên quan đến công tác quản

lý hạ tầng và dịch vụ đô thị bền vững ở thành phố Đà Nẵng Hạ tầng đô thị - phần cứng hữu hình và dịch vụ đô thị cơ

bản - phần mềm vô hình là các nhân tố đảm bảo duy trì sức sống cho thành phố cũng như cuộc sống của người dân

Việc sử dụng dịch vụ và hạ tầng thân thiện với môi trường giúp nâng cao tính cạnh tranh của thành phố và cải thiện đời

sống người dân, do đó trực tiếp hỗ trợ quá trình phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Đà Nẵng Điều quan trọng là hạ

tầng đô thị có chất lượng cao sẽ tạo ra cơ hội phát triển bằng cách cung cấp dịch vụ tốt hơn và hiệu quả hơn cho nhà

đầu tư - những người mong muốn đầu tư phát triển lĩnh vực kinh doanh hoặc ngành công nghiệp giá trị gia tăng cao

Các ngành dịch vụ như du lịch cần có hạ tầng bền vững để thu hút nhiều khách du lịch và nhà đầu tư Thành phố có thể

tạo ra các thị trường mới từ hoạt động phát triển và quản lý hạ tầng sáng tạo nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ

và thu hút sự tham gia của cộng đồng địa phương

Thứ hai, với những thay đổi về sử dụng đất và tốc độ đô thị hoá nhanh, các nguồn tài nguyên của Đà Nẵng như nước, rừng và khoáng sản cần được sử dụng hiệu quả và bền vững Các nguồn tài nguyên này có mối liên hệ chặt chẽ với đất đai và sản xuất nông nghiệp, rừng và phát triển du lịch, sản xuất gỗ, và các tiện ích, nước sinh hoạt và sản xuất, thuỷ lợi, ngư nghiệp; tất cả đều quan trọng để có thể đạt các mục tiêu về phát triển bền vững Do đó, Đà Nẵng cần chú trọng đến việc sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, sản xuất sạch hơn để sản xuất ra các đầu vào chất lượng cho phát triển, phục hồi và làm giàu thêm “nguồn vốn tự nhiên” để hỗ trợ đa dạng hóa phát triển dịch vụ và công nghiệp Nguồn nước, cảnh quan và hệ sinh thái là các nguồn lực quý giá không những cần được bảo vệ mà còn cần được sử dụng một cách bền vững để hỗ trợ định hướng phát triển của thành phố Nó đem lại cơ hội cho Đà Nẵng phát triển các hoạt động kinh tế với các ngành công nghiệp dựa vào nguồn tài nguyên thiên nhiên (nhất là khi hầu hết các ngành công nghiệp quan trọng đều đòi hỏi số lượng và chất lượng nước trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng) cũng như tạo ra các phát triển có giá trị gia tăng cao như phát triển nông nghiệp xanh và du lịch sinh thái Một giá trị quan trọng nữa trong quản

lý tài nguyên thiên nhiên là giảm thiểu tác động của thiên tai do những thay đổi trong sử dụng đất ở vùng ngoại vi ảnh hưởng đến rừng và không gian xanh là các yếu tố giúp tăng cường khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu của khu vực ngoại vi.Nói chung, các nỗ lực sẽ đem lại thu nhập và cơ hội việc làm nhiều hơn, nhất là khi sản xuất nông nghiệp được thực hiện ở quy mô lớn với các chuỗi giá trị được cải thiện, và du lịch sinh thái Điều này sẽ tăng các cơ hội xóa đói giảm nghèo cho người dân nông thôn, những người sống và làm việc dựa trên tài nguyên thiên nhiên Về lâu dài, Đà Nẵng cần kết hợp các giải pháp có liên quan tới giảm chi phí để giảm thiểu suy thoái môi trường do các hoạt động du lịch, xây dựng (nhất là xây dựng nhà máy thủy điện), và chặt phá rừng trái phép Quan trọng hơn, việc tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu thông qua quản lý rừng và lưu vực sẽ giảm các tổn thất về kinh tế (như thu hồi các chi phí về hạ tầng và phúc lợi xã hội liên quan đến sức khoẻ cộng đồng) do các tác động của thiên tai như lũ lụt và xói mòn

Để đạt được phát triển bền vững của thành phố Đà Nẵng, điều quan trọng là tập trung vào phát triển xã hội như một công cụ để huy động các tài sản địa phương và vốn xã hội cần thiết (đặc biệt là nguồn nhân lực) góp phần vào mục tiêu

và định hướng kinh tế xã hội tổng thể Quan trọng hơn, cần chú trọng vào phát triển bền vững xã hội như là liều thuốc bổ cho “Sức sống xã hội và con người” nhằm tối ưu hoá chất lượng cuộc sống cho các thế hệ hiện tại và tương lai Như vậy, các cơ chế hiện có và tiềm năng tạo thuận lợi cho phát triển xã hội bền vững cần được phân tích và điều chỉnh cho phát triển xã hội và cộng đồng cư dân của thành phố Đà Nẵng trong bối cảnh chính sách tăng trưởng xanh Cải thiện các vấn

đề y tế công cộng do môi trường ngày càng xuống cấp và do xử lý chất thải không phù hợp sẽ có hiệu quả trực tiếp đến việc cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng để phát triển kinh tế do các chi phí kinh tế-xã hội được giảm thiểu Để ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu, khả năng dễ thương tổn của xã hội và khả năng phục hồi sinh kế của Đà Nẵng cần được sớm tăng cường để cải thiện các nỗ lực giảm nghèo và hạn chế các tác động đến cơ sở hạ tầng môi trường

Đáng lưu ý là thành phố buộc phải tính đến các nhóm xã hội dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu để đáp ứng với các thay đổi hiện tại và tương lai Cuối cùng, Chiến lược cần được xây dựng trong bối cảnh có thảo luận với chính quyền, sự tham gia đầy đủ có trách nhiệm của các cộng đồng và đảm bảo công bằng

cÁc sÁNg kIếN cHIếN LưỢc của ggo

Dựa trên các cơ hội liên quan đến tăng trưởng xanh đã được xác định, phân tích về thực tiễn tại địa phương và thể chế, các sáng kiến chiến lược tăng trưởng xanh được xác định với các chương trình chiến lược hướng tới tăng trưởng xanh, xuyên suốt và lồng ghép Những sáng kiến chiến lược này được xây dựng có xem xét các cơ hội tăng trưởng xanh đã được xác định, với cách tiếp cận lồng ghép đa ngành để đạt được các kết quả về tăng trưởng xanh Dưới các sáng kiến, các chương trình chính được thiết lập với những ý tưởng sáng tạo, cấu trúc quản lý, quy trình, các bên liên quan và cơ chế tài chính và nguồn lực cần có Những ý tưởng dự án thí điểm này cũng được thảo luận với các đối tác phát triển để thu hút các nhà đầu tư và tổ chức phát triển quốc tế, những người quan tâm đến các giải pháp bền vững tiết kiệm chi phí nhưng mang lại ảnh hưởng lâu dài Các sáng kiến sẽ trực tiếp góp phần thay đổi thương hiệu thành phố như một thành phố đầu tiên ở Việt Nam lồng ghép tăng trưởng xanh vào định hướng phát triển chung để tăng cường khả năng cạnh tranh về kinh tế xã hội cũng như cung cấp một cuộc sống chất lượng cao Các sáng kiến sẽ giúp Đà Nẵng trở thành một trung tâm đô thị sôi động của khu vực Châu Á-Thái Bình Dương với các ngành công nghiệp công nghệ cao

và tốc độ tăng trưởng lành mạnh cung cấp môi trường sống tốt và dịch vụ cơ bản

Hình 2: Các sáng kiến chiến lược Tăng trưởng xanh trong ggO của Đà Nẵng

Các sáng kiến chiến lược được tóm tắt như sau:

Chiến lược chính 1 là “Quản lý rác thải bền vững cho phát triển hiệu quả về sinh thái và công bằng xã hội ở Đà Nẵng

bằng cách biến rác thải thành nguồn lực” Đà Nẵng đã thiết lập hệ thống quản lý chất thải rắn dựa vào cộng đồng để đối

phó với chất thải gia tăng do tốc độ tăng trưởng kinh tế và dân số tăng nhanh Để thực hiện quản lý chất thải rắn một

cách hiệu quả, cần có biện pháp thích hợp tập trung vào các điểm sau đây Tăng cường việc biến chất thải thành tài

nguyên như tái chế, ủ phân, thông qua phân loại rác tại nguồn, nhằm có được lợi nhuận kinh tế; giảm nhẹ tác động tiêu

cực đến môi trường do thu gom và xử lý chất thải rắn chưa triệt để, cải thiện chất lượng môi trường; Khuyến khích trách

nhiệm của cộng đồng và sự tham gia trong quản lý chất thải rắn; và đưa các khu vực phi chính thức vào quy trình quản

lý chất thải rắn dựa vào cộng đồng bằng cách cung cấp cho họ công ăn việc làm bền vững

Chiến lược chính thứ 2 là “Phát triển giao thông xanh để nâng cao khả năng tiếp cận và đi lại dựa trên giao thông công

cộng cho phát triển công bằng và hiệu quả về sinh thái của Đà Nẵng” Để tìm kiếm các cơ hội tăng trưởng xanh cho giao

thông vận tải dựa trên hiện trạng, Đà Nẵng nên cải thiện các dịch vụ giao thông công cộng trong nội đô làm cho việc đi

lại của người dân được dễ dàng thông qua việc mở rộng các tuyến đường hiện tại và nâng cao chất lượng của những

tuyến đường này Hành động này góp phần làm tăng khả năng thích nghi của người dân đối với giao thông công cộng

trước khi thực hiện toàn diện phương án Xe buýt nhanh (BRT) Xe buýt nhanh cũng giúp giảm thiểu phương tiện cá nhân

gây tắc nghẽn giao thông, tiêu tốn nhiên liệu và ô nhiễm không khí Hơn nữa, loại hình này khá khả thi khi cung cấp cho

người dân các phương tiện đi lại để có cơ hội tiếp cận việc làm, giáo dục và dịch vụ y tế, tăng chất lượng cuộc sống

Trong bối cảnh này, thành phố phải xây dựng hệ thống quy hoạch giao thông vận tải, phát triển và quản lý mạng lưới

đường phố và cơ sở vật chất, tập trung vào giao thông công cộng lồng ghép với sử dụng đất Biện pháp này cũng có thể

phát triển các ngành công nghiệp và việc làm có liên quan đến giao thông công cộng, từ việc xây dựng cơ sở hạ tầng

đến phát triển công nghệ và quản lý Hơn nữa, việc phát triển một đô thị nén để đối phó với sự mở rộng đô thị không

kiểm soát bằng cách tăng mật độ phát triển dọc các trục giao thông công cộng cũng là một phương án khả thi

Chiến lược chính thứ 3 là “Công nghiệp hóa Xanh để tăng năng suất và hiệu quả sử dụng tài nguyên nhằm đạt mục tiêu phát

triển kinh tế - xã hội bền vững cho Đà Nẵng” Đà Nẵng cần phải thiết lập hệ thống để cải thiện hiệu quả năng lượng để đối

phó với sự phát triển công nghiệp nhanh chóng và vấn đề thiếu hụt năng lượng Như vậy, để làm cho doanh nghiệp của thành

phố cạnh tranh hơn trong việc sử dụng năng lượng công nghiệp một cách hiệu quả hơn, điều quan trọng là phải có biện pháp

thích hợp tập trung vào các điểm sau đây: Tìm hiểu yếu tố thất thoát năng lượng trong quá trình sản xuất và áp dụng các giải pháp sáng tạo để tiết kiệm và nâng cao hiệu quả năng lượng và năng suất, giảm thiểu phát thải khí nhà kính từ sản xuất công nghiệp, góp phần cải thiện môi trường và; phát triển các doanh nghiệp cạnh tranh cũng như các công ty tư vấn tiết kiệm năng lượng, dẫn đến tạo việc làm liên quan như chuyên gia kiểm toán năng lượng Ngoài ra, Đà Nẵng cần phải thiết lập hệ thống

để cải thiện quản lý môi trường trong các khu công nghiệp trong thành phố, trong đó đề cập đến mạng lưới cộng sinh giữa các khu công nghiệp Vấn đề quan trọng nhất là các khu công nghiệp đã không quản lý chất thải công nghiệp một cách đầy

đủ và hiệu quả Điều này đã dẫn đến việc xả thải trái phép ra môi trường, dẫn đến ô nhiễm nghiêm trọng môi trường đất, nước

và không khí Trong lĩnh vực này, để làm cho các khu công nghiệp cạnh tranh hơn trong việc quản lý chất thải và phế phẩm, cần có biện pháp đúng hướng tập trung vào các điểm sau đây: Tăng cường việc biến chất thải công nghiệp và các phế phẩm thành tài nguyên thông qua mạng lưới cộng sinh giữa các doanh nghiệp trong các khu công nghiệp, dẫn đến giảm chi phí sản xuất và quản lý chất thải; giảm thiểu ô nhiễm môi trường do chất thải công nghiệp độc hại mà không được xử lý thích hợp, thông qua trao đổi các sản phẩm và hợp tác xử lý chất thải công nghiệp giữa các doanh nghiệp; và phát triển công nghệ, các doanh nghiệp, và công việc liên quan đến cộng sinh công nghiệp trong chia sẻ tài nguyên và quản lý môi trường

Chiến lược chính 4 là “Quản lý tổng hợp nguồn tài nguyên nước (IWRM) để tạo điều kiện cho phương pháp tiếp cận dựa trên hệ sinh thái bền vững hơn, đảm bảo nguồn lực cho tăng trưởng xanh và các cơ hội phát triển trong tương lai” Trọng tâm chủ yếu là xây dựng cơ chế quản lý đa phương và đa ngành để nâng cao năng lực về IWRM và hoạt động quản lý nước để đảm bảo tăng trưởng xanh Điều này bao gồm việc thiết lập Ủy ban Điều phối lưu vực sông (RBCO) trực thuộc

