Do đó tôi chọn đề tài trên là nhằm giúp học sinh của mình hiểu được các hiện tượng tự nhiên, tránh việc mê tín dị đoan, thậm chí hiểu được những dụng ý khoa học hóa học trong các câu ca
Trang 1THPT bằng việc giải thích các hiện tượng thực tiễn có liên quan đến bài học”
với mục đích làm cho môn hóa học ngày càng dễ hiểu, thiết thực, gần gũi với đời sống và lôi cuốn học sinh khi học.
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.
Hiện nay đã có hiện tượng một số bộ phận học sinh không muốn học hóa học, ngày càng lạnh nhạt với các giá trị thực tiễn của hóa học Do đó tôi chọn đề tài trên là nhằm giúp học sinh của mình hiểu được các hiện tượng tự nhiên, tránh việc mê tín dị đoan, thậm chí hiểu được những dụng ý khoa học hóa học trong các câu ca dao-tục ngữ mà thế hệ trước để lại và có thể ứng dụng trong thực tiễn đời sống hàng ngày chỉ bằng những kiến thức rất phổ thông mà không gây nhàm chán , xa lạ lại có tác dụng kích thích tính chủ động, sáng tạo, hứng thú trong môn học Đó là mục đích thôi thúc tôi tìm tòi, nghiên cứu sáng kiến trên.
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.
Các phương pháp dạy học tích cực.
Các bài dạy trong chương trình THPT.
Tình hình thực tiễn ở địa phương.
Học sinh bậc trung học phổ thông, đặc biệt là học sinh trường THPT Đồng Xoài (nơi tôi trực tiếp giảng dạy).
IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU.
Trang 2Tìm tòi các câu hỏi thực tiễn, các câu chuyện ngắn có tính chất khôi hài, các câu ca dao mang hàm ý khoa học hóa học, các bài tập thực tiễn…Hệ thống lại
và trình bày từng vấn đề cụ thể, cách áp dụng vào từng bài học cụ thể.
V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.
Trong quá trình học tập, giảng dạy và nghiên cứu kiến thức này tôi tập trung giải quyết các vấn đề sau:
- Một là nghiên cứu kĩ lý thuyết trong sách giáo khoa.
- Hai là nghiên cứu tình hình thực tiễn ở địa phương để đưa ra những câu hỏi sát với thực tế giúp học sinh dễ nhận thấy và nắm được vấn đề.
- Ba là nghiên cứu khả năng tiếp thu của học sinh trường THPT Đồng Xoài để
có những cách trình bày thật dễ hiểu, phù hợp với từng đối tượng học sinh.
- Bốn là vận dụng phương pháp giải bài tập vào thực tiễn giảng dạy của mình, học tập của học sinh, cũng như thu thập ý kiến phản hồi từ học sinh và đồng nghiệp, rút kinh nghiệm sữa chữa, bổ sung, hoàn thiện hơn.
B: ĐẶT VẤN ĐỀ
I/ CƠ SỞ LÝ LUẬN
Giáo dục thế hệ trẻ là nhiệm vụ mà tất các các quốc gia trên thế giới đềucoi là chiến lược của dân tộc mình Vì thế đại hội lần IX, Đảng cộng sản Việt
Nam trong nghị quyết ghi rõ: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”, tương lai của
một dân tộc, một quốc gia phải nhìn vào nền giáo dục của quốc gia đó
Nêu về tầm quan trọng của giáo dục cho thế hệ trẻ nhân ngày khai ờng đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh
trư-nói:“Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần công lớn công học tập của các em”.
Trước khi Người ra đi, trong di chúc chủ tịch Hồ Chí Minh có dặn: “Phảigiáo dục thế hệ trẻ để cho họ trở thành người vừa hồng vừa chuyên”
Trong điều kiện hiện nay, khi khoa học kỹ thuật của nhân loại phát triểnnhư vũ bão, nền kinh tế trí thức có tính toàn cầu thì nhiệm vụ của ngành giáodục vô cùng to lớn: Giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh màcòn phải giúp học sinh vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống, vừa mangtính giáo dục, vừa mang tính giáo dưỡng nhưng cao hơn là giáo dưỡng hướngthiện khoa học
Trang 3II/ CƠ SỞ THỰC TIỄN.
