lịch sử đảng bộ và nhân dân huyện giao thủy

Bí th Nguy n Xuân Nghinh... Cùng lúc tách huy n Giao Thuthành hai ph huy n Xuân Tr ng và Giao Thu theo ch "Th ngt"4... - Xã Th Tiên Châu thành Giao Châu g m: Sa Châu, Tiên Ch ng,Duyên Th

ch s ng b và nhân dân huy n Giao Thu , t nh Nam nh

(1930-2005)

-Ch u trách nhi m xu t b n

Ban Th ng v Huy n u Giao Thu khoá XXIII

1 /c Nguy n Xuân Nghinh: TUV, Bí th Huy n u , Ch t ch H ND huy n

3 /c Tr n V n L u: Phó bí th Huy n u , Ch t ch UBND huy n

4 /c Nguy n V n Tuý: U viên Ban TVHU, Phó ch t ch H ND huy n

7 /c Phan V n Tình: U viên Ban TVHU, Ch nhi m UBKT Huy n u

-Biên so n

Phòng L ch s - Ban Tuyên giáo T nh u Nam nh

Tr i qua m y th k u tranh và xây d ng quê h ng, nhân dânGiao Thu luôn luôn th hi n lòng yêu quê h ng, t n c n ng nàn, ýchí quy t tâm cao, cùng v i tinh th n oàn k t t o l p s c m nh c ng

ng và lòng nhân ái bao la c bi t t khi có ng C ng s n Vi t Namlãnh o n nay, nh ng truy n th ng và ph m ch t t t p y c a con

ng i Giao Thu càng c phát huy và nhân lên g p b i ng b huy nGiao Thu ra i ã lãnh o các t ng l p nhân dân trong huy n l p nên

nh ng k tích m i: góp ph n cùng c n c giành th ng l i trong Cách

ng Tháng 8-1945, ánh th ng 2 qu c xâm l c u s , th ng nh t T

qu c và giành nhi u th ng l i to l n, có ý ngh a l ch s trong công cu c

i m i, làm cho quê h ng Giao Thu không ng ng i thay cùng c

c ti n n m c tiêu dân giàu, n c m nh, xã h i công b ng, dân ch ,

n minh, i s ng c a các t ng l p nhân dân trong huy n ngày càng c

i thi n, m no và h nh phúc

Ghi l i quá trình hình thành và phát tri n c a m nh t, con ng iGiao Thu v i truy n th ng cách m ng quý báu là vi c làm r t quan tr ng

và c n thi t Càng quan tr ng và c n thi t h n khi c n ghi l i ch ng ng

u tranh y gian kh , hy sinh nh ng c ng r t i v vang và t hào v i

nh ng chi n công hi n hách trong u tranh, nh ng thành t u to l n trongxây d ng quê h ng c a ng b và nhân dân Giao Thu k t khi có

ng C ng s n Vi t Nam lãnh o n nay ây s là tài li u nghiên c u

và giáo d c truy n th ng cách m ng quan tr ng cho các th h cán b ,

ng viên và các t ng l p nhân dân Giao Thu mãi mãi sau này, t ó

i cán b , ng viên và các t ng l p nhân dân trong huy n (nh t là th h

tr ) càng t hào h n và trách nhi m cao h n i v i s nghi p xây d ng,

o v T qu c Vi t Nam XHCN, xây d ng và b o v quê h ng d i slãnh o c a ng

Th c hi n s lãnh o, ch o c a Trung ng và c a T nh u , Ban

Th ng v Huy n u ã có ngh quy t và xây d ng k ho ch s u t m t

li u, biên so n l ch s ng b và nhân dân huy n nhà Tr i qua th i gianlàm vi c công phu, nghiêm túc và trách nhi m cao, n nay cu n "L ch s

ng b và nhân dân huy n Giao Thu giai n 1930-2005" ã hoànthành, xin trân tr ng gi i thi u v i cán b , ng viên, nhân dân tronghuy n và b n c g n xa

Ban Ch p hành ng b huy n xin trân tr ng cám n Ban Tuyêngiáo T nh u , các ng chí trong t s u t m t li u; các ng chí nguyên làlãnh o ch ch t c a huy n các th i k ; các ng b , chi b c s cùngông o cán b , ng viên, nhân dân trong huy n ã óng góp nhi u công

c, trí tu t p sách c hoàn thành

Do th i gian l ch s dài, tài li u b th t l c và nh ng khó kh n khácnên quá trình biên so n không th tránh kh i nh ng thi u sót Ban Ch phành ng b huy n kính mong c s óng góp, b sung c a ông ocán b , ng viên và các t ng l p nhân dân trong huy n khi tái b n cu nsách c hoàn ch nh h n./

T/m BCH ng b huy n

Bí th Nguy n Xuân Nghinh

Giao Thu là m t huy n n m phía ông Nam, c a ngõ ra bi nông c a t nh Nam nh ông B c giáp huy n Ti n H i (Thái Bình), cósông H ng là biên gi i dài 11,4km; phía B c giáp huy n Xuân Tr ng, cósông Sò biên gi i dài 12,5km; phía Tây giáp huy n H i H u, biên gi i làsông Sò dài 6,2km; phía ông Nam giáp bi n ông dài 32km, b n b sông

c bao quanh, v i di n tích t nhiên 232,1 km2, dân s n m 2005 là193.754 ng i; huy n l Giao Thu óng t i th tr n Ngô ng

m phía h l u sông H ng, hàng n m nh n c m t l ng phù

sa tích t r t l n, t o nên nh ng vùng t b i m i v i hàng ngàn ha khá

ng ph ng ti n ra bi n ông(1) T ng th i gian m i khi l p t b i, n n ã

ng ch c, ông cha ta l i quai ê l n bi n

xa x a Giao Thu (2) v n là vùng t nhi u h a h n, lôi cu nnhi u ng i n khai kh n t ai, sinh c l p nghi p, trong ó có inh B