Bộ Tài nguyên và Môi trường, tăng cường phối hợp và cải thiện việc thu thập thông tin và quản lý dữ liệu để hướng dẫn quá trình ra quyết định của địa phương và vùng để giảm thiểu tác động đến tài nguyên nước, và sử dụng cách tiếp cận dựa vào cộng đồng để nâng cao kiến thức về nguồn nước và khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu Ngoài ra, chiến lược tập trung vào nâng cao năng lực quản lý nhu cầu để lập quy hoạch sử dụng và khai thác tài nguyên nước, nhằm thực hiện chiến lược IWRM tại thành phố Đà Nẵng Điều này liên quan đến việc xây dựng quy hoạch quản lý nước trong sự liên kết với khung IWRM, lồng ghép quy hoạch sử dụng đất, các tác động của biến đổi khí hậu và quy trình Đánh giá tác động môi trường (EIA) trong việc lập quy hoạch và quản lý tài nguyên nước; và phát triển các phương pháp chia sẻ lợi ích giữa các ngành và môi trường sống ở thượng lưu và hạ lưu, trong đó sử dụng các giá trị dịch vụ hệ sinh thái để nâng cao năng lực của hệ sinh thái, cải thiện quản lý và đảm bảo tài chính bền vững để thực hiện các dự án trong tương lai

Chiến lược chính thứ 5 là “Phát triển làng nông nghiệp xanh có khả năng cạnh tranh cao, kết hợp với sản xuất xanh và làng du lịch sinh thái dựa trên mối liên kết nông thôn đô thị mạnh mẽ và ứng dụng công nghệ thích hợp” Chiến lược này liên quan đến sản xuất nông nghiệp xanh hướng tới thị trường và người tiêu dùng với năng suất và chất lượng sản phẩm cao, dựa trên mối liên kết đô thị-nông thôn mạnh mẽ, cộng đồng địa phương thúc đẩy du lịch nông nghiệp và phát triển dịch vụ, dựa trên nguồn lực địa phương và môi trường khác nhau, mang lại lợi ích cho khu vực nông thôn, đồng thời đáp ứng nhu cầu của địa phương về an toàn và chất lượng thực phẩm; Lồng ghép phát triển dịch vụ xã hội và môi trường cơ bản vào quy hoạch tổng thể phát triển làng nông nghiệp xanh, tập trung vào việc tăng cường phục hồi sau thiên tai để duy trì hoạt động và phát triển làng nông nghiệp

cÁc bước TIếP THEo

Đáng chú ý, định hướng tăng trưởng xanh mang lại cơ hội để xác định dự án thí điểm tiềm năng và các đối tác Điều quan trọng là phương pháp tiếp cận lồng ghép để thực hiện các sáng kiến thông qua tăng cường quy hoạch đa ngành và vai trò của các bên liên quan khác nhau Điều này bao gồm việc tìm kiếm và cung cấp các nghiên cứu và kiến thức, điều chỉnh quy định và thực thi pháp luật, phát triển một cơ chế tài chính thích hợp giữa khu vực tư nhân và khu vực nhà nước, và chính phủ đóng vai trò hỗ trợ và điều phối giữa nhiều bên liên quan Cũng cần thiết khuyến khích thị trường, tạo điều kiện huy động nguồn lực thông qua các mối liên kết đô thị và nông thôn Dự án thí điểm sẽ được thực hiện chỉ khi hợp tác đa ngành giữa các bên liên quan được tạo điều kiện với nguồn lực cần thiết đầu tư vào các cơ hội tăng trưởng xanh được xác định

Hình 3: Sự phối hợp giữa các vai trò khác nhau để thực hiện ggO

QUY HoẠCH SINH THÁI KHU VỰC

CHo PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ XANH

Từ khóa: Quy hoạch khu vực, Quy hoạch sinh thái, Sử dụng đất, gIS, Mô hình

vẽ bản đồ

kapil chaudhery

Tiến sĩ (abD) Quy hoạch vùng và đô thị, Thạc sĩ Quy hoạch vùng, Thạc sĩ kiến trúc cảnh quan

giám đốc, spatial Decisions

ms sarah Remmei

Thạc sĩ quy hoạch môi trường, chuyên gia quy hoạch môi trường và đô thị,

spatial Decisions

1 TổNg QuaN

Phát triển đô thị là một hoạt động chịu tác động của con người mà như chúng ta thấy là đặt con người và thiên nhiên ở vai trò

đối lập Việc đô thị hóa nhìn chung là với cái giá phải trả của môi trường và sinh thái Đây không phải là mô hình bền vững và

với tư cách là những nhà quy hoạch chúng ta đã tiếp tục triển khai và khám phá các mô hình khác nhau cho sự phát triển ứng

đáp với nhu cầu kinh tế và đô thị của chúng ta, mà vẫn chưa xoa dịu được quan điểm cần trong việc hướng tới “xanh”

Như đã thấy trong bối cảnh dân cư đô thị địa phương nhỏ hẹp được liên tục mở rộng ra ngoài từ trung tâm theo những

con đường được tạo ra bởi mạng lưới đường bộ và hạ tầng đô thị, cơ thể đơn bào đô thị mở rộng để ngày càng nhận

chìm thêm đất mà thường không quan tâm đến tiềm năng nguồn lực nào mà cơ thể đơn bào này đưa ra Quá trình đô thị

hóa không bền vững này cần được tính lại vào mô hình phát triển cộng sinh với thiên nhiên và có thể đáp ứng hợp lý các

yêu cầu giải quyết vấn đề dân số đô thị đang ngày càng tăng Mối quan ngại này ngày càng trở nên trầm trọng trong bối

cảnh ở châu Á, thậm chí còn nhiều hơn ở một nước mà phong phú và sinh động về sinh thái như ở Việt Nam

Bài báo này nêu bật cơ hội lồng ghép hướng tiếp cận quy hoạch sinh thái và vạch ra khuôn khổ xây dựng hướng tiếp

cận hợp lý và có hệ thống để giải quyết vấn đề phát triển đô thị trên cơ sở đòi hỏi có sự quan tâm đến sinh thái Đưa vào

thực hiện khuôn khổ này ở quy mô vùng tạo ra sự phù hợp hơn để có thể giải quyết các quyết định phát triển đô thị về

lâu dài Điều này càng trở nên quan trọng hơn trong bối cảnh châu Á nơi các thị trấn nhỏ đang mở rộng thành các khu

vực cư trú quy mô trung bình, và việc đô thị hóa đang diễn ra nhanh chóng bắt buộc phải đòi hỏi hơn về nguồn đất hiện

có Nỗ lực để cân bằng áp lực phát triển với việc cân nhắc về sinh thái là để tạo ra kết quả phù hợp nhất

Việc chuyển khái niệm quy hoạch sinh thái thành hướng tiếp cận thực tế giờ được tạo điều kiện bằng việc có sẵn các

công cụ máy tính ngày càng được cải tiến và khả năng phân tích của hệ thống thông tin địa lý (gIS) Qua các phương

pháp lập bản đồ và phân tích tổng thể, sử dụng hình ảnh vệ tinh, và lập mô hình, chúng ta có công cụ tùy ý sử dụng mà

có thể giúp chúng ta với việc phân tích nhiều chỉ tiêu khác nhau để đánh giá các phương án cạnh tranh và cải thiện hoạt

động quy hoạch của chúng ta cho việc phát triển đô thị

Chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng khung lý thuyết trong công tác quy hoạch sinh thái sử dụng quy trình phân tích dựa trên

gIS, mục đích là nhằm rà soát quá trình có hứa hẹn đáng kể đặc biệt là trong bối cảnh mối quan tâm đến môi trường

tăng cao, tác động biến đổi khí hậu ngày càng nhiều, và tác động rõ ràng của thiên tai, đặc biệt là nhưng vùng duyên hải

có khả năng bị tổn thương cao của Việt Nam

2 NHâN Tố căN bảN

Mục đích của việc quy hoạch vùng và đô thị là để tối ưu hóa các nguồn lực qua việc phân bố sử dụng đất và chuẩn bị

cho việc phát triển tiềm năng trong tương lai về khía cạnh không gian trong đó sự phát triển kinh tế và xã hội tiến triển

Một thực tế không bàn cãi là dân số đô thị sẽ tiếp tục tăng Hiện nay con số từ Bài điểm báo Đô thị hóa Việt Nam, báo

cáo kỹ thuật của WB cho hay khoảng 30% dân số sống tại các khu đô thị và dự án của UN gợi ý rằng dân số đô thị sẽ

vượt quá dân số nông thôn vào năm 2040 (Liên Hợp Quốc, 2008) Do đó, không có nghi ngờ nào rằng các khu đô thị sẽ

tiếp tục cuộc chiến trong việc chứa khối lượng dân số đô thị ngày càng tăng này hoặc là do phát triển tự nhiên hoặc là

do di cư từ nông thôn ra thành thị

Vì việc mở rộng đô thị cần nhiều đất hơn, việc đánh giá cẩn thận cảnh quan nằm dưới giúp hướng mô hình phát triển đô thị tránh các khu vực nhạy cảm về môi trường, hướng các mô hình phát triển ứng đáp với địa hình, thủy văn, và sinh thái khu vực, và hướng quá trình quy hoạch ứng đáp với các nguồn vật chất và tự nhiên hiện có Với tác động biến đổi khí hậu và thiên tai ngày càng tăng, việc cân nhắc các khu vực tiềm năng dễ bị tổn thương làm cho công tác quy hoạch không gian thêm phức tạp

Hiểu cảnh quan sinh thái và môi trường tự nhiên có thể giúp công tác quy hoạch không gian trong việc xác định các khu vực ít có khả năng bị lụt, sói mòn, sạt lở đất hoặc ngập lụt ven biển hơn Việc tính toán đến những vùng đất trũng làm sông để mở rộng và thu hẹp theo mùa, bảo tồn các vùng đất ngập nước để lọc và nạp lại các tầng ngậm nước ngọt, bảo

vệ các hành lang suối có tác dụng như các hệ thống truyền nước mưa bão tự nhiên và duy trì các không gian mở xanh

và rừng như nơi ở sinh thái và bể bồn cacbon tại các khu vực dễ bị sói mòn, đều là những phần quan trọng trong quá trình phát triển các khu đô thị xanh hơn và bền vững hơn

Bổ sung thêm vào hệ thống tự nhiên, chúng ta có thể thiết kế và hướng dòng chảy sông qua các con đê, bảo vệ các khu vực dễ

bị sói mòn bằng các công trình kỹ thuật Tuy nhiên, những sự can thiệp này khi được quy hoạch hài hòa với hệ thống thiên nhiên, ngược lại với việc buộc những can thiệp này vào hỗ trợ các hoạt động phát triển đô thị dẫn đến khả năng dễ phải chịu rủi ro thêm

và kết quả là cái giá phải trả bị tăng cao Khi các thành phố phát triển, hệ thống tự nhiên vốn đã phải chịu áp lực giờ càng chịu sự căng thẳng và đe dọa vì việc dân số đô thị càng tăng gần đây, chúng ta đã thấy những ví dụ ở miền Bắc Việt Nam nơi những cơn bão đã ảnh hưởng đáng kể đến các khu dân cư đô thị Những trải nghiệm tương tự về ảnh hưởng đối với cuộc sống con người và thiệt hại về kinh tế được thấy từ trận lũ tại Bangkok năm 2011 và về thủ đô kinh tế của Ấn Độ, Mumbai, năm 2005 ngừng hẳn lại vì

lũ lụt bị gây ra bởi sự phá hủy gia tăng của các lưu vực sông, rừng đầu nguồn và các hệ thống thoát nước tự nhiên

Nhân tố căn bản của công tác quy hoạch đô thị sinh thái thì đơn giản Quy hoạch và thiết kế với thiên nhiên và rủi ro và chi phí đô thị hóa thấp hơn Phát triển theo hướng thiết lập tiếp cận “xanh” và tiếp tục ứng dụng theo tạm thời khi diện tích đô thị mở rộng và chúng ta sẽ có nhiều thành phố bền vững hơn Dựa trên hệ thống tự nhiên và tích hợp các hệ thống tự nhiên này với công tác quy hoạch hạ tầng và chúng ta sẽ có hạ tầng “xanh” nơi các hành lang thoát nước tự nhiên sẽ cung cấp hệ thống quản lý nước mưa bão Tận dụng đất ngập nước và các hệ thống mặt nước sẽ giảm rủi ro

lũ lụt và cải thiện nước ngầm hiện có và bổ sung nước ngầm Các không gian mở xanh được tích hợp với cấu trúc thành phố như những hành lang xanh theo tuyến dọc các đường thoát nước tự nhiên, kết nối với các không gian mở lớn hơn như công viên và các khu vui chơi giải trí trên các khu vực không trũng thấp hoặc có khả năng bị lũ lụt đưa ra cơ hội cho một thành phố với không khí trong lành, khỏe mạnh hơn và sống tốt hơn

3 QuÁ TRìNH Quy HoạcH sINH THÁI

Quá trình quy hoạch sinh thái khá là đơn giản và đòi hỏiquá trình quy hoạch này bắt đầu từ việc hiểu các nguồn lực vật chất và

tự nhiên, xếp chồng lên đó là các hoạt động của con người trong việc sử dụng đất đô thị, các hoạt động kinh tế, và cơ sở hạ tầng hiện có Tách thông tin này khỏi tính phức tạp nội tại của nó thành từng “lớp dữ liệu” tạo nên điểm khởi đầu cho quá trình quy hoạch sinh thái Các lớp dữ liệu này được sử dụng như là thông tin đầu vào trong một hệ thống gIS, đảm bảo thông tin được xếp chồng trùng khớp, cho phép việc xem xét xuyên suốt các lớp dữ liệu và khả năng tách và liên kết lẫn nhau giữa từng lớp dữ liệu