Phân môn hoá học trong trường trung học phổ thông giữ một vai tròquan trọng trong việc hình thành và phát triển trí dục của học sinh Mục đíchcủa môn học là giúp cho học sinh hiểu đúng đắn và hoàn chỉnh, nâng cao chohọc sinh những tri thức, hiểu biết về thế giới, con người thông qua các bài học,giờ thực hành của hoá học Học hoá để hiểu, giải thích được các vấn đề thựctiễn thông qua cơ sở cấu tạo nguyên tử, phân tử, sự chuyển hoá của các chấtbằng các phương trình phản ứng hoá học Đồng thời là khởi nguồn, là cơ sởphát huy tính sáng tạo ra những ứng dụng phục vụ trong đời sống của con ng-ười Hoá học góp phần giải tỏa, xoá bỏ hiểu biết sai lệch làm phương hại đếnđời sống, tinh thần của con người
Để đạt được mục đích của học hoá học trong trường phổ thông nói
chung,thì giáo viên dạy hoá học là nhân tố tham gia quyết định chất lượng Do
vậy, ngoài những hiểu biết về hoá học, người giáo viên dạy hoá học còn phải
có phương pháp truyền đạt thu hút gây hứng thú khi lĩnh hội kiến thức hoá họccủa học sinh Đó là vấn đề cần quan tâm và nghiên cứu nghiêm túc Trong sángkiến kinh nghiệm (SKKN) này, tôi có đề cập đến một khía cạnh “Nâng cao
hiệu quả dạy và học môn hoá học bằng việc giải thích các hiện tượng thực
học dễ hiểu, thiết thực, gần gũi với đời sống và lôi cuốn học sinh khi học… Đểhoá học không còn mang tính đặc thù khó hiểu như một “thuật ngữ khoa học”
Tuy nhiên mỗi tiết học có thể không nhất thiết phải hội tụ tất cả nhữngquan điểm nêu trên, cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng, đừng quá lạm dụng khi lư-ợng kiến thức không đồng nhất
* Thực tế giảng dạy cho thấy:
Môn hoá học trong trường phổ thông là một trong môn học khó, nếu
không có những bài giảng và phương pháp hợp lý phù hợp với thế hệ học trò
dễ làm cho học sinh thụ động trong việc tiếp thu, cảm nhận.Đã có hiện tượng
một số bộ phận học sinh không muốn học hoá học,ngày càng lạnh nhạt với giá trị thực tiễn của hoá học.
Trang 4Nhiều giáo viên chưa quan tâm đúng mức đối tượng giáo dục: Chưa đặt
ra cho mình nhiệm vụ và trách nhiệm nghiên cứu, hiện tượng dùng đồng loạt cùng một cách dạy, một bài giảng cho nhiều lớp, nhiều thế hệ học trò là không
ít Do phương pháp ít có tiến bộ mà người giáo viên đã trở thành người cảm
nhận, truyền thụ tri thức một chiều Giáo viên nên là người hướng dẫn học sinhchủ động trong quá trình lĩnh hội tri thức hoá học
2/ Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên để việc giảng dạy môn hoá học đạt hiệu quả cao hơn tôi đã mạnh dạn cải tiến nội dung, phương pháp trong các bài giảng hoá học:
Một trong những điểm tôi đã làm là “Nâng cao hiệu quả dạy và học
môn hoá học bằng việc giải thích các hiện tượng thực tiễn có liên quan đến
tượng trong tự nhiên, tránh việc mê tín dị đoan, thậm chí hiểu được nhữngdụng ý khoa học hoá học trong những câu ca dao – tục ngữ mà thế hệ trước đểlại và có thể ứng dụng trong thực tiễn đời sống thường ngày chỉ bằng nhữngkiến thức rất phổ thông mà không gây nhàm chán, xa lạ; lại có tác dụng kíchthích tính chủ động,sáng tạo, hứng thú trong môn học;làm cho hoá học khôngkhô khan, bớt đi tính đặc thù và phức tạp
Trong phạm vi đề tài “Nâng cao hiệu quả dạy và học môn hoá học
không có tham vọng giải quyết mọi vấn đề có trong thực tiễn mà chỉ nêu lênmột vài suy nghĩ, đề suất của cá nhân coi đó là kinh nghiệm qua một số ví dụminh hoạ, với mong muốn góp phần tạo ra và phát triển phương pháp dạy hoá
học hiệu quả cao hơn qua các bài giảng hoá học.