(1)- C 10 n m l n ra bi n kho ng 1,5km - Pieure-Gourou 1936 - Nông dân ng b ng

a danh huy n Giao Thu t x a i Lý g i là h ng Giao Thu ,

i Minh ô h nâng lên là huy n Giao Thu (2) Cu i th k XIV, d itri u Lê Thánh Tông (1469) xác nh huy n Giao Thu thu c Ph Ph ngHoá g m 79 xã(3) n tri u Lê C nh H ng (1741) l i tách Ph Ph ng Hoáthành Tr n S n Nam Th ng và Tr n S n Nam H n tri u Nguy nMinh M nh th ba (1822) S n Nam H i thành Tr n Nam nh, n m(1831) i thành t nh Nam nh n n m 1890 l i tách t nh Nam nh l pthành hai t nh Nam nh và Thái Bình Cùng lúc tách huy n Giao Thuthành hai ph huy n Xuân Tr ng và Giao Thu theo ch "Th ngt"(4) N m 1926 l i b c p ph trung gian và ch "Th ng h t", nh ngmãi n n m 1933 Giao Thu m i tách h n ch "Th ng h t" ó

Khi "Ba L t ch a phá h i" sông H ng Hà ch y qua c a Hà L n ra

bi n ông, thì t Giao Thu còn n m bên t ng n sông H ng Theo t c

ph và di ngôn c a các c già làng k r ng: t làng Hoành ông tr c n i

li n v i làng Nguy t Giám (Ki n X ng-Thái Bình), ngày nay dòng h

Tr n Hoành ông còn m m chôn táng n i ây, hàng n m tuy t ThanhMinh con cháu v n n vi ng m Hoành Nha tr c là làng Hoè Nha giáp

(1)- L ch s ng b t nh Nam nh, NXB Chính tr QG Hà N i 2001 Tr 17&34 (2)- Theo "S h c b kh o" Vi n S h c, NXB-VHTT.

(3)- D a chí Nguy n Trái NXB KHXH Hà N i 1970 - Tr 257-258.

(4)- L ch s ng b t nh Nam nh NXB CTQG Hà N i 2001 Tr17 (th i Nguy n Tri

ph cai qu n m t ph , ng th i trông coi m t huy n khác g i là "Th ng h t"

i làng D ng Li u (Ki n X ng - Thái Bình) (L ch s ng b Giao

Ti n) xã Hà Nam là m t ph n t c a xã N i Lang Xã Nam Thành thu c

xã Roãn Trung, Qu n Ba Kh u (Ki n X ng-Thái Bình) nay m t s giaình c a ba thôn trên v n còn quan h h hàng, cúng gi , th m vi ng l nnhau

Qua quá trình bi n i và s v n ng c a t nhiên, n Lê tri uBính Ng (1787) x y ra "Ba L t phá h i" Theo t c ph còn ghi chép(1) và

di ngôn truy n l i r ng: tr c khi "Ba L t phá h i", Ba L t ch là con l ch

nh , ng i qua l i t b bên này sang b bên kia ch qua cái c u tre nh

bu c ba lu t l t, c ng có truy n thuy t nói m i ng i dân góp 1 cây tre và

3 cái l t, nên m i có tên là "Ba L t" T ó, m nh t Giao Thu bi n i

t ng n sang h u ng n sông H ng Hà, sông H ng Hà ch y ra c a Ba L tngày m t r ng ra, nhánh ch y ra c a Hà L n(2) ngày càng thu h p d n

Cùng v i h th ng ng sông, Giao Thu còn có h th ng ng

d c ngang khá thu n ti n ng liên t nh 56 n i t huy n Bình L c(Hà Nam) qua huy n V B n, Li u (Ngh a H ng), Yên nh (H i H u)qua th tr n Qu t Lâm, t i th tr n Ngô ng ( n ng 56 qua Giao

Th y dài 16km) ng 54 n i v i ng 21 qua L c Qu n và huy n lXuân Tr ng n th tr n Ngô ng n Giao An ( n ng 54 quaGiao Thu dài 20km) Ngoài ra còn có các tuy n ng b liên xã, sôngngòi thu n ti n cho giao thông thu b , thu l i

c bi t Giao Thu còn có 32km b bi n, t c a Ba L t (GiaoThi n) n c a Hà L n (Qu t Lâm) ây là vùng ch a ng nhi u ti m

ng kinh t v thu h i s n Ngoài ti m n ng truy n th ng v s n xu t và

(1)- Theo t c ph Nguy n p Hoành Nha (Giao Ti n)

(2)- Hà L n còn có tên g i là "L n Môn" (mà c a Hà L n ngày ó là khu c u Xi m ng Hoành Nha ngày nay)

ánh b t nuôi tr ng thu h i s n còn có khu du l ch, t m bi n Qu t Lâm;khu v c r ng ng p m n C n Lu, C n Ng n, ã tham gia công c Ramsa,

c công nh n là khu d tr sinh quy n th gi i c Th t ng Chính

ph quy t nh thành l p V n Qu c gia Xuân Thu , ã và ang tr thànhkhu du l ch sinh thái h p d n y h a h n ây còn là m t trong nh ng c angõ quan tr ng t bi n vào, là khu v c qu c phòng quan tr ng c a t nh và

n quai ê l n bi n khai kh n l p lên các làng xã u tiên, ó là làngHoành Nha, Hoành Nh t (sau i thành Hoành ông), Hoành Nh , HoànhTam, Hoành T , Hoành L , ti p n các làng Kh c Nh t, Ng ng Nhân,Duyên Th , Tiên Ch ng, Sa Châu, Thanh Khi t, an Ph ng, V n Trì,

Qu t Lâm(1)

n tri u Minh M nh (1820-1840) tri u ình t ch c quan Doanh

n s và cho khai kh n vùng t tân b i Nam nh - Thái Bình, cNguy n Công Tr là ng i ch u trách nhi m th c hi n, cho ng i các n i

n khai kh n l p lên các làng xã: Du Hi u, M c c, Th c Hoá, B nh Ri,

n Thành, ch Giáo, Qu n L i, Duy T c, Thuý R nh, Hi t C , c S

(1) - Theo t c ph c a các dòng h , nhi u i nh t n nay (2005) là 14-15 i (theo tính toán khoa h c thì i n sang i kia trung bình cách nhau kho ng 20 n m,

nh v y hình thành làng xã Giao Thu ã trên 300 n m).

i tri u Thi u Tr (1841-1847): c ng Xuân Cát Tiên Côngcùng 13 c c ng s chiêu m dân nghèo các n i n khai kh n l p xãThanh Nhang ( t lòng tri ân, nhân dân ã l p n th các c xómThanh An xã Giao Thanh)