Việc nhận thức ngày càng cao và việc sử dụng gIS như một hệ thống hỗ trợ xác định không gian cung cấp chúng ta công cụ tổ chức, cụ thể hóa và phân tích thông tin hoặc “các lớp dữ liệu” đa dạng mà có thể được đánh giá một cách

có hệ thống và việc đưa ra quyết định được cải tiến hơn vì có thêm nhiều thông tin chi tiết và cập nhật hơn Việc sử dụng dữ liệu từ hình ảnh vệ tinh, được kết nối với gIS khu vực hoặc địa phương, cho phép có tầm nhìn xa hơn về những

sự kiện trong quá khứ, làm cho chúng ta hiểu rõ hơn mối quan hệ nhân quả trong hoạt động của con người lên cảnh quan tự nhiên Những tiến bộ về công nghệ này đã ngày càng trở nên phổ biến và ngày càng tinh vi hơn và với tư cách là những nhà quy hoạch, chúng ta cần phải thuần thục hơn với vốn từ vựng mà các tiến bộ này đưa lại cho chúng ta

Nói rộng ra, thông tin được sử dụng có thể được tổ chức như là các nguồn thông tin vật chất (địa hình, độ dốc, độ cao), nguồn thông tin thiên nhiên (đất, địa chất, thủy văn), nguồn thông tin sinh vật (thực vật, động vật), nguồn thông tin nhân lực (phân bổ dân số, sử dụng đất, hệ thống giao thông, hạ tầng đô thị, trung tâm phát triển kinh tế) Mặc dù đây là đại diện chung của bộ thông tin sẽ được đưa vào từng lớp dữ liệu, nhưng chính mối quan hệ diễn giải xuyên suốt các lớp dữ liệu nắm chìa khóa cho quá trình quyết định Ví dụ, nhìn vào vấn đề các khu vực ngập nước, các khu vực ngập nước này được phản ánh trong lớp dữ liệu như một phần của hệ thống thủy văn, vì các khu vực ngập nước trên bản đồ địa hình là

những khu vực ở vùng trũng và trên bản đồ đất là đất tích nước và trên bản đồ dân cư là có đa dạng sinh thái thực vật và

động vật Việc hiểu từng yếu tố cảnh quan từ khía cạnh sinh học, tự nhiên và vật chất này giúp xây dựng sự hiểu biết và

vai trò của các thành phần như vùng ngập nước trong ma trận đô thị quy hoạch dự kiến

Thứ hạng X Trọng lượng = Điểm số

TổNg ĐIỂm ĐưỢc sử DụNg ĐỂ Đưa Ra VỊ TRí PHù HỢP cHo VIệc sử DụNg ĐẤT ĐưỢc xÁc ĐỊNH,

ĐưỢc TRìNH bày NHư “bảN Đồ TíNH PHù HỢP của ĐẤT”.

Mở rộng yếu tố cá nhân vào hệ thống kết nối liên hợp, coi hệ thống vùng ngập nước là một yếu tố trong một hệ thống thủy văn

lớn hơn, một mạng lưới các tuyến và suối thoát nước tuyến tính được hiểu về mặt chức năng như một hệ thống nước mưa bão tự

nhiên và là một nơi cư trú cho các loại động thực vật khác nhau Mạng lưới không gian mở tuyến tính này hiện có thể được hiểu

là đã mang tiềm năng quản lý nước mưa bão, cho không gian xanh chung giành cho khu vui chơi giải trí của đô thị và kết nối các

không gian mở với nhau để tạo một khoảng sinh thái lớn hơn và nơi ở cho nhiều loại thực vật, động vật, chim và thủy sinh

Sử dụng gIS, kết hợp với kiến thức hiểu biết của chúng ta với tư cách các nhà quy hoạch, chúng ta có thể hợp tác để

biết giá trị, bảo vệ và tận dụng các mối quan hệ sinh thái này Bằng việc cải tiến hướng tiếp cận dựa trên lưu vực sông

cho công tác quy hoạch và phân tích và bằng việc quy hoạch cẩn thận phân bố sử dụng đất, chúng ta có thể quản lý tài

nguyên đất và nước hiệu quả để có thể cho chúng ta đủ không gian cho việc phát triển đô thị mà vẫn cho phép những

hệ tự nhiên này cùng tồn tại với nhu cầu (hoặc lòng tham) kinh tế của chúng ta

Mối quan ngại về những tác động tiềm tàng của thiên tai và biến đổi khí hậu đã được tích hợp sẵn sàng vào quy trình

quy hoạch sinh thái bằng việc được đưa vào thông tin phân tích dựa trên gIS về thiên tai trước đây và tác động lên

không gian địa lý của các thiên tai này Việc bảo vệ và quản lý các khu vực đất trũng, bảo tồn không gian xanh và rừng

và chế độ ưu đãi giành cho việc sử dụng đất không sinh lợi cho việc phát triển đô thị đều được đưa vào quá trình quyết

định mà chúng ta với vai trò là các nhà quy hoạch xây dựng được bằng cách xác định giá trị của hệ thống tự nhiên

4 PHâN TícH NHIều cHỉ TIêu kHÁc NHau

ĐưỢc xây DựNg TRoNg LậP mÔ HìNH

bảN Đồ

Nhìn ở khía cạnh trung tâm gIS, từng lớp dữ liệu được chuyển

thành các yếu tố trong một mô hình đưa ra quyết định, trong đó

các giá trị được gán về mặt toán học xuyên suốt lớp bản đồ làm

cho hành lang chuỗi không phù hợp cho sự phát triển và đất

nghèo là vị trí hợp hơn cho việc đô thị hóa Quy trình công nghệ

sử dụng các lớp dữ liệu cần thiết cho việc đánh giá các giá trị

mà được cộng thêm “về mặt toán học” để cùng thể hiện phương

trình, hoặc mô hình toán học, mà xác định tốt nhất các khu vực

cùng với hàm phổ là phù hợp nhất cho việc phát triển

Mô hình toán học này, cũng đã được đặt thuật ngữ là “Mô hình

bản đồ” có tiềm năng thăm lại và tái bố trí giá trị lặp đi lặp lại để

giải quyết các tiêu chí khác nhau và quan điểm khác nhau, để

xác định các quan điểm khác nhau trong việc cân nhắc quá trình

quy hoạch phát triển như được đưa ra trong Biểu đồ 1 Hướng

tiếp cận dựa trên gIS này cũng có tác động tốt trong việc hình

thành mô hình và thúc đẩy tác dụng của các bản quy hoạch phát

triển đô thị được đề xuất lên thủy văn, carbon tiềm ẩn, sự đa dạng

về môi trường sống và những sự cân nhắc khác về môi trường và

sinh thái của địa phương và khu vực Một mô hình bản đồ cũng

có tiềm năng giúp chúng ta hiểu tác động của những chỉ tiêu

khác nhau và hướng tiếp cận đưa ra quyết định khác nhau lên kết

quả đã được lựa chọn, xây dựng một sự hiểu biết vững vàng về

mối quan hệ nhân quả

biểu đồ 1 Mô hình phân tích tính phù họp của khu vực sử dụng công cụ xây dựng mô hình gIS

5 kINH NgHIệm ứNg DụNg TạI VIệT Nam

Trong dự án‘Quy hoạch phát triển vùng Đông Quảng Nam’ với thách thức là để xây dựng bờ duyên hải cho một tỉnh đẹp trong khi giảm thiểu tác động lên bố cục sinh thái Mặc dù đa số áp lực phát triển từ phía bắc của tỉnh qua động lượng phát triển và kinh tế của Đà Nẵng-Hội An, áp lực này được thể hiện theo dọc theo đường quốc lộ tới cuối phía nam nơi Chu Lai nổi lên ở phía đối diện, mặc dù không phải là cực phát triển mạnh Trải dài từ bắc tới nam là phong cảnh duyên hải có tiềm năng du lịch đáng kể nhưng cũng bị ảnh hưởng bởi các áp lực phát triển tham gia vào các hoạt động kinh tế

mà cần được bao gồm trong quy hoạch phát triển đô thị được đề xuất

Dự án đầy tham vọng và tập trung chủ yếu vào quy hoạch phát triển kinh tế tầm nhìn 2010 tới 2025 với diện tích quy hoạch xấp xỉ 120 km từ bắc tới nam và 10km từ bờ biển vào đất liền Diện tích này bao gồm hầu hết các khu vực phù hợp là Hội An, Hà Lam, Tam Kỳ và Chu Lai Toàn bộ dải duyên hải cũng là khu vực dễ bị tổn thương đối với lũ lụt, bão theo mùa, và tác động biến đổi khí hậu ngày càng tăng

Làm việc với Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn tại Tỉnh Quảng Nam, phương pháp luận đã được xây dựng để phù hợp với mục tiêu phát triển khu vực dự kiến Cần xem xét nhu cầu và mục tiêu và tìm kiếm sự cân bằng ở giữa để định hướng

sự phát triển cho tỉnh Dựa trên điều này, ba nguyên tắc cơ bản đã được đưa vào hướng tiếp cận này:

• Thích ứng với sử dụng đất: trong quá trình lựa chọn sử dụng đất, sự nhấn mạnh đã được đưa vào việc lựa chọn

và xác định kế hoạch sử dụng đất trong tương lai trên cơ sở thích ứng với loại hình sử dụng đất Ý tưởng đã là

để đảm bảo thích ứng và đưa việc sử dụng đất tương tự ở vùng lân cận với nhau để giảm sự xung đột và bảo tồn các nguồn lực

• các trung tâm phát triển khác nhau: mục tiêu của việc lập quy hoạch được tập trung ở việc lập một vài trung

tâm phát triển trong toàn bộ vùng thay vì có một cực phát triển tại trung tâm Điều này nhằm có sự phát triển cân bằng xuyên suốt khu vực mà sẽ cho phép sự phát triển khác nhau có lợi cho vùng Có một trung tâm phát triển sẽ dẫn đến việc tạo ra sự thu hút mạnh mẽ hướng tới duy nhất một trung tâm và dẫn tới việc phát triển và khai thác thái quá các nguồn lực với dân số gia tăng và thiếu cơ sở hạ tầng Để tránh có một trung tâm phát triển quá tải, các cực phát triển nam châm được xác định để lợi dụng những cơ hội đã tồn tại

• Đệm sinh thái: Hình dung một mối tương tác gần gũi giữa việc sử dụng đất khác nhau bổ sung cho nhau và

không phải là tách biệt, hướng tiếp cận quy hoạch khuyến khích việc sử dụng đất rải rác khác nhau ở Đông

bản đồ 1 Bản đồ về tính phù hợp của công nghiệp Bản

đồ về tính phù hợp sau cùng đã được trình bày theo sự chia độ từ đỏ đến xanh lá Khoảng màu xanh lá thể hiện

vị trí phù hợp nhất để phát triển công nghiệp trong khi khoảng màu đỏ biểu hiện sự ít phù hợp nhất

Quảng Nam Khu vực bảo tồn sinh thái giữa hai việc sử dụng đất khác nhau được khuyến khích để ngăn ngừa tác động tiêu cực và tránh phát triển đồng dạng liên tục Đệm xanh giữa hai loại sử dụng đất đã được đề xuất,

ví dụ giữa các khu vực đô thị và công nghiệp

1 VùNg bỊ ảNH HưởNg

Một trong những phân tích quan trọng được sử dụng trong bối cảnh quy hoạch vùng là bản đánh giá ảnh hưởng gần gốc

và cường độ ảnh hưởng hoặc tiêu cực hoặc tích cực Mức độ ảnh hưởng được chỉ ra và cấp độ ảnh hưởng được đánh

giá nhằm hiểu được

a ảNH HưởNg cẤP VùNg

Việc hiểu bố cục vùng để phân tích ảnh hưởng và tác động lên các hoạt động phát triển là quan trọng Các nền

công nghiệp tồn tại liền kề thị trấn có thể ảnh hưởng nhiều đến sự phát triển trong tương lai của một nền công

nghiệp mới Trong bối cảnh của khu vực nghiên cứu, có hai khu vực công nghiệp nổi bật đó là: Khu kinh tế Đà

Nẵng và Khu kinh tế Dung Quất Chúng đều có những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực Ảnh hưởng tích cực đưa ra

một lợi thế, trong khi ảnh hưởng tiêu cực cản trở sự phát triển, kế hoạch và chính sách hành động được đặt ra để

làm giảm các ảnh hưởng tiêu cực

b mức Độ ảNH HưởNg

c.Mức độ ảnh hưởng là sự mở rộng ảnh hưởng lên sự phát triển hiện có và phát triển tiềm năng cho tương lai,

được áp đặt từ hạt nhân ảnh hưởng đã được xác định Để đưa ra mức mở rộng ảnh hưởng, việc nghiên cứu đã

được chia làm hai phần Phần đầu xem xét ảnh hưởng được rút ra từ khu vực kế cận, bên ngoài khu vực nghiên

cứu, có thuật ngữ là hạt nhân ảnh hưởng chính, được cố định tại mỗi khoảng cách trung chuyển là 10km lên đến

40 km Khu vực cách xa từ 40km trở lên được coi là có ảnh hưởng suy yếu bởi khoảng cách; nơi ảnh hưởng ít hơn

và không đáng kể Hạt nhân ảnh hưởng phụ được cố định tại khoảng cách trung chuyển là 5 km ngay trong khu

vực nghiên cứu

Ba tham số được lựa chọn để xác định cấp độ ảnh hưởng là: cơ sở hạ tầng hiện có, việc sử dụng đất và mật độ dân số

Ba cấp độ ảnh hưởng được phân loại là: cao, trung bình và thấp trên cơ sở các thông số trên Nơi có mạng lưới giao

thông, dịch vụ và cơ sở hỗ trợ tốt với lực lượng lao động tiềm năng và việc sử dụng đa dạng cùng tồn tại thì được coi là

có độ ảnh hưởng cao Nơi có một trong hai yếu tố là có ảnh hưởng trung bình Khu vực chịu ảnh hưởng được đánh giá

trên cơ sở có hoặc không có các thông số này

Khu vực có mức ảnh hưởng thấp là những khu vực xa hơn từ trung tâm và có yếu tố thu hút kém Khu vực này có tiềm

năng để được phát triển khi khu vực trung tâm đã bị bão hòa Khu vực ở giữa các khu vực chịu ảnh hưởng cao và thấp là

khu vực trung bình Có khả năng khu vực này trở thành một khu vực đô thị mở rộng lộn xộn trong tương lai