C: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Từ cơ sở lý luận và thực tiễn dạy học, tôi đã thấy rằng: “Nâng cao hiệu
quả dạy và học môn hoá học bằng việc giải thích các hiện tượng thực tiễn có
được vai trò và ý nghĩa thực tiễn trong học hoá học.Để thực hiện được, ngườigiáo viên cần nghiên cứu kỹ bài giảng, xác định được kiến thức trọng tâm, tìmhiểu,tham khảo các vấn đề thực tế liên quan phù hợp với từng đối tượng học
sinh ở thành thị, nông thôn …; đôi lúc cần quan tâm đến tính cách sở thích của
đối
tượng tiếp thu, hình thành giáo án theo hướng phát huy tính tích cực chủ độngcủa học sinh, phải mang tính hợp lý và hài hoà; đôi lúc có khôi hài nhưng sâusắc,vẫn đảm nhiệm được mục đích học môn hoá học Tuy nhiên, thời giangiành cho vấn đề này là không nhiều, “nó như thứ gia vị trong đời sống
không thể thay cho thức ăn nhưng thiếu nó thì kém đi hiệu quả ăn uống ”
Trang 5I/ CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN:
“Nâng cao hiệu quả dạy và học môn hoá học bằng việc giải thích các
1 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống hằng ngày, thường sau
khi đã kết thúc bài học Cách nêu vấn đề này có thể tạo cho học sinh căn cứ vàonhững kiến thức đã học tìm cách giải thích hiện tượng ở nhà hay những lúc bắtgặp hiện tượng đó, học sinh sẽ suy nghĩ, ấp ủ câu hỏi vì sao lại có hiện tượngđó? Tạo tiền đề thuận lợi khi học bài học mới tiếp theo
2 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường qua các
phương trình phản ứng hoá học cụ thể trong bài học Cách nêu vấn đề này cóthể sẽ mang tính cập nhật, làm cho học sinh hiểu và thấy được ý nghĩa thực tiễnbài học.Giáo viên có thể giải thích để giải toả tính tò mò của học sinh.Mặc dùvấn đề được giải thích có tính chất rất phổ thông
3 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường thay cho
lời giới thiệu bài giảng mới Cách nêu vấn đề này có thể tạo cho học sinh bấtngờ, có thể là một câu hỏi rất khôi hài hay một vấn đề rất bình thường mà hàngngày học sinh vẫn gặp nhưng lại tạo sự chú ý quan tâm của học sinh trong quátrình học tập
4 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường thông qua
các bài tập tính toán Cách nêu vấn đề này có thể giúp cho học sinh trong khilàm bài tập lại lĩnh hội được vấn đề cần truyền đạt, giải thích.Vì muốn giải đ-ược bài toán hoá đó học sinh phải hiểu được nội dung kiến thức cần huy động,hiểu được bài toán yêu cầu gì? Và giải quyết như thế nào?
5 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường thông qua
những câu chuyện ngắn có tính chất khôi hài, gây cười có thể xen vào bất cứ
thời gian nào trong suốt tiết học.Hướng này có thể góp phần tạo không khí họctập thoải mái.Đó cũng là cách kích thích niềm đam mê học hoá
6 Tiến hành tự làm thí nghiệm qua các hiện tượng thực tiễn xung quanh
đời sống ngày thường ở địa phương, gia đình …sau khi đã học bài giảng Cáchnêu vấn đề này có thể làm cho học sinh căn cứ vào những kiến thức đã học tìmcách giải thích hay tự tái tạo lại kiến thức qua các thí nghiệm hay những lúc bắtgặp hiện tượng, tình huống đó trong cuộc sống Giúp học sinh phát huy khảnăng ứng dụng hoá học vào đời sống thực tiễn
7 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường từ đó liên
hệ với nội dung bài giảng để rút ra những kết luận mang tính quy luật Làm chohọc sinh không có cảm giác khó hiểu vì có nhiều vấn đề lý thuyết nếu đề cậptheo tính đặc thù của bộ môn thì khó tiếp thu được nhanh so với gắn nó vớithực tiễn hàng ngày