Tri u T c th b y (1858) m t s ng i Hành Thi n (Xuân

Tr ng) nh c ng Kim Toán (quê Hành Thi n) là T ng c t nh Ngh

An, dâng s xin tri u ình cho khai kh n t m i Giao Thu c tri uình chu n t u, c Tr n H u D khâm ch v th sát, n n m T c th

i c phê chu n Các ng i có th l c v chính tr , kinh t , ph n l n

là ng i Xuân Tr ng, cùng m t s ng i làng c u Giao Thu ng rachiêu m ng i n khai kh n l p thành 8 p, các p u l y tên làng xã c

t tên cho p m i ó là:

- p Phú Nhai sau i thành Phú H ng do c inh V n Ba, inh

n Ng n, inh V n Thi n, inh V n V ng cai qu n

- p Hoành Nha sau bán cho Phú Nhai i thành p Phú Ninh do cinh Vi t K , inh V n áp cai qu n

- p Hoành ông sau bán cho Liên Thu v n gi nguyên danh b

do c Ph m Vi t Chí, Ph m V n Hiên, Ph m V n H , Ph m V n T cai

qu n

- p Th ng Phúc do c V Phúc Tiêu sau bán l i cho Sa Châu, p

Sa Châu sau bán l i cho Ng ng Nhân (v n gi nguyên danh b là SaChâu) do c V Vi t S , Mai V n Thìn, Tr n Vi t Ry qu n lý

- p L c Nghi p do c Ph m Công T làm qu n m , c Tr n Kh cThi u là d n m

- p An C do c V Vi t Ngó làm qu n m , sau nh ng cho PhúNhai i thành Phú Th , do các c inh Vi t S i, inh V n Kh , inh

Cùng th i gian này c Nguy n Nh V c ng i làng Tr ng Uyên xã

n Xá huy n Nam Tr c xu ng d y h c t Minh H ng (nay thu c xãGiao Thanh) c th y vùng t bãi b i ngoài ê Minh H ng h ng raphía bi n c t t ã cao, lau s y m c lên t i t t, chim muông u kín bãitìm m i, c n y ý nh r m t s b n bè và m t s ng i giàu có cùngtham gia, nh c ng Kim Toán (còn g i là c Th ng Ngh ) n xintri u ình cho khai kh n n T c th 10 (1860) c phê chu n, chiathành 14 su t p, theo nguyên t c g n c a sông H ng h ng nhi u phù sathì su t t nh , xa c a sông H ng ch u m n cao thì su t t nhi u h n(m i p u c mang tên làng v qu n m , khi v qu n m qua i cnhân dân trong p l p n th ghi n), các p phân chia nh sau:

- p Tr ng Uyên chi u r ng 6 c, chi u dài 30 c (qua nhi u l n

n bi n nay ã dài h n nhi u l n) Chánh qu n m c Nguy n Nh V c(Tiên Công), Phó qu n m c Ph m V n o (là ng i có công chiêu m ,

ch c vi c khai kh n và qu n lý)

- p Hành Thi n r ng 7 c, dài 30 c, nhân dân l p n th c

ng Kim Toán ng i có công trình tri u ình cho dân khai hoang l p p

- p Xuân Hy r ng 8 c, dài 30 c, Chánh qu n c Tr n Gi i(Tiên Công).

- p Th y Nhai r ng 9 c, dài 30 c, Chánh qu n m c Trình

n B ng (Tiên Công)

- p Hoành L r ng 10 c, dài 30 c, Chánh qu n m c Nguy n

ng (Tiên công), Phó qu n m c Roãn ình R t

- p L (Trà L ) r ng 12 c, c chia làm ôi ( p L L ng và

p L Giáo), Chánh qu n m c Tr n Thi u (L ng) Tiên Công, Phó qu n

c Tr n Bân (Giáo)

m Thành Thái nh niên (1890), c Nguy n Huy Th ng i xã

Qu t Lâm Th ng là Chánh qu n m C Nguy n V n Khanh ng i xã An

Tr ch (M L c) là Phó qu n m chiêu m ng i các n i n khai kh n l p

xã Hà Nam

m Thành Thái l c niên (1894), c Nguy n B ng và c Tr nThanh xã L c Thu (Xuân Tr ng) là Chánh, Phó qu n m a ng i nkhai kh n l p xã Thi n Giáo

Cùng n m 1894, c Trùm Thu cùng 21 c t Thái Bình sang tr ng

kh u g n tr m m u khu bãi b i n n m 1903 m i c l p xã NamThành

Phía gi a huy n t ai còn hoang hoá r t nhi u c Nhà n ccho phép khai kh n C C nhân Tr n Công D ng cùng các c Nguy n

Vi t Phiên, Ph m H u C m, Ph m Vi t Tu n (ng i Hoành ông) chiêu

ng i n khai kh n l p làng L c Nông Nhân dân a ph ng ã l p

n th , kh c tên các c vào bia á ghi công n và suy tôn c Tr nCông D ng là Thành Hoàng làng L c Nông (Giao Nhân)

Cùng th i, c C nhân D Trâm cùng m t s c Thanh Khi t(Giao Y n), Hoành L (Hoành S n) chiêu m ng i n khai kh n l plàng Nho Lâm (Giao H i).

Phía Nam huy n có c n B ch Long khu t ai r ng b ng ph ng bhoang hoá khai thác vùng t này, n m 1923 chính ph b o h Pháp

t nhân dân các huy n Giao Thu , Xuân Tr ng, H i H u n p con ê

ch Long ( ê lúc ó không c kiên c nh ngày nay), sau ó Pháp rangh nh cho tr ng u t ng lô chia cho nh ng ng i n khai kh n

i su t c chia 1.725 t c t, nh ng ch có 225 t c t làm th c (1)

Nh ng ng i có th l c Xuân Tr ng ng ra tr ng u ã trúng th u, dân 4 xã Trà Trung, Hành Thi n, Nam n, Kiên Lao n khai kh n,chia thành 4 lô trong ê và 1 lô s 5 ngoài ê

- Lô s 1: Có 154 su t, do c Tôn (Chánh H ng h i) ng ra mnhân dân Trà Trung xu ng l p làng Trung Long

- Lô s 2: Có 154 su t, do ông Nguy n L ng C n ng ra m nhândân Hành Thi n xu ng l p làng Long Hành

- Lô s 3: Có 157 su t, do ông C Rung ng ra m nhân dân Nam

Ngày 26-2-1936 Chính ph b o h Pháp ti n hành p ê B chLong l n th hai, ê dài 7km, r ng 2,5m, h t 152.000m3 t, v i 3.000 phu

làm li n trong 4 tháng, b kè á phía chân ê ch n sóng bi n dài 4,5km.Do

(1)- M i su t t c chia, ph i n p cho Chính ph b o h là 22,2 , nh ng nh ng

ng i ng tr ng u, b t m i su t ph i n p là 40 ng ông D ng.