Hướng phát triển tiềm năng được rút ra từ việc phủ chồng các thông số, nêu rõ khu vực có khả năng phát triển trong

tương lai Điều này được thể hiện trên bản đồ với hình một mũi tên, mật độ được thể hiện bằng độ đậm của mũi tên Bản

phân tích này được thực hiện với ba ngành tập trung đó là: công nghiệp, du lịch và dịch vụ đô thị

6 kếT LuậN

Hướng tiếp cận sinh thái đối với quy hoạch đô thị dẫn đến chi phí phát triển thấp hơn, nếu chúng ta thực hiện chống lại

hệ thống thiên nhiên thì chi phí cơ sở hạ tầng, hệ thống phòng chống lũ lụt và chi phí kinh tế xã hội sẽ tăng lên Tóm lại,

sự phát triển đô thị thích ứng sinh thái thì hiệu quả hơn về nguồn lực, khả thi hơn về mặt kính tế và vừa phải hơn về khả

năng bị chịu rủi ro

Mặc dù nền tảng lý thuyết đã tồn tại từ thập niên 60 của thế kỷ trước, mới gần đây gIS đã trở nên thiết thực hơn và các

công nghệ dễ dàng tiếp cận hơn để có thể cho phép việc sử dụng rộng rãi hơn với vai trò là công cụ quy hoạch không

gian Bài báo này vạch ra việc sử dụng hướng tiếp cận quy hoạch sinh thái, sử dụng gIS, để giải quyết vấn đề quy hoạch

đô thị cho Quảng Nam, Việt Nam, cũng như để minh họa tính đơn giản và tiềm năng do quá trình lập quy hoạch sinh thái

trên cơ sở gIS mang lại

Khu vực chịu ảnh hưởng cao Khu vực chịu ảnh hưởng trung bình

Khu vực chịu ảnh hưởng thấp Hướng phát triển

KHU VỰC BỊ ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI CÔNG NGHIỆP

bản đồ 2 Vùng bị ảnh hưởng đối với Ngành công nghiệp

1 sự cầN THIếT xây DựNg bộ TIêu cHí

1.1 yêu cầu HộI NHậP Quốc Tế

Quá trình đô thị hóa ở các nước trên thế giới đang diễn ra một cách nhanh chóng Theo thống kê của Liên Hiệp

Quốc, năm 2000, dân số đô thị chiếm 47% dân số thế giới tức là có 2,8 tỷ người sống ở các đô thị, trong đó ở các

nước phát triển dân số đô thị chiếm 76% và các nước đang phát triển là 40% Đến năm 2007, dân số đô thị chiếm

hơn 50% dân số thế giới, tức là khoảng 3,2 tỷ người sống ở đô thị Tình trạng cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, suy

giảm chất lượng môi trường, suy giảm chất lượng sống của cư dân đô thị ở các khu vực đô thị ngày càng gia

tăng về mức độ và lan rộng về qui mô Nguyên nhân là do mô hình phát triển không bền vững, chưa chú trọng

đúng mức đến các vấn đề môi trường ở các đô thị, chưa tích hợp các vấn đề môi trường trong quy hoạch phát

triển của thành phố

Vì vậy, hướng tới sự bền vững về môi trường là xu hướng phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới Nhiều quốc

gia đã xây dựng và áp dụng bộ công cụ đánh giá mức bộ bền vững về môi trường đô thị như một thước đo để xác

định độ bền vững về môi trường, từ đó đưa ra các chương trình, kế hoạch thích hợp để cân bằng với các yếu tố

môi trường Một số đô thị trên thế giới đã được công nhận là thành phố bền vững về môi trường như: Melbourne,

greater Taree (Australia); Toronko (Canada); Freiburg (Đức), Stockholm (Thụy Điển), Yokohama (Nhật), Thanh

Đảo, Bắc Hải (Trung Quốc), v.v…

Trong khu vực ASEAN, nhóm công tác thành phố bền vững về môi trường (AWgESC) đã được thành lập để tập

trung thảo luận các vấn đề liên quan đến phát triển các thành phố ở khu vực ASEAN hướng tới sự bền vững về

môi trường Nhóm công tác đã xây dựng bộ tiêu chí thành phố bền vững về môi trường áp dụng cho việc đánh

giá các đô thị của các nước trong khu vực ASEAN

1.2 yêu cầu gIảI QuyếT cÁc VẤN Đề mÔI TRườNg, góP PHầN PHÁT TRIỂN bềN VữNg

Tốc độ đô thị hóa ở nước ta trong thời gian qua tăng nhanh Dân số đô thị năm 1986 mới chiếm tỷ lệ khoảng 19%

tổng dân số cả nước, đến năm 2009 tỷ lệ dân số đô thị ở nước ta đã đạt 29,6% Hiện nay Việt Nam có khoảng 750

đô thị từ loại V đến loại đặc biệt Các đô thị ở nước ta đang đóng vai trò là đầu tàu cho sự phát triển kinh tế, đóng

góp lớn trong tổng sản phẩm quốc nội gDP của cả nước Tuy nhiên, nhiều đô thị, đặc biệt là các đô thị loại I và đô

thị loại II, đang phải đối mặt với những vấn đề về ô nhiễm, suy thoái môi trường nghiêm trọng từ ô nhiễm không

khí đến quản lý nước thải và thiếu không gian xanh Dân số tăng nhanh kéo theo nhu cầu sản phẩm phục vụ sinh

hoạt gia tăng, sử dụng tài nguyên gia tăng, các dịch vụ phục vụ đời sống gia tăng Cùng với quá trình đô thị hoá

diễn ra mạnh mẽ, xu hướng di dân từ nông thôn vào thành phố, mở rộng quy mô đô thị về không gian, tăng cường

hoạt động xây dựng, cải tạo hạ tầng cơ sở là một trong những nguyên nhân gây ra tình trạng này

Các vấn đề môi trường chưa được đề cập một cách đầy đủ và quan tâm đúng mức trong quy hoạch xây dựng

đô thị như rác thải, nước thải, khí thải từ hoạt động giao thông, sản xuất công nghiệp, dịch vụ và sinh hoạt ngày

càng tăng và hầu hết chưa được xử lý đạt các tiêu chuẩn, quy chuẩn môi trường Nhằm cân bằng yếu tố môi

trường và phát triển trong quá trình phát triển kinh tế của các đô thị, thành phố, theo kịp với xu hướng phát triển

của các đô thị trên thế giới, đặt ra yêu cầu cấp thiết cần phải xây dựng các đô thị, thành phố Việt Nam hướng tới

phát triển bền vững về môi trường

Trong năm 2012-2013, Viện Khoa học quản lý môi trường- Tổng cục Môi trường đã triển khai nhiệm vụ xây dựng tiêu chí thành phố bền vững về môi trường cho Việt Nam Bài viết này tóm tắt dự thảo bộ tiêu chí

2 PHươNg PHÁP xây DựNg bộ TIêu cHí

2.1 PHươNg PHÁP so sÁNH

Nghiên cứu thực hiện phương pháp so sánh các bộ tiêu chí đánh giá sự bền vững tại các đô thị đã được xây dựng

ở trên thế giới như: Bộ tiêu chí bền vững môi trường theo Hiệp định môi trường đô thị của Liên Hiệp Quốc (2005);

Bộ chỉ số thành phố xanh áp dụng đối với Châu Á của Siemens (2011); Chỉ số đô thị bền vững của Trung Quốc;

Bộ tiêu chí thành phố bền vững về môi trường của ASEAN… với điều kiện kinh tế xã hội của Việt Nam, từ đó đề xuất ra bộ tiêu chí phù hợp điều kiện Việt Nam

2.2 PHươNg PHÁP cHuyêN gIa

Sử dụng phương pháp chuyên gia để xác định trọng số của từng chỉ tiêu trong bộ tiêu chí Phương pháp chuyên gia được triển khai qua phỏng vấn bằng phiếu hỏi Các cuộc hội thảo với một số địa phương cũng được tổ chức nhằm lấy ý kiến đóng góp về bộ tiêu chí

3 Dự THảo bộ TIêu cHí

Bộ tiêu chí thành phố bền vững về môi trường là một tập hợp các tiêu chí, chỉ tiêu quan trọng phản ánh các vấn đề về phát triển bền vững môi trường tại đô thị một cách cơ bản, khái quát

3.1 mục TIêu

Bộ tiêu chí thành phố bền vững về môi trường được thiết kế nhằm đánh giá sự bền vững về môi trường của một

đô thị chỉ ra những tiêu chí mà thành phố đạt được, những tiêu chí chưa đạt được và những thách thức mà thành phố đang phải đối mặt, từ đó hỗ trợ các nhà quản lý, nhà chính sách trong việc xác định được các vấn đề ưu tiên cần phải thực hiện, đề ra các chiến lược, kế hoạch, chương trình hành động nhằm cân bằng các yếu tố môi trường với quá trình phát triển

Ngoài ra, bộ tiêu chí cũng là một công cụ hỗ trợ quá trình đánh giá sự bền vững về môi trường giữa các đô thị trong một quốc gia nhằm thấy được các tác động về mặt chính sách của những thành phố đã đạt được sự bền vững về môi trường, từ đó thúc đẩy quá trình đạt được các mục tiêu bền vững về môi trường của các thành phố còn lại

3.2 ĐốI TưỢNg ÁP DụNg

Bộ tiêu chí thành phố bền vững về môi trường áp dụng cho các đối tượng là các thành phố tương ứng là các đô thị loại đặc biệt, loại I, II và III bao gồm: thành phố trực thuộc trung ương và thành phố trực thuộc tỉnh (không áp dụng cho các đô thị là các thị trấn, thị xã)

3.3 NộI DuNg

Bộ tiêu chí TPBV về môi trường được thiết kế gồm 6 nhóm tiêu chí với 24 chỉ tiêu, thang điểm, trọng số của từng chỉ tiêu, cách tính điểm được xác định như sau

TàI LIệu THam kHảo cHíNH

[1] Đỗ Nam Thắng (2011), Xây dựng thành phố bền vững về môi trường ở Việt Nam, Hội thảo Xây dựng thành phố bền vững về môi trường ở Việt

Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Tổng cục Môi trường, Hà Nội, 11/’2011

[2] Phạm Ngọc Đăng (2011), Sơ bộ đề xuất hệ thống tiêu chí thành phố bền vững môi trường ở Việt Nam, Hội thảo Xây dựng thành phố bền vững

về môi trường ở Việt Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Tổng cục Môi trường, Hà Nội, 11/’2011.

3.3.1 THaNg ĐIỂm VớI TừNg cHỉ TIêu

*) Đối với nhóm chỉ tiêu về nước:

Lượng nước cấp trên đầu người

so với tiêu chuẩn kỹ thuật của

Tỷ lệ lượng nước thải sinh hoạt

được thu gom, xử lý đạt tiêu

chuẩn hoặc quy chuẩn kỹ thuật

Thực hiện được hoàn toàn chính sách

Chính sách về cải thiện chất

lượng môi trường nước Không có chính sách Có ban hành chính sách

Thực hiện một phần chính sách

Thực hiện được hoàn toàn chính sách

Tỷ lệ % chất thải rắn sinh hoạt

Tỷ lệ % chất thải rắn y tế nguy hại được thu gom, xử lý đạt tiêu

Thực hiện một phần chính sách

Thực hiện được hoàn toàn chính sách

Tỷ lệ tiết kiệm điện năng trong

cơ cấu sử dụng năng lượng ở thành phố (trong giai đoạn tối thiểu là 3 năm)

Không có chính sách Có ban hành chính sách

Thực hiện một phần chính sách

Thực hiện được hoàn toàn chính sách

Thực hiện một phần chính sách

Thực hiện được hoàn toàn chính sách

Tần suất quan trắc ô nhiễm

không khí mỗi năm 0 <10 lần 11-25 lần > 25 lần Liên tục

Số lượng các chất ô nhiễm được

quan trắc 0 PM10 PM10 + 1 chất ô nhiễm PM10 + 2 chất ô nhiễm PM10 + 3 chất ô nhiễm

Thực hiện được hoàn toàn chính sách

Lưu ý: QCVN 05: 2009 đối với PM10 là: 150 μg/m3/ngày; Tiêu chuẩn WHO đối với PM10 là: 50 μg/m3/ngày

*) Đối với nhóm chỉ tiêu về không khí:

*) Đối với nhóm chỉ tiêu về chất thải rắn:

*) Đối với nhóm chỉ tiêu về sử dụng năng lượng hiệu quả, năng lượng mới và tái tạo:

*) Đối với nhóm chỉ tiêu về không gian xanh:

cHỉ TIêu THực HIệN

Tỷ lệ % số lượng hành khách

được vận chuyển bằng phương

tiện giao thông công cộng (%) 1-5 5-10 10-20 20-30 > 30

Tỷ lệ % Quỹ đất cho giao thông

đô thị trên tổng diện tích đất xây

Thực hiện được hoàn toàn chính sách

Chính sách về giảm tắc nghẽn

giao thông Không có chính sách Có ban hành chính sách

Thực hiện một phần chính sách

Thực hiện được hoàn toàn chính sách

*) Đối với nhóm chỉ tiêu về giao thông vận tải:

3.3.2 xÁc ĐỊNH TRọNg số của TừNg cHỉ TIêu

Xác định trọng số của từng chỉ tiêu, sắp xếp các chỉ tiêu theo thứ tự ưu tiên sẽ cho kết quả chính xác nhất

Bộ tiêu chí TPBV về môi trường được xây dựng với 6 nhóm tiêu chí lớn tương ứng với 24 chỉ tiêu Mỗi chỉ tiêu sẽ nhận một giá trị tương ứng với mức độ quan trọng của chỉ tiêu đó trong khoảng từ 0 – 100% Tuy nhiên, tổng giá trị các trọng số của tất cả các chỉ tiêu phải bằng 100% Trọng số của chỉ tiêu j được xác định như sau:

TRọNg số của cHỉ TIêu J = TRọNg số của TIêu cHí I * Tỷ TRọNg của cHỉ TIêu J TRoNg TIêu cHí I

Trọng số của tiêu chí i được xác định dựa theo kết quả tham khảo ý kiến của các chuyên gia qua các phiếu phỏng vấn