Trang 68 Ngoài việc giải thích những hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống
trong các tiết học hằng ngày, GV có thể đưa vào thành một chuyên đề để bồidưỡng HS giỏi và đưa các câu hỏi giải thích những hiện tượng thực tiễn liênquan đến hóa học vào các buổi ngoại khóa, các cuộc thi kiến thức ở trườngnhằm tạo sự hứng thú, niềm say mê, thích tìm tòi khám phá của các em đối với
bộ môn hóa học vốn được cho khô khan
II/ CÁC BIỆN PHÁP ĐỂ TỔ CHỨC THỰC HIỆN:
1/ Để tổ chức thực hiện được giáo viên có thể dùng nhiều phương tiện, nhiều cách như: Bằng lời giải thích, hình ảnh, đoạn phim, …có thể tiến
hành dạy trong hoàn cảnh dùng máy chiếu hay không dùng máy chiếu…Điềunày cần phụ thuộc vào điều kiện ở mỗi trường, căn cứ vào hoàn cảnh cụ thể vàphong cách dạy khác nhau để huy động tối đa.Vì hiệu quả giáo dục với nộidung đề tài này, có những kinh nghiệm có thể áp dụng cho người này nhưng cónhững phong cách không thể áp dụng cho giáo viên khác.Vì phong cách dạy
“nó như tính cách của mỗi con người không thể ai cũng giống ai” nhưng
đảm bảo được nội dung dạy học theo yêu cầu của chương trình Mỗi giáo viênkhi giải thích các hiện tượng trong thực tiễn liên quan đến bài học cần lựa chọncách giải thích ngắn gọn ,dễ hiểu theo từng đối tượng học sinh để gây đượchứng thú đối với HS
2/Một số ví dụ minh họa thông qua một số hiện tượng trong thực tiễn Trong số hàng nghìn, hàng vạn hiện tượng, tình huống thực tiễn có thể áp
sẽ và cảm giác tươi, mát
* Ví dụ 2: Vai trò của Ozon trong đời sống và công nghiệp như thế nào?
Ozon có khả năng “cải tạo” nước thải, có thể khử các chất độc như:Phenol, hợp chất Xianua, nông dược, chất trừ cỏ, các hợp chất hữu cơ gâybệnh…có trong nước thải và Ozon có thể tác dụng với các ion kim loại (sắt,thiếc, chì, mangan…) Biến nước thải thành nước sạch vô hại
Trên tầng cao khí quyển 10 − 30km quanh Trái đất, Ozon tồn tại thànhmột tầng khí quyển riêng, có khả năng hấp thụ tia tử ngoại phát ra từ mặt trời
Vì các tia tử ngoại làm cho người, động thực vật bị đột biến gen, gây bệnh nan
Trang 7y …Gần đây do công nghiệp phát triển, các nhà máy xuất hiện khí thải, động
cơ phản lực … thải vào khí quyển một lượng bụi và khí ô nhiểm, thì Ozon lạigóp phần oxi hoá chất gây ô nhiểm,cũng chính vì vậy tầng Ozon bị mỏngdần.Trong vòng 50 năm gần đây lượng Ozon mỏng đi khoảng 1%, có một sốnơi tầng Ozon bị thủng và gây ra không ít hiện tượng như: bảo, lũ lụt, cháyrừng, bệnh nan y…
Áp dụng: Đây là vấn đề có liên quan đế giáo dục môi trường và qua bài
học, học sinh hiểu được tầm quan trọng của Ozon, vừa có ý thức bảo vệ môitrường và kích thích sự tìm hiểu về vấn đề này Giáo viên có thể lựa chọn mộttrong 2 VD trên đưa vào bài giảng về phần Oxi (lớp 10 )
* Ví dụ 3: Vì sao khi luộc rau muống nên cho vào trước một ít muối ăn
(NaCl)?
Do nhiệt độ sôi của nước ở áp suất 1at là 100oC, nếu ta thêm NaCl thì lúc
đó làm cho nhiệt độ của nước muối khi sôi (dung dịch NaCl loãng) là > 100oC
Do nhiệt độ sôi của nước muối cao hơn của nước nên rau chín nhanh hơn, thờigian luộc rau không lâu nên rau ít mất vitamin Vì vậy khi đó rau muống sẽmềm hơn và xanh hơn
Áp dụng: Vấn đề này có thể có học sinh biết nhưng có học sinh không
để ý và nếu được biết đến thì các em có thể tiến hành thí nghiệm ngay trongmỗi buổi nấu ăn, góp phần tạo thêm kinh nghiệm cho học sinh, rất thiết thực
Có thể đưa hiện tượng này vào trong bài: Kim loại kiềm và một số muối quantrọng của kim loại kiềm ( ở lớp 12.)