(2)- 4 xã c a Xuân Tr ng xu ng l p p m i u l y ch Long g n v i m t ch c a làng c

quai ê l n bi n m r ng thêm c 3.174 m u B c B ra phía bi n, s

ru ng 1.747 m u chia cho các làng phía trong là Tiên Ch ng, Sa Châu,Thanh Khi t; s còn l i 1.417 m u chia cho 4 c m dân c g m 628 dâninh thu c 4 p Long Hành, Nam Long, Trung Long, Kiên Long

m 1938 Chính ph b o h Pháp ti p t c p ê L c Thi n (còn

i là ê M B c) n i li n v i ê B ch Long thu c h th ng ê bi n Têntri huy n Nghiêm Xuân Kh i gian ác, v i bao th n n ch n và h i l ,

xã nào m i khi thi u phu lên làm công tr ng, là y cho lính l b t ào l ,

"chôn chân" lý tr ng, phó lý, t c bi u, r i dùng ba toong ánh p N ukhông b chôn chân và ánh p là ph i út lót cho y M t khác i v i dânphu, y còn cho b n cai phu ánh p, thúc ép làm v t nh m c chúng

ng ph n chênh l ch Th m chí chúng còn n ch n, b t xén c ph n nh

c c a phu (1m3 t là 0,08 xu và 0,3 kg l ng g o/ngày/công) "Vi c

p ê L c Thi n s cho phép nh ng ng i dân trong t nh Nam nh c

d ng m t di n tích ru ng t khá l n, kho ng 2.000 m u B c B "(1)

huy n còn có c p t ng, c p xã, thôn; Giao Thu g m 5 t ng v i 56 xã là:

1 T ng Hoành Nha c thành l p i Lê C nh H ng n m Canh

Ng (1750-1870), g m các xã: Hoành ông, Hoành Nh , Hoành Tam,

Hoành T , Hoành L , Hoành Nha, Kh c Nh t, Ng ng Nhân, L c Nông,Duyên Th , Tiên Ch ng, Sa Châu, Thanh Khi t, an Ph ng, V n Trì,

Qu t Lâm Th ng, Qu t Lâm H , Diêm n, ông Bình(2).

(1)- Nh n xét vi c s d ng bãi b i bi n, theo quan m nhân ch ng h c c a Latger tháng 12-1940 Tài li u l u tr Th vi n Trung ng s M16.995

(2)- Làng ông Bình g c là làng Hoành ông, do mâu thu n trong H i ng h ng chính n m 1890 phân sách tách ra l p làng m i là ông Bình.

2 T ng Hoành Thu, thành l p th i Minh M nh (1820-1846), g mcác xã: Du Hi u, M c c, Th c Hoá, B nh Ri, T n Thành, ch Giáo,

Qu n L i, Duy T c, Hi t C , Thúy R nh, c S , T L c(1)

3 T ng Qu t Lâm thành l p cu i th i Minh M nh (1846) t ng nàytách m t s xã c a hai t ng Hoành Nha và Hoành Thu, l p ra t ng Qu tLâm g m các xã: Qu t Lâm Th ng, Qu t Lâm H , V n Trì, Thanh Khi t,

an Ph ng, Liên Trì, Du Hi u, M c c

4 T ng L c Thi n, c thành l p th i T c (1848-1883), g mcác xã: ông Thi n, Thi n Nguyên, Chí Thi n, Tr ng Uyên, L c Thi n,Quân An, i ng, Trà H ng, Xuân Thi n, Tam L c, Kiên Hành, NhoLâm, Thi n Giáo, T p Thi n, Nam Thi n

5 T ng Hà Cát c thành l p th i Thành Thái (1889-1907) g mcác xã: Hà Cát, nh H i, Giáo Phòng, Thu n Thành, Thanh Nhang, HàNam, Nam Thành

* N m 1940-1944, Chính ph b o h Pháp cho sát nh p m t s p

nh thành m t s xã:

- Xã ông Thi u g m: p Phú L ng, Phú Ninh, Hoành ông

- Xã Thi n Nguyên g m: p Hoành Tam, Th ng Phúc, Sa Châu

- Xã Chí Thi n g m: p L c Nghi p, Phú Th , L c Th y

- Xã T p Thi n g m: p Nam Thi n, i ng

- Xã Quân An g m: p Thu Nhai, Hoành L

- Xã L c Thi n g m: p Tr ng Uyên, Xuân Hy

(1)- Theo “ a chí Nam nh” - NXB Chính tr Qu c gia Hà N i - 2003; trang 49

- Xã Trà H ng g m: p L L ng, L Giáo

- Xã Qu n Long g m: Kiên Long, Nam Long, Long Hành, TrungLong

Sau Cách m ng Tháng Tám 1945, tháng 3-1946 Qu c h i N c

Vi t Nam Dân ch c ng hoà quy t nh n v hành chính b c p t ng,

p nh t các xã nh thành các liên xã l n Th c hi n quy t nh trên huy nGiao Thu ti n hành h p nh t t 56 xã c , thành 23 xã m i sau ây:

- Xã H i Y n g m: Liên Trì, an Ph ng, Thanh Khi t

- Xã Th Tiên Châu: Sa Châu, Tiên Ch ng, Duyên Th

- Xã Hoành Nha:

- Xã Liên Hoành g m: Hoành Tam, Hoành T , Hoành L

- Xã Hoành S n g m: Hoành Nh , Kh c Nh t

- Xã ông Hoà g m: Hoành ông, ông Bình.