Tỷ trọng của chỉ tiêu j trong tiêu chí i được xác định bằng cách lấy 1 chia tổng số chỉ tiêu trong tiêu chí j (tức là các chỉ tiêu trong cùng một tiêu chí sẽ có giá trị bằng nhau)

3.3.3 TíNH TổNg ĐIỂm Và xÁc ĐỊNH TIêu cHuẨN ĐÁNH gIÁ cÁc THàNH PHố

Đánh giá tổng hợp về mức độ bền vững về môi trường của mỗi thành phố căn cứ vào kết quả phân tích, nhận định từng tiêu chí và tổng giá trị điểm đạt được của đối tượng Tổng cộng điểm của cả 24 tiêu chí

là trị số đánh giá chung về mức độ bền vững môi trường mà thành phố đã đạt được Có thể chia thành 4 mức sau đây:

• Mức kém, khi tổng số điểm của các tiêu chí là ≤ 40;

• Mức đạt, khi tổng số điểm của các tiêu chí là từ 41 đến 60;

• Mức khá, khi tổng số điểm của các tiêu chí là từ 61 đến 80;

• Mức xuất sắc, khi tổng số điểm của các tiêu chí là từ 81 đến 100

4 kếT LuậN

Xây dựng thành phố bền vững về môi trường là một yêu cầu cấp bách và xu hướng của phát triển đô thị trong thời

gian tới Ở Việt Nam, đây là một vấn đề khá mới mẻ Để đặt nền móng cho lĩnh vực này, trong năm 2013, Tổng cục Môi

trường, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã thực hiện nhiệm vụ xây dựng tiêu chí thành phố bền vững về môi trường Với

sáu nhóm tiêu chí lớn và 24 chỉ tiêu về chất lượng nước, chất lượng không khí, quản lý chất thải rắn, không gian xanh,

năng lượng và giao thông, bộ tiêu chí này sẽ được lấy ý kiến rộng rãi của các bộ ngành địa phương trước khi được ban

hành năm 2014 nhằm đẩy mạnh công tác quản lý môi trường đô thị ở Việt Nam

Chuyên đỀ 2 Hướng tới khả năng chống chịu:

Quản lý tích hợp về rủi ro lũ lụt đô thị

QUẢN Lý RỦI Ro LŨ LỤT ĐÔ THỊ:

TỪ KIẾN THỨC TỚI HÀNH ĐỘNG

Từ khóa: Đánh giá Rủi ro, Biến đổi khí hậu, Quản lý lũ lụt tổng hợp, Đô thị hóa,

Quản lý

Tiến sĩ michael R Digregorio

chuyên gia tư vấn cao cấp

Viện chuyển đổi xã hội và môi trường Việt Nam

ĐoạN TRícH

Trong vòng 5 năm trở lại đây, các tác động tiềm ẩn về lũ lụt do biến đổi khí hậu tại Việt Nam đã trở nên rõ ràng hơn và được

hiểu một cách rộng rãi hơn Do đó, nghiên cứu, bao gồm cả nghiên cứu do các thành viên của nhóm chuyên gia này tiến

hành, tập trung vào các rủi ro về lũ lụt trong hiện tại và tương lai, và tất nhiên là các phương tiện để giải quyết những rủi ro

đó Mặc dù bộ phận nghiên cứu này đã dần mở rộng, với một số ngoại lệ đáng chú ý, kết quả nghiên cứu cho thấy vấn đề

hành động hoặc là còn chậm hoặc chưa phù hợp Các vùng đồng bằng ngập lũ (floodplains) đang được thiết kế tại các khu

vực đô thị mới, các con đê được đề xuất như giải pháp đối với lũ lụt tại những nơi mà đê điều dễ gây ra sự tổn thương, và,

mặc dù ý tưởng tạo ra “không gian dành cho các con sông” (room for rivers) thường xuyên được nhắc lại, chỉ có một vài

trường hợp ví dụ về quản lý lũ lụt tổng hợp có cân nhắc đến mục tiêu đó Phần còn lại thường nhấn mạnh vào các hệ thống

cảnh báo sớm – cũng là một phương án cần thiết, nhưng không thể coi là giải pháp thay thế cho việc thực hiện quy hoạch

tốt hơn Nói cách khác, theo như tài liệu cơ sở của Lawrie Wilson về vấn đề thảo luận này, bất chấp việc nhận thức về vấn

đề này đã có chuyển biến tăng lên, quá trình và cơ chế quản lý đô thị vẫn còn thiếu sót hoặc chưa hiệu quả

Vậy những nhà quy hoạch đô thị có thể học được gì từ những người quản lý lũ lụt, và quan trọng hơn, tại sao kiến thức

này lại hiếm khi đưa đến hành động hiệu quả?

Tài liệu cơ sở này tiếp cận vấn đề qua năm thông điệp chủ yếu bao gồm:

• Tần suất và mức độ thảm khốc ngày càng tăng của các thảm họa lũ lụt tại châu Á có liên quan mật thiết đến

việc chuyển đổi đô thị hóa nhanh chóng đã diễn ra tại khu vực này của thế giới

• Trong bối cảnh phức tạp của các thảm họa lũ lụt, cả vấn đề và giải pháp đều chưa được thống nhất giữa tất cả

các bên liên quan

• Quản lý rủi ro lũ lụt tổng hợp (IFRM) đóng vai trò chủ chốt trong việc tìm ra những cách nhìn khác nhau về các

vấn đề và giải pháp, và đảm bảo những vấn đề này được minh bạch giữa các bên liên quan và trong suốt các quá trình đa ngành

• Rộng hơn nữa, các vấn đề về quản lý bao gồm cả việc quản lý đất đai không hiệu quả, khó khăn trong khi phối

hợp với các bộ, viện và ban ngành liên quan, thiếu sự tham gia của cộng đồng, và hoạt động của các cá nhân

và nhóm lợi ích vừa xác định bối cảnh Quản lý rủi ro lũ lụt tổng hợp đồng thời nêu bật các kỹ năng mà hầu hết những người làm quản lý lũ lụt còn thiếu

• Vì lí do này, nếu muốn hướng tới mục tiêu là các hành động hiệu quả, quản lý lũ lụt tổng hợp cần có sự quan

tâm nhiều hơn đến bối cảnh quy hoạch, cụ thể là các vấn đề quản lý

gIớI THIệu

Mặc dù các nhà hoạt động môi trường Việt Nam đã tiến hành nghiên cứu về biến đổi khí hậu từ đầu những năm 90

nhưng chủ đề này vẫn chưa được sự chú ý của các chính sách nhà nước cho đến tận khi Ngân hàng Thế giới (WB) công

bố báo cáo về nước biển dâng vào năm 2007.1 Với những bằng chứng khoa học rõ ràng nhất, báo cáo nhận định nếu

mức nước biển dâng lên 1m sẽ giảm diện tích của các quốc gia xuống khoảng 5% và đưa đến hậu quả là mất 7% diện

tích canh tác nông nghiệp, khiến cho gần 11% dân số phải di dời và tình trạng ngập lụt tái diễn liên tục tại các thành phố

ven biển Dường như tại mọi nơi mọi người đều thảo luận về báo cáo này Kể cả trong những kịch bản lạc quan nhất về nước biển dâng thì các yếu tố chủ chốt trong kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của các quốc gia cũng bị đe dọa Đồng bằng sông Cửu Long, nơi được coi là nguồn an ninh lương thực của Việt Nam, cũng dễ bị tác động của việc nhiễm mặn trong đất Trong khi đó, chiến lược phát triển đô thị của quốc gia cũng bị đe dọa bởi tình trạng ngập lụt tại các thành phố ven biển, đặc biệt là thành phố Hồ Chí Minh, trung tâm kinh tế và nguồn thu thuế chính của nhà nước Kịch bản biến đổi khí hậu do Viện Khoa học Khí hậu, Thủy văn và Môi trường (IMHEN), Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) công bố năm 2009 đã bổ sung thêm chi tiết về vấn đề này IMHEN đặc biệt lưu ý rằng mức nhiệt độ trung bình trên bề mặt tại Việt Nam đã tăng 0,50C và nước biển đã dâng 2cm trong vòng 50 năm tính đến năm 2009 Ngoài vấn đề nhiệt độ và mực nước biển tiếp tục tăng trong thế kỷ tới, IMHEN cũng đưa ra dự báo về vấn đề mức độ biến đổi khí hậu gia tăng và khả năng thường xuyên xảy ra các đợt nóng, các cơn bão nhiệt đới với cường độ mạnh, và hạn hán kéo dài hơn Hàng loạt các cơn bão kinh hoàng tấn công các thành phố và đô thị của Việt Nam vào năm 2009 dường như đã phần nào khẳng định những dự báo này Hiện nay, vào khoảng thời gian cuối hè hàng năm, khán giả truyền hình bắt đầu được chứng kiến những hình ảnh về lũ lụt tại phía nam Trung Quốc và không còn đặt câu hỏi liệu có xảy ra tình huống tương tự với mình hay không mà băn khoăn về việc những cơn lũ lụt của họ sẽ xảy ra khi nào và ở đâu

Người Việt Nam có thể dễ dàng đổ lỗi những vận xui đơn thuần của mình về tình trạng biến đổi khí hậu là do những nền kinh tế công nghiệp cũ tại Châu Âu và Bắc Mỹ gây ra và do các quốc gia phát triển nhanh hơn trong khu vực lân cận

Mới chỉ 20 năm trước, các thành phố và đô thị của Việt Nam còn tương đối nhỏ so với các đô thị tại các quốc gia trong khu vực ASEAN, và lượng khí phát thải theo đầu người chỉ ở mức 0.32 tấn ở mức tương đối thấp.2 Bước vào thập kỷ 90,

lũ lụt hầu hết chỉ ảnh hưởng đến khu vực nông thôn và đe dọa nguồn cung lương thực Trong khi đó, ở khu vực đô thi, các tác động của lũ lụt không được xem xét Tuy nhiên, vào cuối những năm 90, lũ lụt bắt đầu được xem như một hiện tượng tại đô thị Các đô thị tại khu vực miền Trung Việt Nam đã phải chịu những ảnh hưởng ngày một nặng nề và xét về khía cạnh tổn thất kinh tế đang ngày càng tăng Biến đổi khí hậu đã bắt đầu tác động đến Việt Nam hay có điều gì đó khác đang diễn ra?

Theo như một báo cáo của Nicholls, Storch and Downes3 lưu ý rằng đối với các thành phố ven biển ở Việt Nam, việc gia tăng dân số quan trọng hơn gấp hai lần so với tình trạng nước biển dâng xét về yếu tố tổn thất do lũ lụt gây ra và tính toán theo gDP Cụ thể, các tác giả lưu ý rằng đến năm 2070, số người dân chịu tác động của lũ lụt tại ven biển tăng gấp

6 lần và mức tăng dân số cơ bản – với vai trò là nhân tố phi thời tiết chủ đạo sẽ nghiêm trọng hơn hai lần so với các nhân tố thực tế liên quan đến khí hậu, nước biển dâng Dù hai tác giả đi sâu nghiên cứu thông qua các giả định về mối tương quan giữa dân số và gDP, họ cũng liên hệ với tình hình nhân khẩu và kinh tế tới địa lý và quy hoạch đô thị Mặc dù thừa nhận rằng “việc di cư từ các khu vực nông thôn ra thành phố là một quá trình đang diễn ra”, các tác giả đồng thời cũng khẳng định rằng “việc mở rộng các khu đô thị hiện có ra tới các khu vực trũng cần phải được xem xét như một yếu

tố quan trọng đối với rủi ro của thành phố trong tương lại tại các siêu đô thị đang hình thành nhanh chóng tại châu Á”.4

Michael Douglass cũng đưa ra kết luận tương tự trong một tài liệu nghiên cứu gần đây.5 Ông cũng thừa nhận rằng tần suất và tính thảm khốc đang ngày một gia tăng của các thảm họa lũ lụt tại châu Á có liên quan mật thiết đến các thay đổi về không gian và nhân khẩu đang diễn ra tại khu vực này Ông đề cập đến việc thay đổi về không gian và nhân khẩu này với như là “sự chuyển đổi đô thị” Tính đến những năm 70 của thế kỷ trước, chỉ có một số ít thành phố tại châu Á có dân số cao hơn một triệu người Trong giai đoạn những năm 80 đã có sự thay đổi đáng kể khi châu Á gia nhập vào chuỗi tài chính và sản xuất toàn cầu Trong giai đoạn từ 1980 đến 2010, hơn một tỷ người được bổ sung vào bộ phân dân cư

đô thị của châu Á và con số này sẽ tiếp tục tăng thêm một tỷ tính đến năm 2040.6 Hiện nay, các khu vực siêu đô thị nổi lên tại châu Á có thể trải rộng tới 100km hoặc thậm chí hơn tính từ khu vực trung tâm và hợp nhất với các thành phố và thị trấn xung quanh cũng như các mảnh đất canh tác nhỏ Hơn một nửa các siêu đô thị lớn nhất trên thế giới hiện nay tập trung ở châu Á Năm 2013, châu Á có tới bảy thành phố có dân số hơn 20 triệu người.7

1 Dasgupta, S., Laplante, B., Meisner, C., Wheeler, D., & Yan, J (Eds.)., 2007, The impact of sea level rise on developing countries: A

comparative analysis World Bank policy research working paper 4136 Washington, DC: World Bank.