* Ví dụ 4: Vì sao cồn có thể sát khuẩn?
Cồn là dung dịch Ancol etylic (C2H5OH) có khả năng thẩm thấu rất cao,
có thể xuyên qua màng tế bào tiến sâu vào trong gây đông tụ protein làm cho tếbào bị chết (Do protein là cơ sở sự sống của tế bào)
Thực tế thấy rằng chỉ có cồn 75% là có khả năng sát trùng tốt nhất, vìnếu cồn > 75% thì nồng độ cồn quá cao làm choprotein bị đông tụ nhiều, làmprotein trên bề mặt vi khuẩn đông cứng hình thành một lớp vỏ cứng ngănkhông cho cồn thấm vào nên vi khuẩn không bị chết Nếu cồn quá loãng (<75%) thì hiệu quả sát trùng kém
Áp dụng: Trong y tế, cồn được sử dụng đại trà khi tiêm, rửa vết thương
… nhưng có ít người quan tâm tại sao lại dùng cồn?Trong khi học, nếu họcsinh được biết sẽ rất tốt cho cuộc sống.Giáo viên có thể đưa vấn đề này vàotrong các tiết dạy về bài Ancol etylic (ở lớp 11 )
* Ví dụ 5: Vì sao lại không dùng xăng pha chì nữa?
Xăng pha chì là thêm Tetraetyl chì có tác dụng tiết kiệm 30% xăng dầukhi sử dụng Nhưng khí cháy trong động cơ, chì oxit bám vào các ống xả, thành
xi lanh nên thực tế xăng còn hoà tan thêm vào Dibrom etan thì chì oxit sẽ bị
Trang 8chuyển thành Chì bromua (PbBr2), dễ bay hơi, thoát ra khỏi xi lanh, ống xả,thải vào không khí làm ô nhiễm môi trường nghiêm trọng
Vì chì sẽ ở trong môi trường khí, tồn tại trong thực vật, động vật nên khitiếp xúc với khí thải, động thực vật bị bệnhsẽ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đếnsức khoẻ con người.Ngoài ra hơi Brom bay ra gây nguy hiểm tới đường hô hấp,làm bỏng da Hiện nay, nước ta đã không sử dụng xăng pha chì
Áp dụng: Hiện nay, nước ta không còn sử dụng xăng pha chì nữa, nhưng
không ít một bộ phận học sinh và nhân dân không hiểu vì sao Nên thông quabài học liên quan, giáo viên có thể làm rõ tại sao.Vấn đề này có thể xen trongtiết dạy về dầu mỏ (ở lớp 11 )
*Ví dụ 6: Tục ngữ Việt Nam có câu: “Nước chảy đá mòn”,câu này mang hàm
ý của khoa học hoá học như thế nào?
Trong đá, thông thường chủ yếu là CaCO3 nên trong nước sẽ tồn tại phương trình điện ly:
2 2
3 3 (*)
CaCO Ca CO
Khi nước chảy sẽ cuốn theo các ion 2 2
3
,
Ca CO , theo nguyên lý chuyểndịch cân bằng hoá học thì cân bằng(*) chuyển dịch theo phía chống lại sự giảmnồng độ 2 2
* Ví dụ 7: Hiện tượng tạo hang động và thạch nhũ với những hình dạng phong phú đa dạng như thế nào?
Trong đá, thông thường chủ yếu là CaCO3, khi trời mưa, trong không khí
có CO2 tạo môi trường axit làm tan được đá vôi, những giọt nước mưa rơixuống như vô vàn mũi dao nhọn, sắc khắc vào đá những đường nét khác nhau
áp suất nhiệt độ đột nhiên thấp nên khi giọt nước nhỏ từ từ có tồn tại phươngtrình:
Trang 9Áp dụng: Hiện tượng này thường thấy trong các hang động núi đá
(VD7) ; Ở những phiến đá có dòng chảy đi qua(VD6) Nếu không để ý, trongxây dựng sẽ có ảnh hưởng không ít.Góp phần hiểu được dụng ý của khoa họccủa câu tục ngữ, làm cho hoá học trở nên gần gủi, có hồn văn hơn.Giáo viên cóthể lựa chọn một trong hai VD để xen vấn đề này vào trong khi dạy đến phần
về muối CaCO3(ở lớp 12)
* Ví dụ 8: Cao dao Việt Nam có câu:
“Lúa chiêm lấp ló đầu bờ,
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”
Câu này mang hàm ý của khoa học hoá học như thế nào?