- Xã Diêm n:

- Xã Qu n Long g m: Kiên Long, Nam Long, Long Hành, Trung Long

- Xã Kiên Lâm g m: Kiên Hành, Nho Lâm

- Xã Cát H i g m: Hà Cát, nh H i

- Xã Giáo Thành g m: L c Thành, Thu n Thành, Giáo Phòng A-B

- Xã Nam Thi n g m: Hà Nam, Nam Thành, Thi n Giáo

- Xã Th c Hoá:

- Xã L c Nhân g m: Ng ng Nhân, L c Nông

- Xã Tam Thi n g m: ông Thi n, Thi n Nguyên, Chí Thi n

- Xã Xuân L c g m: Xuân Thi n, Tam L c, Phú Ninh

- Xã Qu t H i thành Giao Lâm g m: Qu t Lâm h , Qu t Lâm

- Xã Th Tiên Châu thành Giao Châu g m: Sa Châu, Tiên Ch ng,Duyên Th

- Xã Hoành Nha i thành xã Giao Ti n

- Xã Liên Hoành i thành Giao Hoành g m: Hoành Tam, Hoành, Hoành L

- Xã ông Hoà và Diêm n h p nh t thành Giao n Hoà g m:Hoành ông, ông Bình, Diêm n

- Xã Gi Thành thành Giao Hoan: B nh Ry, T n Thành, Th c Hoá

- Xã Qu n Long, Kiên Lâm h p nh t thành xã Giao H i g m: KiênLong, Nam Long, Long Hành, Trung Long, Kiên Hành, Nho Lâm

- Xã Cát H i i thành Giao H ng g m: Hà Cát, nh H i

- Xã L c Nhân thành Giao Nhân g m: Ng ng Nhân, L c Nông

- Xã Thi n An thành Giao an g m: L c Thi n, Quân An, Trà H ng

- Xã Tam Thi n thành Giao Thi n g m: ông Thi n, Thi nNguyên, Chí Thi n

- Xã T p Thi n i thành Giao L c: i ng, Nam Thi n

- Xã Giáo Thành thành Giao Thu n g m: Thu n Thành, L c Thành,Giáo Phòng

- Xã Xuân L c thành Giao Xuân g m: Xuân Thi n, Tam L c, PhúNinh

- Xã Thanh Nhang, Nam Thi n h p nh t thành Giao Hà Thanh,

m Thanh Nhang, Hà Nam, Nam Thành, Thi n Giáo

* n c i cách ru ng t (1956) m t s xã l i chia nh ra:

- Xã Giao H i chia thành 2 xã Giao H i và Giao Long

- Xã Giao Lâm chia thành 2 xã: Giao Lâm và Giao Phong.

- Xã Giao Ti n chia thành 3 xã: Giao Ti n, Giao Hùng, Giao Th ng

- Xã Giao S n chia thành 2 xã: Giao S n và Giao Hà

- Xã Giao n Hoà chia thành 2 xã: Giao Hoà và Giao Bình

- Xã Giao L c chia thành 2 xã: Giao L c và Giao Thu n

- Xã Giao Thi n chia thành 2 xã: Giao Thi n và Giao An

- Xã Giao Hà Thanh chia thành 2 xã; Giao Thanh và Giao H ng

- Xã Giao Tân chia thành 2 xã Giao Tân và Giao Minh

* Sau c i ti n qu n lý HTX (l n hai 1973) a quy mô s n xu t l n,HTX toàn xã Ti n hành u ch nh và h p nh t m t s xã theo vùng

- Xã Giao Châu g m: Sa Châu, Tiên Ch ng, Thuý R nh, c S

- Xã Giao Nhân: Duyên Th , Ng ng Nhân, L c Nông

- Xã Giao Ti n g m: Giao Ti n, Giao Hùng, Giao Th ng

- Xã Hoành S n g m: Giao Hoành và Giao S n

- Xã Bình Hoà g m: Giao Bình và Giao Hoà

- Xã H ng Thu n g m: Giao H ng và Giao Thu n

- Xã Giao Tân g m: Qu n L i, ch Giáo, Duy T c, Hi t C

- Xã B ch Long (xã kinh t m i c thành l p n m 1966)

* N m 1986, tách 4 khu c a xã Bình Hoà và 2 khu c a xã Hoành

n, thành l p th tr n Ngô ng

* N m 2003, xã Giao Lâm i thành th tr n Qu t Lâm

Khi nhân dân m i n khai kh n l p nghi p thì ai c ng có m t ph n

ru ng t công c chia Ph n l n nh ng ng i m i khai kh n là nh ng

dân nghèo không có ru ng t, không có v n li ng ch y u d a vào s clao ng khai phá s n xu t, sinh s ng, th ng xuyên g p thiên tai h nhán, m t mùa liên miên n hình là tr n ngày 12 tháng 5 n m Quý Mão(1903), gi a lúc tr i quang mây t nh, t nhiên nh có m t ti ng n d d ingoài bi n kh i, trong lúc m i ng i còn ang bàng hoàng nh n nhác,không bi t u gì x y ra, thì m t c n gió m nh cùng thác n c dâng cao

i trên ng n tre t bi n m m vào t li n, không ai k p ch y, n c

cu n s ch h t nhà c a, c a c i, hàng ngàn ng i ch t và m t tích, nhân dân

i là tr n "H ng Thu "

Sau tr n "sóng th n" khó kh n ch ng ch t khó kh n, còn ai s ng sótthì nhà c a, hoa m u không còn, t ai b nhi m m n không s n xu t

c, b nh t t phát sinh, nông dân ngày càng lâm vào c nh kh n cùng Không còn con ng nào khác, m t s nông dân tr không n i bán l icho p khác tr v quê c làm n(1) Tai ho sóng th n 12-5 n m QuýMão v a qua, thì tai ho khác l i p n Tr n bão 24 tháng 6 n m K T(1929) là c n bão m nh ch a t ng th y M t l n n a nhi u nhà c a, tài s n

lô s 5 ngoài ê do tu s H c u, b không n khai kh n n a Sau ó

ng Mô (Qu t Lâm) và Chánh oan (Duyên Th ) m ng i Qu t Lâm,

c Nông ra tr ng cói, làm mu i, g i là cánh ng Xuân Thu

Sau bão, ru ng v n không cày c y c do nhi m m n, c nh kh nkhó l i ch ng ch t, nhi u ng i ph i bán i m t ph n t c a mình sinh

ng T ó ru ng t ngày m t tích t vào tay a ch càng nhi u, làmcho phân hoá giai c p, kho ng cách giàu nghèo ngày càng sâu s c Nhi u

ng i nông dân thành "canh n" làm thuê ho c thành "tá n" nh n

ru ng cày c y n p tô cho a ch

(1)- Sau tr n "sóng th n" ngày 12-5 n m Quý Mão p Hoành Nha bán l i cho p Phú Nhai, p Hoành ông bán l i cho p Liên Thu và nhi u ng i khác ph i bán

ru ng t c a mình v quê c

Vi c nhân dân t các n i n khai kh n l p lên làng xã (1) là c m tquá trình bi n i, th ng tr m t m nh t hoang hoá sình l y thành nh ngcánh ng phì nhiêu bát ngát T th i tri u Nguy n tr v tr c, nh ng ttân b i không cho tr ng u thành t n Nh ng sau này k t khi th cdân Pháp xâm chi m t ách ô h trên t n c ta, thì b n quan l i, a

ch và nhà chung d a vào th l c Pháp ã tr ng u khai kh n bi n thành

n, t th

ó c ng n y sinh nh ng mâu thu n: gi a nhân dân v i chphong ki n, thu c a, gi a nông dân v i a ch , gi a a ch v i a ch ,nông dân v i nông dân