Tuy nhiên, Douglass không chỉ giới hạn phân tích của mình trong phạm vi gia tăng dân số và mở rộng đô thị Dân cư tại

đô thị bao gồm cả người giàu và người nghèo, người nhập cư và người bản địa và môi trường được tạo ra từ tất cả mọi thứ,

từ những khu nhà ở dưới mức bình thường, rác thải tới những tòa nhà cao ốc văn phòng do các tập đoàn đầu tư quốc tế

xây dựng và quản lý Do đó, quá trình gia tăng dâng số và mở rộng đô thị đã tự trở thành một vấn đề nội tại Các thành phố

châu Á mở rộng như thế nào? Điều gì nuôi dưỡng cho tình trạng gia tăng này? Chúng gây ra những tác động gì tới các khu

vực nông thôn và phụ cận? Vai trò của thị trường vốn toàn cầu trong quá trình chuyển hóa này là gì? Liệu cơ sở hạ tầng

kinh tế và kỹ thuật cần có để phục vụ các khu vực siêu đô thị này có tạo ra những tổn thương mới trong chính chúng hay

không? Các kết luận của Douglass rất rõ ràng “Quy mô và mật độ của những điểm đô thị này đã hướng nhận thực về thảm

họa thiên nhiên sang một mức độ phức tạp cao hơn chưa từng có trước kia Các ứng phó đòi hỏi cần có cơ sở hạ tầng quy

mô lớn vượt xa khỏi khả năng của những nạn nhân thiên tai để có thể tự huy động lực lượng nội tại hoặc ở cấp độ cộng

đồng Các ứng phó hiện nay cần có sự phối hợp của hàng triệu người, cùng với cam kết của các chính phủ có tiềm lực để

có thể triển khai một cách hiệu quả Do đó, vấn đề đã trở thành một phần của hoạt động chính trị quản lý các thành phố.”8

Như đã đề cập ở trên, việc chuyển đổi đô thị đang diễn ra ở Việt Nam không chỉ là câu chuyện về gia tăng dân số và mở

rộng diện tích của các thành phố Việc gia tăng dân số và mở rộng không gian chỉ là hiện tượng ở bề nổi Tuy nhiên, qua

những hiện tượng này, chúng ta có thể nhìn thấy các xu hướng chính một cách rõ ràng không chỉ ở Việt Nam mà với

nhiều cách khác nhau ở các khu vực khác tại châu Á Những xu hướng này bao gồm:

• Các tổ chức kinh tế toàn cầu đã huy động vốn để chuyển đổi các thành phố và khu vực nông thôn giống như các dự án được xây dựng ở quy mô mà trước kia chưa từng được nghĩ tới Những siêu dự án này đã vượt ra khỏi giới hạn về những cây cầu hay bến cảng mà bao gồm cả việc xây dựng toàn bộ các thành phố mới;

• Nền kinh tế của các quốc gia đang chuyển hướng nhanh chóng từ việc dựa vào đất đai sang dựa vào đô thị

Cùng với sự chuyển đổi này, các hoạt động sinh kế đang chuyển từ dựa vào nguồn lực sang dựa vào thu nhập, khiến cho thu nhập của đối tượng nghèo hoặc cận nghèo trở nên dễ bị tổn thương hơn trước các cuộc khủng hoảng kinh tế và ngắt quãng trong chuỗi cung cấp;

• Cả các tập đoàn tư nhân và doanh nghiệp nhà nước đều đang tìm kiếm tại khu vực nông thôn những nguồn tài nguyên thủy điện, khoáng sản và lâm sản, những yếu tố ảnh hưởng tới việc quản lý đầu nguồn;

• Làn sóng di cư tiếp tục hướng ra các khu vực đô thị nơi có những cơ hội về giáo dục, nhà ở với giá hợp lý và thị trường việc làm sôi động Kết quả là, các khu nhà ở mới (thường là dưới mức trung bình) đang mọc lên như nấm tại các khu vực quanh các đô thị, dọc hai bên đường và tại các khu vực phụ cận như kênh và vùng đầm lầy trong khi dân số tại khu vực nông thôn đang ngày một già đi;

• Tầng lớp trung lưu xuất hiện tại đô thị đang ngày càng quan tâm hơn đến các vấn đề về môi trường và sức khỏe Việc xuất hiện bộ phận người tiêu dùng có ý thức này song song với việc các tổ chức xã hội dân sự gia tăng và các cuộc tranh luận trực tuyến trực tiếp với các công dân;

• Biến đổi khí hậu toàn cầu, mà đại bộ phận người Việt Nam hiểu là hiện tượng nóng lên của Trái đất và nước biển dâng đang ngày càng được coi là nguyên nhân của những thảm họa thời tiết thảm khốc như hạn hán và lũ lụt

Xu hướng này cho thấy các lực lượng quản lý về kinh tế và xã hội có thể vừa hỗ trợ và làm suy yếu các nỗ lực giảm các rủi ro thông quan quản lý lũ lụt tổng hợp trong bối cảnh mối lo ngại ngày càng gia tăng về vấn đề biến đổi khí hậu và nước biển dâng Do quy mô đầu tư tác động, các quan chức chính phủ có thể cho phép xây dựng các tòa nhà, cơ sở hạ tầng mới và tất cả các cộng đồng mới trong khu vực bị ngập Các đập thủy điện dọc trên sông có thể khiến cho các hiện tượngthời tiết khắc nghiệt đang ngày một tăng giữa các mùa trở nên xấu đi bằng cách trữ nước trước mùa khô và xả nước khi xảy ra các cơn bão Các trận lũ có thể cuốn trôi tài sản của bộ phận dân cư dễ bị tổn thương – những người có thu nhập thấp, đẩy họ lún sâu hơn vào tình trạng nợ nần chồng hơn, dễ bị tổn thương và đứng ngoài lề xã hội Việc lấn chiếm các con kênh và diện tích ngập lũ có thể làm giảm năng lực tiêu, dẫn đến tình trạng ngập, các thiệt hại và tổn thất gia tăng Việc mất đất nông nghiệp trong và gần các khu vực đô thị có thể ảnh hưởng đến cả hoạt động tiêu thoát nước

và nguồn cung lương thực của địa phương Trong khi đó, các tầng lớp trung lưu mớinổi, với nhận thức về biến đổi khí hậu, có thể huy động xung quanh các vấn đề như giảm thiểu biến đổi khí hậu trong khi vẫn đầu tư vào công trình tại các khu vực bị ngập Kết hợp với nhau, các vấn đề về quản lý trong môi trường đa ngành và liên quan tới nhiều bên này đang trở nên ngày càng phức tạp

QuảN Lý RủI Ro Lũ LụT TổNg HỢP

Quản lý rủi ro lũ lụt đô thị tổng hợp được các thành viên của hội đồng này xúc tiến như khung công việc để đối phó với các thách thức về biến đổi khí hậu tại khu vực đô thị Mục tiêu của quản lý lũ lụt từ trước tới nay chỉ tập trung vào việc ngăn lũ Do đó, có thể nói, quản lý lũ lụt đã tập trung vào việc trữ nước tạm thời và tiêu thoát nước lũ nhanh chóng và việc loại bỏ các rủi ro xuất phát từ các con sông cho bộ phận dân cư thành thị thông qua các biện pháp kỹ thuật như đập và kênh Với việc ưu tiên các chức năng về mặt kỹ thuật này, những người quản lý lũ lụt có xu hướng coi việc ứng phó khẩn cấp và phục hồi là cần thiết nhưng nằm ngoài lĩnh vực chuyên môn của mình Do đó, hoạt động ứng phó và phục hồi sau lũ lụt bị tách khỏi lĩnh vực quản lý lũ lụt Việc chấp nhận một cách rộng rãi các mục tiêu của Quản lý Rủi ro

Lũ lụt Tổng hợp đã đưa đến sự thay đổi trong những quan điểm này Việc bảo vệ ngăn lũ tuyệt đối hiện nay được xem là bất khả thi Hơn nữa, mục tiêu của những người quản lý lũ lụt hiện nay tập trung vào việc gia tăng tối đa các lợi ích khi

sử dụng những vùng đồng bằng ngập lũ trong mức độ rủi ro cho phép, ứng phó và phục hồi thay vì cố gắng kiểm soát hoàn toàn các trận lũ Trong nhiều trường hợp, cách tiếp cận “sống chung với lũ” đòi hỏi phải dỡ bỏ các công trình kiểm soát lũ cũ trên sông, xây dựng các kênh dẫn dòng, mạng lưới các khu vực chứa lũ, kiểm soát đỉnh lũ dòng chảy và tăng các diện tích thấm tại các thành phố, tăng cường quản lý các khu vực đầu nguồn và giảm mức độ lún bằng cách cấp nước qua đường ống Phương pháp tiếp cận tích cực này cũng ghi nhận rằng các vùng đồng bằng ngập lũ có thể phục

vụ nhiều mục đích Do đó, mặc dù việc cải thiện hoạt động tiêu lũ có thể là một ưu tiên, các vùng đồng bằng ngập lũ và

cơ sở hạ tầng lũ lụt như các vùng chứa lũ có thể được tận dụng cho nông nghiệp, thủy sản, giải trí, khu bảo tồn động

bản đồ 1 Các khu vực đô thị chính tại châu Á Nguồn: Douglass, 2013.

8 Douglass, ibid., p 4.

vật hoang dã và để xây dựng nhà cửa, nhà hàng và cơ sở du lịch một cách phù hợp và ở quy mô hạn chế Cân nhắc về

những vùng đồng bằng ngập lũ theo những phạm vi rộng hơn như thế này cho phép việc hình thành không gian lớn hơn

cho các con sông, tăng khả năng phục hồi khi biến đổi khí hậu đẩy nhanh chu kỳ thủy văn và nước biển dâng tác động

tới các khu vực ven biển Phương pháp tiếp cận tích cực này thay đổi đáng kể so với việc tập trung vào tính khẩn cấp

và khía cạnh kỹ thuật của quản lý lũ lụt theo hướng tác động trở lại và ứng phó với lũ lụt Phương pháp tiếp cận quản lý

lũ lụt tổng hợp và tích cực coi việc quản lý lũ lụt như một vấn đề với đầy đủ các khía cạnh xã hội, kinh tế, văn hóa, môi

trường, pháp lý và thể chế liên quan đến nhiều bên và nhiều lĩnh vực xét trên cả vấn đề lẫn giải pháp

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) xác định năm yếu tố chính trong quá trình xây dựng và thực hiện các chương trình

• Công cụ đầu tư công, thúc đẩy kinh tế, nâng cao và chia sẻ kiến thức, và việc thực thi các quy định chính sách;

• Các phương pháp tiếp cận dựa vào cộng đồng để gia tăng mức độ phục hồi sau các trận lũ xét trên vấn đề

nhận thức, sự chuẩn bị sẵn sàng, ứng phó và phục hồi của cộng đồng;

• Một chiến lược giáo dục và truyền thông nhằm lồng ghép quản lý lũ lụt và đưa vấn đề này vào cuộc sống hàng

ngày của bộ phận dân cư sống tại các khu vực có nguy cơ rủi ro

Hầu hết WMO đã bổ sung thêm những điểm không chắc chắn của vấn đề nước biển dâng và biến đổi khí hậu – điều này

đang đẩy nhanh chu kỳ thủy văn.1

Đây là một quá trình khổng lồ có liên quan đến Việt Nam và các nước đang phát triển nói chung Ở những khu vực này,

những thành phần ngoài các công trình cơ sở hạ tầng ngăn lũ hiện có là rất phổ biến; diện tích bề mặt được lát và không

thấm nước đang ngày càng mở rộng; các tòa nhà đua nhau mọc lên san sát; hệ thống tiêu thoát nước đã cũ, xuống cấp,

không còn đáp ứng được nhu cầu và hoạt động duy tu bảo dưỡng còn kém; công trình hạ tầng về chất thải rắn và vệ

sinh còn thiếu; việc khai thác quá nhiều nước ngầm gây ra tình trạng sụt lún đất, quản lý rủi ro lũ lụt, bao gồm cả các hệ

thống cảnh báo sớm hoạt động không hiệu quá, và sự tham gia của cộng đồng nhìn chung chỉ mới ở mức giảm rủi ro

thiên tai

Sự phức tạp của vấn đề này đòi hỏi cần có nhiều chương trình nhưng giới hạn trong phân tích hệ thống và phạm vi

khung Quản lý Rủi ro Lũ lụt Tổng hợp Một phương pháp tiếp cận đa tâm như thế này kết hợp với hàng loạt các giả thiết

về mục tiêu và nguyên tắc của IFRM phù hợp với bối cảnh thể chế hiện nay hợp lý hơn là phương pháp quản lý chuyên

sâu từ trung ương tuy ưu thế hơn về mặt kỹ thuật nhưng khó thực hiện hơn Điều này đưa đến bốn điểm quan trọng Thứ

nhất, một phương pháp tiếp cận đa tâm thừa nhận rằng rủi ro lũ lụt trong điều kiện phát triển đô thị nhanh chóng, biến

đổi khí hậu và nước biển dâng cần có rất nhiều hoạt động ứng phó, trong đó không thể dự đoán trước được tất cả Việc

xây dựng các kế hoạch đồng bộ, mặc dù có vẻ như sẽ giúp giải quyết tất cả các vấn đề nhưng có thể sẽ không đủ linh

hoạt để đáp ứng những điều kiện tích cực này Nói cách khác, nếu không có các giải pháp cuối cùng, thì hàng loạt các

phương án thay thế kết hợp với việc giám sát liên tục có lẽ là cách tiếp cận khôn ngoan nhất Điểm thứ hai liên quan đến

vấn đề đào tạo Xuất phát điểm, các mục tiêu và nguyên tắc của IFRM cần được hiểu rõ và thích ứng với các điều kiện

ở địa phương và được công bố rộng rãi tới cộng đồng người dân có liên quan, các lợi ích kinh doanh và nhân viên nhà

nước Như Hồ Long Phi đã đề cập trong nghiên cứu của mình gửi cho hội đồng, việc tạo ra các cơ sở hạ tầng cứng như

đê điều khiến cho người dân tin tưởng rằng họ được bảo vệ và ngẫu nhiên dẫn tới việc các tổn thương gây ra nghiêm

trọng và gia tăng hơn Các cư dân, doanh nghiệp và quan chức chính phủ cần hiểu rằng IFRM không loại bỏ các rủi ro

mà chỉ là quản lý chúng Thứ ba, cần tạo ra các cơ chế học tập chia sẻ tại địa phương Các cuộc đối thoại học tập chia

sẻ định kỳ cho phép các bên liên quan đến IFRM qua các dự án và trách nhiệm của các ban ngành biết và điều chỉnh

theo các nghiên cứu, kế hoạch và các hoạt động của những đơn vị khác Đồng thời, điều này cũng tạo ra các cơ hội để

vận động cộng đồng, chính phủ và các doanh nghiệp hiểu về rủi ro lũ lụt Như chúng ta có thể thấy trong quyết định gần