Câu ca dao nhắc nhở người làm lúa: Vụ chiêm khi lúa đang trổ đòngđòng mà có trận mưa rào, kèm theo sấm chớp thì sẽ rất tốt và cho năng suất caosau này
Do trong không khí có ~ 80% khí N2 và ~ 20% khí O2, khi có chớp (tialửa điện) sẽ tạo điều kiện cho N2 hoạt động:
Áp dụng: Đây là một câu ca dao mang một ý nghĩa thực tiễn, thấy rõ
trong đời sống Vấn đề này có thể xen vào trong tiết dạy phân đạm (ở lớp 11 ).Tạo cho học sinh khu vực làm nông nghiệp có thể tiện kiểm nghiệm trong đờisống, tự quan sát
* Ví dụ 9 : Tại sao nước máy lại có mùi clo?
Khi sục vào nước một lượng nhỏ Clo vào nước có tác dụng sát trùng doclo tan 1 phần (gây mùi) và phản ứng 1 phần với nước:
H O Cl HCl HClO
Hợp chất HClO không bền có tính oxi hoá mạnh:
HClO HCl + O
Oxi nguyên tử có khả năng diệt khuẩn
* Ví dụ 10 : Cloramin là chất gì mà sát trùng được nguồn nước?
Trang 10Cloramin là chất NH2Cl và NHCl2 Khi hoà tan cloramin vào nước sẽgiải phóng cho ra khí Clo Clo tác dụng với nước tạo ra HClO.
* Ví dụ 11: Vì sao nước biển lại mặn?
Các con sông, suối, …Các dòng nước trên lục địa đều chảy về biển, đại dương và hoà tan mọi vật thể có thể hoà tan Do quá trình bay hơi, các nguyên
tố, hợp chất tụ tập trong nước biển ngày càng nhiều theo thời gian, vị mặn củanước biển chủ yếu do NaCl gây nên Trong nước biển có khoảng hơn 80nguyên tố, các halogen có nhiều trong nước biển, nguyên tố Br có trong nướcbiển tới 99% tổng lượng tồn tại và chiếm 0,065% trong nước biển
Áp dụng: GV có thể lựa chọn một trong 3 VD (9,10,11) để đưa vào bài:
* Ví dụ 13 : Giải thích vì sao khi nấu canh cua thì có gạch cua nổi lên? Khi nấu trứng thì lòng trắng trứng kết tủa lại?
Vì trong những trường hợp đó có xảy ra sự kết tủa protit bằng nhiệt, gọi
là sự đông tụ.Một số protit tan trong nước tạo thành dung dịch keo, khi đunnóng sẽ bị kết tủa
Áp dụng: Giáo viên có thể chọn một trong 2 VD 12,13 để xen vào bài
giảng của phần về protit (lớp 12) Đây cũng là vấn đề thiết thực bắt gặp trongcuộc sống và phục vụ thiết yếu trong việc chế biến thực phẩm
* Ví dụ 14: Tại sao khi nấu nước giếng ở một số vùng lại có lớp cặn ở dưới
đáy ấm? Cách tẩy lớp cặn này?
Trong tự nhiên nước ở một số vùng là nước cứng tạm thời, là nước có chứa muối Ca(HCO3)2, Mg(HCO3)2.Khi nấu sôi sẽ xảy ra phản ứng hoá học :
Trang 11Cách tẩy cặn ở ấm: Cho vào ấm 1 lượng dấm (CH3COOH 5%) và rượu,đun sôi rồi để nguội qua đêm thì tạo thành 1 lớp cháo đặc chỉ hớt ra và laumạnh là sạch.
Áp dụng: Giáo viên có thể xen vào trong bài giảng về nước cứng(ở lớp 12 ).
Mục đích cung cấp mẹo vặt trong đời sống cũng góp phần cho học sinh hiểubản chất của vế đề có trong đời sống hàng ngày, học sinh có thể ứng dụngtrong đời gia đình mình, tạo sự hưng phấn trong học tập Đó là một thí nghiệm
tự làm
được
* Ví dụ 15: Sherlock Homes đã phát hiện ra cách lấy dấu vân tay của tội
phạm lưu trên các vật ở hiện trường như thế nào chỉ sau một vài phút thí nghiệm?