Trong n i b nhân dân ã x y ra tranh ch p ru ng t c a nhau nh tranh ch p gi a nhân dân 3 làng Hoành ông, Hoành Nh và Diêm

n, v ki n kéo dài mãi n tri u Nguy n a gi i làng Diêm n m i

c phân nh và chính th c c ghi trong Gia Long a b Nh ng n m

tr c Cách m ng Tháng 8 x y ra tranh ch p t ai gi a các làng Kiên Lao

và Nam Long, Nam Long và Long Hành (xã Giao Long) và m t s n ikhác

D - Vi c h c hành:

t dân t c hi u h c, trong ó có nhân dân Giao Thu , d i tri u

Lê và tri u Nguy n vi c h c hành c coi tr ng, nhi u làng xã u l p

i T v n, giành ru ng h c ng làm qu nuôi th y và khen th ngkhuy n khích h c trò gi i, d ng V n ch th c Kh ng T , ghi h chàm, h c v nh ng ng i t

(1)- Tính n n m 2005 ã có các dòng h v nh c l p làng xã Giao Thu g m các

h : Bùi, Cao, ng, inh, ào, oàn, Giang, Hoàng, Hà, Lê, L i, Lã, L u, Mai, Nguy n, Ngu , Ngô, Ông, Ph m, Phan, Phùng, Roãn, Tr n, Tr nh, Tr ng, V

Tr c gi c ngo i xâm, C nhân Nguy n Qu c Trinh (Hành Thi n)(1845-1846) cùng Ti n s Phát (Qu n Anh-H i H u) (1846-1847),

Tu n ph Nguy n Túc (Ph ng -Tr c Ninh) (1851) n Hoành Nha m

tr ng cao c p d y các nho sinh, danh s trong vùng c bi t Hoàng giáp

Ph m V n Ngh (quê ý Yên) (1869-1870) m tr ng v a d y v n v a d y

võ, là m t tr ng c bi t nên thu hút c nhi u nho sinh các n i nc; ngoài vi c d y h c, còn so n, in n nhi u sách hun úc lòng yêu

c cho môn sinh

Tr c, trong th k XVIII và XIX các làng xã u có th y th ykhoá d y ch Hán và ch Nôm n tri u Nguy n không t ra h c v

Tr ng Nguyên; qua các cu c thi h ng, thi h i, thi ình Giao Thu ã cónhi u ng i t, tiêu bi u Hoành Nha (Giao Ti n) ã có m t v Giám

th Qu c t giám (Tr ng Tràng), 4 c nhân, 18 c ng c ( u thing) và tú tài; Hoành ông (th tr n Ngô ng) có 1 c nhân, 6 nh t

nh tr ng (thi H ng); Thanh Khi t (Giao Y n) có 2 c nhân; Hoành L(Hoành S n) có 1 c ng c ; Hoành Nh có 1 tú tài; T L c có 1 c nhân và

t s xã khác có nhi u ng i nh t nh tr ng, c ng c , tú tài, cnhân N m 1915 là k thi h ng cu i cùng và t ó khoa b ng h u nhkhông còn n a n tri u B o i thì ch Hán ch Nôm c ng ít th y d y

và ng i h c, k c trên v n b ng ch ng ch c ng ít ghi b ng ch Hán,thay vào ó ghi b ng ch Qu c ng và Pháp ng

Trên c s tâm linh, tín ng ng, cùng v i u ki n dân trí và kinh

xã h i, Giao Thu ã t n t i 3 tôn giáo ó là: o Ph t, o Kitô giáo

và o Tin lành

dân n nh c Giao Thu , ngu n g c lâu i là theo Ph tgiáo, Nho giáo, Kh ng giáo Do nh h ng khá sâu r ng n tâm lý, tình

m c dân trong vùng, do có s tâm ng gi a tâm linh, tín ng ng v i

t bi, h x c a nhà Ph t: c u kh , c u n n, c u nhân th , l y tinh

th n nhân, ngh a, hi u, trung làm tr ng; coi tr ng th cúng t tiên, ông bàcha m , tôn tr ng các v anh hùng dân t c, nh ng v th n có công v i dân

i n c, nh ng ng i h c r ng tài cao Nh ng ngày h i, l t t, cúng k

c t ch c long tr ng, thành kính H u nh làng xã nào c ng có các ngôin,

chùa, mi u, ph (1), các t ng dòng h suy tôn tiên t V i o lý ó,

tr c ây nhi u ng i ng ng m , coi o Ph t nh Qu c o, ch n i

Lê Huy n Tông, niên hi u C nh Tr (1663-1761) ban hành 44 u giáohoá nhân dân, trong ó có u c m nhân dân không c xây thêm chùachi n, khi n o Ph t sút kém, thì nho giáo g n nh tr thành qu c o;quy n hành t n c t ó chuy n d n t nh ng hào phú theo o Ph t,sang nh ng nhà t khoa b ng theo nho giáo: nh t nh t u ph i tuântheo khuôn phép Qu c gia quy nh

Th i Lê Trang Tông (1533-1548) b t u xu t hi n giáo s ph ngTây vào truy n giáo H i H u, Xuân Tr ng Ti p n th k XVII l i cóthêm nh ng giáo s Tây Ban Nha, B ào Nha, I-Pha-Nho vào truy ngiáo

(1)- n nay nhi u n chùa ã c Nhà n c x p h ng "Di tích l ch s v n hoá" m

n chùa Diêm n, Hoành ông, Hoành Nh , Hoàng Tam, Hoành Nha, Duyên

o Tin lành c truy n vào Giao Thu t u th k XX, tín

ít, t p trung ch y u Giao Hà, Giao Nhân Có 1 nhà th Giao Hà và 1

c s qu n nhi m

gìn b n s c v n hoá dân t c.