đây của tỉnh Bình Định rà soát lại Quy hoạch tổng thể thành phố Quy Nhơn để chuyển hướng phát triển đô thị khỏi các

khu vực dễ bị ngập lụt, những cuộc đối thoại học tập này có thể là công cụ hiệu quả để tuyên truyền về các rủi ro Thứ

tư, các nhà tài trợ cần nhận thức về vấn đề này Các dự án của nhà tài trợ dựa trên các ưu tiên của quốc gia và tổ chức tài trợ có thể vừa giúp và vừa hạn chế IFRM Nếu các nhà tài trợ sẵn sàng tham gia chia sẻ học tập, khoản tài trợ sẽ phù hợp và hiệu quả hơn Tuy nhiên, nếu họ không tham gia đối thoại, dự án của họ có thể trở nên thừa thãi và các “đối tác” của dự án mặc dù ủng hộ các mục tiêu của dự án nhưng lại chuyển tiền của dự án sang các nhu cầu cần thiết hơn hoặc phục vụ lợi ích cá nhân Hơn nữa, vì các bên tham gia vào IFRM bắt đầu tìm kiếm nguồn kinh phí, các nhu cầu cấp thiết

có thể giải quyết với chi phí thấp hơn có thể bị gạt sang một bên để đổi lấy các dự án có chi phí cao hơn và cơ hội thu nhập lớn hơn

IFRm Và Quy HoạcH ĐÔ THỊ

Quy hoạch đô thị quan hệ với IFRM trước tiên thông qua phân bổ sử dụng đất, quy chuẩn xây dựng và tiêu chuẩn thiết

kế và lựa chọn vị trí cho các công trình hạ tầng công cộng Trong tình huống xấu nhất, phương pháp tiếp cận ứng phó truyền thống sẽ đưa đến kết quả là phát triển đất ngập lũ mà không cân nhắc đến việc giải quyết các rủi ro lũ lụt và đưa

ra các biện pháp chống lũ địa phương cho khu vực này tùy theo tình hình thực tế khi có lũ lụt xảy ra Một người cao tuổi tại phường Nhơn Phú, thành phố Quy Nhơn, mô tả điều này giống như việc “xây dựng đê một cách tự phát và thiếu sự phối hợp.” Kết quả là ảnh hưởng của lũ lụt bị chuyển từ khu vực này sang khu vực khác cho đến khi toàn bộ các khu vực

bị ảnh hưởng bởi các trận lũ gây thiệt hại lớn hơn Ngược lại với cách tiếp cận này, quản lý rủi ro lũ lụt tổng hợp đưa ra các quyết định về phát triển trên cơ sở hiểu biết về việc giải quyết các rủi ro lũ lụt dự kiến và phù hợp với quy hoạch phát triển ở mức độ rủi ro xảy ra và rủi ro mà một bộ phận xã hội cụ thể sẵn sàng và có thể tiếp nhận được

Quản lý rủi ro lũ lụt tổng hợp thông thường không được tiến hành trong phạm vi sở quy hoạch các tỉnh và mặc dù họ có thể tiến hành các nghiên cứu thủy văn, yêu cầu chính thức của những người lập kế hoạch không phải là xây dựng các kế hoạch sử dụng đất xung quanh cuộc đối thoại về rủi ro lũ lụt ở mức độ chấp nhận được là gì, mà là xác định vị trí, chiều cao và rộng của các con đê, đường và cầu và chiều cao các móng để phát triển đô thị dự kiến tại các khu vực ngập lũ

Tiêu chuẩn họ sử dụng để thực hiện điều này là bảng tần suất lũ thể hiện độ sâu và phạm vi có thể của các trận lũ trong các giai đoạn 10, 20, 40 hay 100 năm Điều này không phải là đánh giá về rủi ro hay tổn thương, cũng không phải việc đưa biến đổi khí hậu và nước biển dâng vào để xem xét Thực ra, đây là một phương tiện tính toán chiều cao của công trình trong mối tương quan với khả năng chống chọi như một biện pháp về chi phí Ví dụ, những người làm quy hoạch thường không xem xét các rủi ro về lũ lụt tăng thêm do việc xây dựng đường đối với các móng được nâng cao ở ngoài khu vực dự án Việc thiếu kết nối giữa quy hoạch cơ sở hạ tầng và đánh giá rủi ro rất quan trọng để hiểu được tại sao những nhà quy hoạch đô thị đáng lẽ có thể đóng vai trò quan trọng, tích cực hơn trong việc quản lý lũ lụt tổng hợp, giảm rủi ro thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu, nhưng nhìn chung lại chưa làm được điều này

Trong một tài liệu gần đây, Storch và Downes đưa ra một ví dụ tại thành phố Hồ Chí Minh (tp.HCM), đặc biệt nhấn mạnh vào ngập do triều cường do tác động của nước biển dâng Kết luận của các tác giả được trình bày dưới đây

Các đánh giá của chúng tôi đã nêu bật lên rằng xét về tác hại của tình trạng ngập do triều cường, quá trình đô thị hóa nhanh chóng đóng vai trò quan trọng hơn đối với siêu đô thị tp.HCM hơn là SLR dự kiến đến năm 2100 theo kịch bản phát thải cao (Storch & Downes 2011) Biến đổi khí hậu được xem là đóng góp ít hơn 1/3 trong tổng lượng tăng của các tác động của các khu vực xây dựng trong khi phần lớn các tác động bắt nguồn từ quá trình

đô thị hóa được quy hoạch chính thức cho tới tận năm 2025/2030

Đánh giá về chiến lược phát triển đô thị của tp.HCM nhấn mạnh việc chưa có quy hoạch hiệu quả và cơ chế triển khai quy hoạch hướng đến các điều kiện tự nhiên thuận lợi cơ bản trong bối cảnh các cơ chế thị trường mạnh mẽ gần đây đóng vai trò quyết định cho các hoạt động phát triển hiện nay

Các khuyến nghị về quy hoạch của chúng tôi cho việc thích ứng với biến đổi khí hậu tập trung vào hỗ trợ lựa chọn các hành lang xanh tự nhiên dễ bị ngập lụt, hình thức hạn chế nhất của chính sách ngăn chặn đô thị Sử dụng những khu vực dễ bị ngập lụt hiện nay như các hành lang xanh đóng vai trò là biện pháp ngăn lũ trong hiện tại và tương lai cũng sẽ đem lại các lợi ích về môi trường đô thị đáng kể bao gồm giá trị vui chơi giải trí, bảo vệ không gian mở, đất nông nghiệp, tài nguyên thiên nhiên, đồng thời hỗ trợ các hoạt động hệ thống sinh thái cực

kỳ quan trọng đối với quản lý nước lũ và mưa bão.1

Storch và Downes, 2013.

1 Integrated Flood Management available at http://rconline.undg.org/wp-content/uploads/2011/11/IFM_factsheet_EN.pdf. 1 Harry Storch and Nigel Downes, “Enhancing Preparedness, Response and Rebuilding.” Workshop on Governance Capacity and Natural Disasters, East-West Center, Honolulu, Hawaii, 26 – 28 August 2013, p 5

Tài liệu của Hồ Long Phi về vấn đề này cũng đồng quan điểm với nghiên cứu do Storch và Downes tiến hành

Tài liệu đề cập đến một chiến lược Quản lý Lũ lụt Đô thị Tổng hợp cho tpHCM để thích nghi với các nhân tố bất

ổn của cả hiện tượng nước biển dâng toàn cầu và các tác động tại địa phương Phân tích số liệu đo đạc được sử

dụng để chứng minh tầm quan trọng của những yếu tố bất ổn này Phân tích rủi ro cho thấy các giải pháp truyền

thống (chẳng hạn như cửa ngăn triều, đê và cống tiêu) có thể là chưa đủ hiệu quả để đối phó với cường độ mưa

tăng lên và tình trạng sụt lún của đất Mặc dù vẫn cần có các hoạt động can thiệp xây dựng để cải thiện năng lực

kiểm soát lũ của thành phố lên một mức độ phù hợp, cũng cần xem xét các kế hoạch tổng hợp để khuyến khích

các sáng kiến phát triển đô thị bền vững và lồng ghép các khoản đầu tư hiện nay để có thể tránh việc phát triển

dễ bị tổn thương và không thể thay đổi được

Hồ Long Phi, 2013.

Tác giả tiếp tục lưu ý rằng tất cả các kế hoạch về cơ sở hạ tầng hiện nay đang được tiến hành hoặc thảo luận tại tpHCM

chủ yếu tập trung vào các biện pháp xây dựng và chưa giải quyết triệt để các yếu tố bất ổn của các thông số đầu vào

trong bối cảnh phát triển và biến đổi khí hậucủa tp.HCM vì chỉ sử dụng các con số thống kê truyền thống áp dụng các

phân tích dựa vào rủi ro nên đưa đến kết quả là các biện pháp tốn kém nhưng lại thiếu linh hoạt

Storch và Downes tiến hành nghiên cứu và đề xuất các khuyến nghị trong quá trình làm việc với Sở Tài nguyên và Môi

trường thành phố Hồ Chí Minh TS Phi là giám đốc Trung tâm Quản lý Nước và Biến đổi Khí hậu, ĐHQg tp.HCM Các kế

hoạch và chiến lược quản lý tài nguyên nước nhìn chung được một hoặc nhiều của tỉnh liên quan đến tài nguyên nước

và môi trường xây dựng Điều này để nói rằng, họ tiếp cận vấn đề từ khía cạnh môi trường với các giá trị môi trường

Trong bối cảnh này, Storch và Downes xem đô thị hóa là nguyên nhân chính của tình trạng ngập do triều cường diễn ra

gần đây và đề xuất tạo ra một hành lang xanh “hình thức hạn chế nhất của việc ngăn chặn đô thị” và là giải pháp mà họ

ưu tiên trong việc giải quyết tình trạng ngập lụt Theo nhiều cách, các biện pháp về công trình hạ tầng cứng được đề cập

trong tài liệu của TS Phi đã được xây dựng để tránh kết luận này nhằm hỗ trợ quá trình phát triển đô thị

Chuyển kiến thức thành hành động là nguyên tắc chủ chốt trong hướng dẫn quy hoạch đô thị Nhưng sẽ thế nào nếu

kiến thức chỉ dựa trên kinh nghiệm của các cá nhân và tổ chức của họ? Quá trình quy hoạch đô thị hiệu quả là như thế

nào? Theo tài liệu chuyên môn của Nils và Harro Stople về vấn đề này, tại sao có đến 10 nghiên cứu về thủy văn tiến

hành ở Vũ gia – lưu vực sông Thu Bồn, ba trong số đó liên quan trực tiếp đến Đà Nẵng, lại có rất ít hiệu quả đối với hoạt

động quy hoạch đô thị? Liệu có công bằng không khi nói rằng mặc dù kiến thức thì sẵn có dành cho những người làm

quy hoạch, các hành động vẫn chưa đem lại kết quả như mong muốn? Hay chăng chúng ta nên xem xét sự khác biệt

trong các giá trị, góc độ và trách nhiệm?

Để tìm được câu trả lời cho câu hỏi này, chúng ta cần quay lại các xu hướng chính được đề cập đến trong phần giới thiệu

của bài viết này Với vai trò là những người hoạt động môi trường, tăng cường khả năng chống chịu trước biến đổi khí

hậu và nước biển dâng có thể là mối quan tâm chính của chúng ta Tuy nhiên, biến đổi khí hậu không phải chỉ là một

trong số rất nhiều xu hướng ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của các khu vực đô thị Chúng ta cũng cần xem xét tới việc

di cư và chuyển hướng từ các hoạt động sinh kế dựa vào đất đai sang dựa vào thu nhập Quá trình di cư, ước tính trung

bình có khoảng 800.000 – 900.000 người mỗi năm, chiếm 1/3 số lượng gia tăng dân số tại các đô thị của Việt Nam.1

Mặc dù không phải tất cả những người di cư đều nghèo hoặc có trình độ học vấn thấp, đối với rất nhiều người trong số

những nhóm có thu nhập thấp nhất, nhà ở mà họ có thể đủ tiền chi trả chỉ là một ngôi nhà tạm bợ dọc một con kênh

hay một phòng trọ được xây dựng sơ sài tại một ngôi làng trong khu vực ngoại ô thành phố Các nỗ lực nhằm ngăn

chặn việc di cư đã được chứng minh là không hiệu quả Các đối tượng di cư vì nhiều lý do nhưng lý do cơ bản nhất là cơ

hội Đối với những người chuyển đến tp.HCM, cơ hội bao gồm các công việc trong một hoặc nhiều các khu công nghiệp

xung quanh thành phố hoặc ở các tỉnh gần đó là Đồng Nai và Long An Vì không có lựa chọn, với mức lương và nhu cầu

của mình, họ chỉ có thể chi trả để ở những nơi ở chi phí thấp và thường là không đạt tiêu chuẩn Đồng thời, cả những

người phát triển bất động sản trong nước và trên toàn cầu đều coi những khu vực đất nông nghiệp trũng và đầm lầy ở

gần hoặc trong các đô thị chính, đặc biệt là các địa điểm gần sông là các đích đến đầu tư hấp dẫn Đối với họ, việc lựa

chọn những vị trí này liên quan đến khả năng tiếp cận đất đai, chi phí phát triển và xây dựng, quy mô dự án và tiềm năng

kinh doanh Đối với chính phủ, phát triển bất động sản nhà ở và công nghiệp là một nguồn thu có thể được dùng để đầu

tư cho những nhu cầu khác Vì thế, có phải những nhà hoạt động môi trường đang kêu gọi việc hạn chế phát triển ở

những nơi mà các đơn vị khác coi là diện tích đất vàng đang bóp nghẹt nền kinh tế? Có phải những người đang tìm kiếm

lợi nhuận đang hủy hoại môi trường để đổi lấy lợi ích trong ngắn hạn? Có phải những người nghèo xứng đáng có quyền

về nghề nghiệp và nơi ở của mình? Có phải biến đổi khí hậu đang lấn át hết các vấn đề khác? Hay biến đổi khí hậu là môi

trường mà ở đó chúng ta phải chật vật xoay sở để đạt được những mục tiêu phát triển đô thị khác?