Lấy một tờ giấy sạch, ấn một ngón tay vào mặt giấy rồi nhấc ra sau đóđem phần giấy có dấu vân tay đặt trên miệng ống nghiệm có đựng cồn iod,dùng đèn cồn để đun nóng phần đáy ống nghiệm.Đợi cho khí màu tím thoát ra(I2) từ ống nghiệm thấy phần giấy có vân tay dần hiện lên rõ nét (màu nâu).Nếu bạn cất tờ giấy có vân tay đi mấy tháng sau làm tương tự cũng vẫn có hiệntượng như trên
Do đầu ngón tay có chất béo, dầu khoáng, mồ hôi, khi ấn tay vào giấy sẽlưu lại một phần trên giấy mặc dù mắt thường không nhận ra Các chất này khigặp hơi Iod cho màu nâu (chú ý hơi Iodrất độc không được ngửi)
Áp dụng: Đây là câu chuyện nêu lên ứng dụng của hoá học trong đời
sống, giúp học sinh hiểu biết nhiều hơn Giáo viên có thể xen vào trong các bàigiảng về chất béo (ở lớp 12 )
* Ví dụ 16: Vì sao tay một người dính cồn iod cầm bánh mì thì có chấm
để nhận biết iod và ngược lại
* Ví dụ 17: Tại sao khi ăn cơm nhai kỹ sẽ thấy vị ngọt?
Cơm chứa một lượng lớn tinh bột, khi ăn cơm trong tuyến nước bọt củangười có các enzim Khi nhai kỹ trộn đều, tuyến nước bọt làm tăng cơ hộichuyển hoá một lượng tinh bột theo phản ứng thuỷ phân thành mantozơ,glucozơ gây ngọt theo sơ đồ:
Trang 12 , 2 , 2
Amilaza H O Mantaza H O n
* Ví dụ 18 :Vì sao ban đêm không nên để nhiều cây xanh trong nhà?
Ban ngày, do có ánh sáng mặt trời nên cây xanh tiến hành quá trìnhquang hợp, hấp thụ CO2 và giải phóng khí O2
2 2 6 10 5 2
n clorophin
Nhưng ban đêm, do không có ánh sáng mặt trời, cây xanh không quanghợp, chỉ có quá trình hô hấp nên cây hấp thụ khí O2 và thải ra khí CO2 làm chophòng thiếu khí O2 và quá nhiều khí CO2
Áp dụng: GV có thể lựa chọn một trong ba VD 16,17,18 để đưa vào
trong bài dạy về tinh bột (ở lớp 12)
* Ví dụ 19 : Dấm ăn là gì?Có ích gì?
Trong dấm ăn có vị chua vì có 3-5% là Axit axetic (CH3COOH) Dấm ăn
có tác dụng tạo vị chua và có tác dụng làm cho cơ thể có cảm giác muốn ăn vàtiêu hoá tốt, có khả năng tiêu độc, sát khuẩn
Áp dụng: Dấm ăn là một thứ gia vị rất gần gũi trong đời sống, giáo viên
có thể xen vào trong bài giảng về axit axetic (ở lớp 11 ) để học sinh liên hệtrong thực tế, hiểu biết về vai trò của dấm ăn đối với con người
* Ví dụ 20: Vì sao không nên ăn hoa quả ngay sau bữa ăn?
Trái cây có loại đường đơn là monosaccarit và một số loại axit sẽ kếthợp với axit trong dạ dày tạo ra Axit tactaric, Axit citric làm cho dạ dày đầyhơi
Một số loại hoa quả có hàm lượng Tanin và Pectin cao, chúng sẽ kết hợpvới dịch vị, chất xơ và protein trong thức ăn, dễ tạo thành những hạt rắn, khótiêu hóa Những hạt này hình thành sỏi ở dạ dày, ruột
Nên ăn hoa quả sau bữa ăn khoảng 1−3 giờ
*Ví dụ 21: Vì sao vắt chanh vào cốc sữa đặc có đường sẽ thấy có kết tủa?