Làng xã l c c 3 n m m t l n m h i vào ti t xuân và thu, m h i

c, t l Thành Hoàng c u cho "Qu c thái dân an" Trong l h i cónhi u hình th c v n hoá c s c nh : th i c m thi, thi c y n, b i tr i, leo

u ô, ch y, v t, i kheo, c t ng, kéo ch , hát chèo, hát ch u v n, catrù

ng u xuân các dòng h u t ch c l khao t , con cháu g n

xa nh v c i ngu n, ng th i m ng th ng th cho các c cao niên trong, t o truy n th ng kính già, yêu tr

Tháng 5 hàng n m tr c v c y, các làng xã u có t c l "h n"

Th n Nông c u cho "m a thu n, gió hoà, mùa màng b i thu" r i m i

ng i kéo ra ng, c m t s ng i trong H i ng h ng chính xu ng

ng c y nh ng khóm lúa, cây khoai lang t ng tr ng C y xong m i

ng i té n c làm m a vào nh ng khóm lúa cây khoai v a c y Cu i vthu ho ch xong t ch c th ng ng "cúng c m m i" t n Tr i t

cai tr nô d ch.

n th c dân Pháp ô h gi nguyên b máy c c a ch phong

ki n quan l i, hào lý các c p T nh có T ng c, huy n có Tri ph , Trihuy n; t ng có chánh, phó t ng; xã có lý tr ng, phó lý, ch ng b , h l i,

tu n tráng và ph n vi c Nh ng ch c danh xã do H i ng k m c và t c

bi u c ra

i ng k m c là nh ng ng i có ch c danh nh chánh, phó

ng, lý tr ng, phó lý, cai i và nh ng ng i có b ng s c, ph m t c ãngh vi c v xã Ng i có ch c danh, ph m t c cao c c làm tiên ch

ng u h i ng

tr m, m t c p, g p tai n n r i ro khác là d p chúng vin c h ch sách

u vòi v nh c a út lót

Bên c nh vi c duy trì b n c ng hào, k lý àn áp nhân dân,chúng còn u c, dung túng nh ng t n n xã h i nh : sòng b c m c

kh p n i, thu c phi n, r u c n, cô u, nhà th nhan nh n c u Diêm,

ph huy n Ngô ng, Giáo Phòng và m t s n i khác, nh m tru l c và ru

ng tinh th n yêu n c c a nhân dân ta B n chúng còn c duy trì nh ng

c l c h nh ma chay theo "Th mai gia l " phi n toái; c i xin thìthách

i, cheo xóm, cheo h , cheo làng Kh h nh nh t là ng i ph n , t t ohôn "cha m t âu con ng i y" Ch em b ràng bu c b i "t c tamtòng", "ph n b t nh p ình trung" có ngh a là ng i ph n không cóquy n ch n quan tr ng, mà su t ngày trong n i tr , b p núc Ngoài xã h ichúng còn t ra t c l khao v ng, mua ngôi, bán th ông Hào, ông Xã nhi u ng i ph i ch y v y, vay, m n, c m c ru ng t mua cho c

t ngôi th trong làng, kh i mang ti ng là dân "b ch inh" kh i

ph i i phu, t p d ch th t là " c ch ng i trôi ch " làm phân hoá xã h i

ng c p m t cách sâu sát

Do s áp b c n ng n c a th c dân Pháp và b n phong ki n tay sai,

nh ng nhi u c a b n quan l i k lý a ph ng Ng i nông dân ngàycàng d n vào con ng b n cùng, ói rách Song cùng v i quá trình utranh ch ng ch i v i thiên nhiên, xây d ng làng xã Nhân dân Giao Thu

i này qua i khác ã phát huy truy n th ng kiên c ng b t khu t c adân t c, d ng c m vùng lên u tranh ch ng l i các ch th ng tr c a

th c dân phong ki n; h ng hái tham gia các cu c kh i ngh a do các t ng

nh và s phu yêu n c kh i x ng

II - Truy n th ng yêu n c c a nhân dân Giao Thu x a và nay.

Khi ti ng súng xâm l c c a th c dân Pháp b n vào bán o S nTrà ( à N ng-1858), tri u ình nhà Nguy n nhu nh c u hàng, thì nhi u

cu c kh i ngh a c a nhân dân liên ti p n ra ó là cu c kh i ngh a c aPhan Bá Vành ã n ra vùng Thái Bình - Nam nh, trong ó có GiaoThu Phan Bá Vành quê g c ng i làng Trà L (Xuân Tr ng) di c sangMinh Giám (Thái Bình) ã cùng các ông Nguy n V n C u, Ph m V nLiên d ng c kh i ngh a, chiêu t p ngh a binh ch ng l i tri u ình nhàNguy n; ch tr ng c a ngh a quân là di t h t b n quan l i tham tàn, do ó

ã thu hút c nhi u nông dân các vùng Ki n X ng (Thái Bình) Nam

nh, H i D ng, H ng Yên tham gia Ngh a quân ã xây d ng c n clàng Trà L , Mom Rô, Liêu ông (Xuân Tr ng), C n Vành (Qu t Lâm)

c bi t có T ng Ba Hùm ng i M ng d n m y tr m quân t ThanhHoá, Ninh Bình ra ph i h p chi n u v i ngh a quân Bá Vành, quân ntrú Hoang n, M Cáo (Hoành Nha-Giao Ti n) ây là cu c kh ingh a c a nông dân l n m nh và quy t li t nh t vùng duyên h i sông

ng Hàng ngàn nông dân Xuân Tr ng - Giao Thu ã h ng hái thamgia cu c kh i ngh a Nhi u nông dân c n cù ch t phác, sau ã tr thành

nh ng ng i tài gi i ch huy cu c kh i ngh a c a ngh a quân ti n công gi t

c tên Lê M u Cát tr n th Nam nh; làm rung chuy n c tri u ìnhnhà Nguy n Tri u ình ph i c t ng Ph m V n Lý a i quân n tr n