Đây là môi trường các nhà quy hoạch đô thị làm việc Sứ mệnh của họ là tạo điều kiện tăng trưởng đô thị thông qua việc phân bổ đất hợp lý và bố trí vị trí của các công trình cơ sở hạ tầng Nhiệm vụ của họ nhìn chung đã đặt họ về phía những người phát triển đất đai Đồng thời, những khuyến nghị giống như những gì Storch và Downes đã đề xuất, mặc dù là hợp lý

về khía cạnh thủy văn nhưng lại không thể thực hiện được trong bối cảnh các xu hướng chính hướng tới phát triển đô thị

Cần phải có những sắp xếp để hài hòa các khía cạnh của vấn đề này Hồ Long Phi đề xuất xây dựng một khung hành động, bao gồm sự hòa trộn giữa các biện pháp bảo vệ, như các công trình cơ sở hạ tầng cứng; các biện pháp thích ứng, như giải pháp nhà ở và cở sở vật chất chống lũ lụt an toàn hơn, và các biện pháp chống chịu như các tầng đệm nước ở lưu vực sông để đối phó với các thảm họa cấp độ lớn Rõ ràng là khung hành động này không thể chỉ do một cơ quan riêng rẽ nào tiến hành và cần phải được thực hiện trong bối cảnh chuyển đổi đô thị của Việt Nam

Các nhà quy hoạch có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình này Phân bổ sử dụng đất, thiết kế đô thị và bố trí các công trình hạ tầng là ba nhiệm vụ chính của những nhà quy hoạch đô thị tại Việt Nam Những nhà quy hoạch đang ngày càng nhận thức rõ hơn về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và cụ thể là rủi ro lũ lụt lên những quyết định đó Hướng dẫn quy hoạch hiện tại đang được điều chỉnh lại để bao gồm cả biến đổi khí hậu và nước biển dâng Mặc dù những hướng dẫn này vẫn đang chủ yếu tập trung vào kế hoạch và thiết kế dự án mà không phải các phạm vi rộng hơn, chúng vẫn sẽ tạo ra cơ hội để có thể hợp tác tốt hơn

kếT LuậN

Quản lý Rủi ro Lũ lụt Đô thị Tổng hợp diễn ra không chỉ trong hoàn cảnh tích cực và biến động mà còn trong bối cảnh đô thị thay đổi và sôi động Trong những điều kiện như vậy, các giá trị và khía cạnh về môi trường cũng như giá trị và khía cạnh phát triển đều không thể chiếm vị thế áp đảo Cả hai đều gắn chặt với nhau trong nhiệm vụ chung là giảm thiểu rủi ro lũ lụt xuống đến mức độ hợp lý trong bối cảnh bất ổn về biến đổi khí hậu, nước biển dâng và dân số đô thị tăng trưởng nhanh chóng cũng như việc mở rộng không gian Quan trọng nhất là các vấn đề về quản lý, bao gồm cả việc quản lý đất không hiệu quả, khó khăn trong phối kết hợp giữa các bộ, ban ngành, thiếu sự tham gia của cộng đồng, và tình trạng hối lộ của các cá nhân và nhóm lợi ích, đều là những yếu tố tạo nên bối cảnh cho IFRM và nhấn mạnh vào những kỹ năng mà hầu hết những nhà quy hoạch đô thị

và quản lý rủi ro lũ lụt còn thiếu Vì lý do này, quản lý lũ lụt tổng hợp cần được quan tâm nhiều hơn đến bối cảnh quy hoạch và

cụ thể là các vấn đề về quản lý, nếu mục tiêu đưa ra là hành động hiệu quả chứ không chỉ đơn thuần tạo ra kiến thức Để làm được điều đó, cần xây dựng một nền tảng vững chắc cho các mục tiêu IFRM ở cấp chiến lược và chính sách, gắn liên với cơ cấu thể chế và pháp lý phù hợp Điều này bao gồm cả việc xây dựng một khung hợp tác thông qua học tập chia sẻ Các bài trình bày và thảo luận trong những cuộc đối thoại học tập chia sẻ này bao gồm cả nghiên cứu về bối cảnh phát triển đô thị và môi trường, thực hiện và giám sát dự án và quy hoạch chiến lược Các thành viên tham gia là các cấp trưởng và phó quản lý của các sở và viện cấp khu vực và thành phố, cũng như các đại diện của doanh nghiệp, cộng đồng và tổ chức xã hội dân sự Mục tiêu là tạo ra một quá trình vận động chính sách mở và minh bạch cho nhiều ngành và nhiều bên liên quan Ưu điểm của quá trình này là các vấn đề về cộng đồng, phát triển đô thị và môi trường có thể được trình bày và thảo luận một cách bình đẳng và công bằng Phương pháp tiếp cận như vậy cũng cho phép xây dựng các chiến lược dựa vào cộng đồng hướng đến nhà ở an toàn hơn tại các khu vực bị ngập cũng như nhận thức, sự chuẩn bị sẵn sàng, ứng phó và phục hồi sau các thảm họa khí hậu và

lũ lụt Cuối cùng, một quá trình như vậy cũng tạo điều kiện để có thể xây dựng các công cụ đầu tư công, xây dựng kiến thức và tuân thủ các quy định Đây là đòi hỏi rất lớn đối với IFRM, nhưng kinh nghiệm từ các cơ quan điều phối về biến đổi khí hậu hiện nay tại một số thành phố của Việt Nam cho thấy một phương pháp tiếp cận như vậy là có thể thực hiện được

TàI LIệu THam kHảo

[1] Dasgupta, S., Laplante, B., Meisner, C., Wheeler, D., & Yan, J (Eds.)., 2007 The impact of sea level rise on developing countries: A comparative analysis Washington, DC: The World Bank.

[2] Jha, A, and Stanton-geddes, Z., 2013 Strong, Safe, and Resilient: Strategic Policy guide for Disaster Risk Management in East Asia and the Pacific Washington, DC: The World Bank.

[3] Jha, A, Bloch, R and Lamond, J., 2012 Cities and Flooding: A guide to Integrated Urban Flood Risk Management for the 21st Century

Washington, DC: The World Bank.

[4] Ministry of Natural Resources and Environment (MONRE), 2009, Climate Change and Sea Level Rise Scenarios for Vietnam Hanoi, Vietnam: Ministry of Natural Resources and Environment.

[5] Storch, H and Downes N.K., 2011 “A scenario-based approach to assess Ho Chi Minh City’s urban development strategies against the impact of climate change” Cities 28, pp 517–526

[6] Storch, H and Downes N.K., 2013 “Enhancing Preparedness, Response and Rebuilding” Workshop on governance Capacity and Natural Disasters, East-West Center, Honolulu, Hawaii, 26 – 28 August 2013.

1 http://www.thanhniennews.com/index/pages/20121019-new-law-cannot-reduce-rural-urban-migration.aspx

HƯỚNG TIẾP CẬN VỀ QUẢN Lý

TíCH HỢP NGẬP LỤT ĐÔ THỊ

TRoNG BỐI CẢNH BẤT ĐỊNH:

NGHIÊN CỨU THỰC TẾ TẠI TPHCM

Từ khóa: Lũ lụt đô thị, Biến đổi khí hậu, Sự bất định, Quy hoạch không gian,

Phân tích rủi ro, Quản lý lũ lụt tích hợp

Hồ Long Phi

Trung tâm Quản lý Nước và biến đổi khí hậu

Đại học Quốc gia Thành phố Hồ chí minh, Việt Nam.

hlphi@wacc.edu.vn

1 gIớI THIệu

Thành phố Hồ Chí Minh, thủ đô kinh tế của Việt Nam, bị uy hiếp thường xuyên bởi lượng mưa tăng và mực nước sông cao

Bài báo nhằm đưa ra chiến lược tiếp cận về quản lý bão lụt tích hợp (IFMA) cho thành phố Hồ Chí Minh thích ứng với bất định từ

những ảnh hưởng của thiên nhiên và con người Phần II mô tả những giải pháp cứng hiện áp dụng ở Thành phố Phần III phân

tích đặc điểm của những bất định chính do biến đổi khí hậu và đô thị hóa thiếu tính kiểm soát Phần IV đề xuất khái niệm IFMA

cho thành phố HCM cũng như những thách thức trong việc thực hiện IFMA Phần V đưa ra kết luận chính rút từ bài báo này

2 TổNg QuaN Về NHữNg gIảI PHÁP cứNg

2.1 Quy HoạcH JIca: NâNg cẤP cốNg THoÁT Nước

Ngập lụt trong thành phố Hồ Chí Minh (HCMC) chịu tác đồng đồng thời của các yếu tố: lũ thượng nguồn, thủy triều,

lượng mưa cục bộ cao và lún mặt đất, trong điều kiện yếu kém về mặt đầu tư cho các cơ sở hạ tầng quản lý ngập lụt

trong những thập kỷ qua (Fig 1)

Từ đầu những năm 2000, nhiều điểm ngập đã được phát hiện trên khắp Thành phố và đã tăng lên đến con số 150 vào

năm 2007 (Hình 2) Năm 2001, nỗ lực ban đầu nhằm cải thiện hệ thống thoát nước đô thị đã được thực hiện với quy

hoạch tổng thể đầu tiên (thường được đặt tên là Quy hoạch JICA hoặc Quy hoạch 752) Bản quy hoạch tổng thể dựa

trên dữ liệu trước đây và tập trung hầu hết vào nâng cấp cống thoát nước và san nền cục bộ đã lập khuôn khổ cho

những can thiệp chính vào tiểu lưu vực trung tâm 100 km2

Những dự án nhiều triệu USD theo sau quy hoạch tổng thể đầu tiên này đã được thực hiện từ năm 2003 đã giúp cải

thiện một cách cơ bản tình trạng ngập đô thị ở 80% các điểm ngập vào năm 2012 Chi phí thực hiện Quy hoạch JICA

được ước tính lên tới 6 tỷ USD, tuy chỉ 20% trong số này đã được giải ngân trong suốt 10 năm qua

2.2 Quy HoạcH kIỂm soÁT TRIều

2.2.1 Quy HoạcH của bộ NÔNg NgHIệP Và PHÁT TRIỂN NÔNg THÔN (maRD)

Từ giữa những năm 2000, phân tích thống kê dữ liệu thủy văn được thu thập từ các trạm nằm rải rác xung quanh khu

vực thành phố HCM đã cung cấp chứng cứ về những bất thường của thủy văn (xem phần III-1 và Hình 4 và Hình 5)

Những quan ngại về biến đổi khí hậu (nước biển dâng và lượng mưa tăng) đã thúc đẩy những nỗ lực tiếp theo về

quản lý lũ và kết quả là một chiến lược kiểm soát triều (được gọi là Quy hoạch MARD hoặc Quy hoạch 1547) được

Thủ tướng phê duyệt năm 2008 Quy hoạch này nhằm bảo vệ thành phố HCM bằng một hệ thống bảo vệ bao gồm

BIỂU ĐỒ MÔ HÌNH THỦY VĂN

Lượng mưa địa phương Lún mặt đất

SÔNG VÀM CỎ ĐÔNG

HỒ CHỨA TRỊ AN SÔNG SÀI GÒN

BIỂN ĐÔNG

HỒ CHỨA DẦU TIẾNG

LŨ THƯỢNG NGUỒN LŨ THƯỢNG NGUỒN

Lũ đồng bằng sông Cửu Long

SÔNG VÀM CỎ TÂY

Nước biển dâng

170 km đê, 12 cống ngăn triều loại lớn cùng với hàng trăm cống nhỏ hơn Hệ thống này nhằm duy trì mực nước trong vùng được bảo vệ ở cao trình thấp hơn hoặc bằng +1.0m trên mực nước biển trung bình, nhằm làm cho cống thoát nước có thể hoạt động dễ dàng khi triều cường (Hình 3), cũng như giúp đối phó với lũ thượng nguồn, và nước biển dâng về lâu dài Quy hoạch hiện đang trong giai đoạn thiết kế kỹ thuật và vẫn còn nhiều tranh cãi nảy sinh về chi phí/lợi ích và thời điểm thực hiện Chi phí ước tính của Quy hoạch MARD vào khoảng 3 tỷ USD

2.2.2 bIếN THỂ Quy HoạcH maRD

Năm 2013, một Quy hoạch khác do dự án FIM đề suất, được thực hiện tại SCFC với vai trò là bản sửa đổi của Quy hoạch MARD gốc (Hình 3) Biến thể này có một số đặc điểm đáng chú ý nhằm:

• Hạn chế phạm vi bảo vệ chỉ trong khu vực đang đô thị hóa và không bảo vệ toàn bộ vùng đất thấp của thành phố HCM và do đó giảm sự tích lũy- và dịch chuyển rủi ro cho thành phố HCM

• Đơn giản hóa việc quản lý vì toàn bộ cống ngăn triều sẽ hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của thành phố HCM, chứ không rải rác ở 2 tỉnh và chỉ giành chủ yếu cho khu vực đô thị chứ không giành cho việc sử dụng đất hỗn hợp với nhiều yêu cầu khác nhau về quản lý nước và mức độ phòng chống khác nhau

• Tối ưu hóa chi phí/lợi ích bằng việc kết hợp chức năng của đường và đê bao, giảm chi phí dự án xuống một phần ba so với chi phí ban đầu trong khi vẫn duy trì bảo vệ cho 95% tài sản trong khu vực dự kiến ban đầu

2.2.3 Đê bIỂN

Những phương án kiểm soát thủy triều trực tiếp từ Biển Đông cũng đã được Bộ phát triển nông nghiệp và nông thôn đề xuất (đê biển Vũng Tàu-gò Công) và Nguyễn Tất Đắc (cống Soài Rạp) Những biện pháp công trình quy

mô lớn này cũng tập trung vào ảnh hưởng của thủy triều như là nguyên nhân chính của lũ lụt đô thị bất chấp

Hình 5 Ảnh hưởng thủy văn tại khu vực thành phố HCM.