Trong sữa có thành phần protein gọi là Cazein Khi vắt chanh vào sữalàm tăng độ chua, tức làm giảm pH của dung dịch sữa tới pH đúng với điểmđẳng điện của cazein thì chất này sẽ kết tủa
Khi làm phomat, người ta cũng tách Cazein theo nguyên tắc tương tự vàcho lên men tiếp
* Ví dụ 22 : Vì sao nước rau muống đang xanh, khi vắt chanh vào thì chuyển sang màu đỏ?
Có một số chất hoá học được gọi là chất chỉ thị màu, chúng làm cho màucủa dung dịch thay đổi khi độ axit thay đổi
Trong rau muống (và vài loại rau khác) có chất chỉ thị này.Trong chanh
có 7% axit citric.Vắt chanh vào nước rau làm thay đổi độ axit, do đó làm thay
Trang 13đổi màu nước rau.Khi chưa vắt chanh, nước rau muống có màu xanh lét là chứachất kiềm canxi.
* Ví dụ 23 : Vì sao sau khi ăn trái cây thì không nên đánh răng ngay?
Các nhà khoa học khuyến cáo: Ai ăn trái cây thì phải một giờ sau mớiđược đánh răng Tại sao vậy? Vì chất chua (axit hữu cơ) trong trái cây sẽ kếthợp với những thành phần trong thuốc đánh răng theo bàn chải sẽ tấn công các
kẽ răng và gây tổn thương lợi Bởi vậy phải đợi đến khi lượng nước bọt trunghòa axit trong trái cây, nhất là táo, cam, nho, chanh
Ta đã biết thức ăn vào dạ dày phải lưu giữ lại từ 1−2 giờ Nếu sau bữa
ăn, ta ăn ngay trái cây sẽ làm tăng thêm sự lưu trệ trong dạ dày
* Ví dụ 24 : Vì sao bôi vôi vào chỗ ong, kiến đốt sẽ đỡ đau?
Do trong nọc ong, kiến, nhện có axit hữu cơ tên là axit fomic (HCOOH).Vôi là chất bazơ nên trung hòa axit làm ta đỡ đau
2HCOOH Ca OH ( ) HCOO Ca 2H O
Áp dụng: Giáo viên có thể lựa chọn một trong 5 VD
(VD20,21,22,23,24) để đưa các vấn đề thực tế này vào bài axit cacboxylic (ởlớp 11 )
* Ví dụ 25: Làm thế nào để biết dưới giếng có khí độc (CO) hoặc nhiều khí
thiên nhiên(CH 4 …)và không có oxi, để tránh khi xuống giếng bị ngạt?
Trong các giếng đào đặc biệt nhiều ở vùng đồng bằng thường có khí độc
CO, CH4… và không có O2 Mà người dân chúng ta hay có thói quen xuốnggiếng thau giếng hoặc vì lấy gầu múc nước… Đã có nhiều trường hợp bị tửvong một lúc nhiều mạng người vì gặp phải giếng có khí độc (CO) gây đôngmáu, CH4…và không có O2 gây ngạt trong tíc tắc, làm người xuống cứu cũngchết.Để tránh, tốt nhất không nên xuống các giếng đào, nếu có xuống phải đeobình oxi Còn muốn biết có khí độc(CO), hoặc nhiều khí thiên nhiên(CH4…) vàkhông có O2 chỉ cần lấy dây buộc một con gà, vịt … thả xuống nếu nó chết thìchứng tỏ có khí độc
Áp dụng: Đây là một hiện tượng hay xảy ra, giáo viên nên đưa vào bài
giảng để nhắc nhở học sinh, cộng đồng …tránh những cái chết thương tâm.Vấn đề này có thể xen vào bài dạy Cacbon hay hidrocacbon no (ở lớp 11 )
* Ví dụ 26: Vì sao có thể đánh cảm bằng dây bạc và khi đó dây bạc bị hóa
đen? Để dây bạc trắng sáng trở lại, người ta sẽ ngâm vào nước tiểu?
Người bị cảm trong cơ thể thường sinh ra những hợp chất dạngsunfua(S2−) vô cơ hay hữu cơ đều có tính độc Khi đánh cảm bằng bạc, do S có
ái lực mạnh với Ag nên xảy ra phản ứng tạo Bạc sunfua (Ag2S) kết tủa màuđen Do đó loại được chất độc ra khỏi cơ thể và cũng làm cho dây bạc chuyểnthành màu đen
Ag S Ag S