áp Các tr n ánh l n di n ra trên t Xuân Tr ng - Giao Thu Khí th

a ngh a quân chi n u r t ngoan c ng, khi lâm tr n, àn bà, con gái là

nh ng ng i nông dân hi n lành, ch t phác, ch bi t c y c y, d t v i, nuôicon c ng cùng ch ng con c m v khí g y g c, dáo mác l n x vào tr ntuy n chi n u "gi c n nhà àn bà c ng ánh" khi n cho quân tri u ình

ph i lao ao, "súng ng, thuy n bè b ngh a quân c p m t nhi u (theo sTri u Nguy n) Cu c kh i ngh a tuy không thành và b tr thù r t dã man,

nh t là nh ng n i có c n c c a ngh a quân, song nó ch ng t m t s c

nh to l n, vô t n v truy n th ng yêu n c, ý chí qu t c ng c a nhândân trong vùng Cu c kh i ngh a nông dân c a Phan Bá Vành c ng ã góp

ph n làm lung lay t n g c ch phong ki n v n ã suy tàn th i nát

khi th c dân Pháp xâm l c n c ta, ng n l a yêu n c c anhân dân ti p t c c th i bùng lên kh p m i n i N m Giáp Thân(1884) tri u ình nhà Nguy n ký hoà c v i Pháp c ng là lúc Vua HàmNghi lên ngôi Hoàng , nh ng tri u ình không thông báo cho Pháp bi t,

do ó Pháp không ch p thu n, song tri u ình v n suy tôn Vua Hàm Nghilên ngôi Tên T ng -cu c-xi do em quân n ph tru t và b t vua

Tr c tình th ó, ngày 7-7 n m t S u (1885) m t s qu n th n có tinh

th n ch ng Pháp nh Tôn Th t Thuy t, Nguy n V n T ng ch tr ng

t m t h l nh cho quân s a quân ra ti n ánh quân Pháp Mang Cá

à N ng) nh ng th t b i M t khác cho quân h t ng c Vua r i kh ihoàng thành ch y ra Qu ng Tr chiêu hi n ãi s , kêu g i nhân dân

ch ng Pháp và t i ây ngài ã "H chi u C n V ng" (1), c nhân dân,

nh t là t ng l p s phu yêu n c nhi t li t h ng ng, b t bình tr c snhu nh c c a tri u ình nhà Nguy n, có ng i t khoa b ng c ng t

ch i không làm quan nh c C nhân D Trâm (Thanh Khi t-Giaon), c C Bân, C Cát (Hoành Nha), nhi u ng i b ch n quan tr ng

"treo n t quan", v n d t d y h c, làm thu c nh Hoành Nha (Giao

Ti n) có các c : C nhân V c H p (án sát H ng Yên), C nhân Lê

a D c (Tri ph Phong Doanh), ng Tri Ph Nho Quan Tú tài HoàngDuy Thành (Tri ph Quy Hoá), Th t ph m thiên h V c Khiêm (Tri

ph Thông Hoá), sinh Ph m Gia Hanh (Tri ph Tr ng Khánh-Caong); Hoành ông có c C nhân Tr n Công D ng (còn có tên là Tr n

Ng c Toàn - Tri huy n Yên Mô, Tri ph Thu n Thành B c Ninh)

Nhi u c ã cùng v i c Nghè Tam ng Ph m V n Ngh quê Phan

Xá xã Yên Nhân (ý Yên) là quan c h c t nh Nam nh cùng ng s dâng xin tri u ình a ngh a quân nam ti n cùng tri u ình àng trong ch ng

gi c gi n c(2) Trong khi ch i l nh, c ng là lúc tri u ình g i m t

(1) - Vua Hàm Nghi, ngài là v vua yêu n c c lên ngôi n m 1885, tr c ó tri u ình nhà Nguy n ã ký hoà c 1884 th a nh n ch ô h c a Pháp Theo

l ch s các tri u vua Vi t Nam: Vua Hàm Nghi sau khi r i kh i hoàng thành ra

c n c hi u tri u nhân dân ch ng Pháp, b k ph n b i ng m báo cho Pháp b t

c, chúng ày i bi t x An-Giê-ri và b ng hà ó Sau khi t n c th ng

nh t (1975), Nhà n c ta cùng gia t c r c di hài c a ngài v an táng t i L ng C

chi u khuyên các c t b ý ó, nh ng ngh a quân c l p n b t m t

n i, trong ó có n binh óng c a Ba L t chu n b ch ng Pháp

Nhi u s phu yêu n c, b ngoài nói là v quê n d t, d y h c, làmthu c nh ng b trong là dùng th ca yêu n c, truy n bá khích l tinh th n

nhân dân ng th i t ch c các t quyên góp d i danh ngh a xây

ng n chùa n i này n i kia, nh ng th c ch t là l y ti n nuôi ngh aquân chu n b ánh chi m thành Nam nh Trong lúc ang kh n tr ng

th c hi n m u ã nh, thì T ng c V V n Báo(1) ph n b i bí m t báocho Pháp b t sát h i c nghè Rao Cù V H u L i vào gi a ngày 30 t t n m

t S u (1885) Sau cái ch t vì ngh a c c a c nghè Rao Cù, c Tr n Công

ng (2) có bài u vi ng nhan :

n Môn sinh ti n s v h u l i(3)

Ngã qu c i Nam, quân Hàm Nghi

Ta tai thành quách th p toàn phiQuân d kh niên tr t ch khNgã d kh niên tr t ch bi

th n tình ta r h

Qu n th n i ngh a n i hà chiNgã lai nh t ch c b ng phong u

ng kh c phi quân cánh v thu

(1)- V V n Báo là con Ti n s V V n Lý m t nhà nho chân chính, th y d y Tam nguyên Nguy n Khuy n.

(2)- C Tr n Công D ng quê Hoành ông là Hu n o Nam nh, Tri huy n Yên Môn (Ninh Bình), Tri ph Thu n Thành (B c Ninh) tr c ó là Hu n o Nam

nh, c nghè Rao Cù là môn sinh.

(3) "V n môn sinh" ngh a là th y vi ng h c trò (bút tích c a c Cao Lò và Cao Mân

th ca yêu n c Hà Nam Ninh) Ng i d ch Cao Quang Th nh.

ch ngh a:

t n c t Hàm Nghi n nay

Còn âu thành quách, ôi bu n thay

u l n không thành l i b ch truy lùng g t gao, c Nghè Tam

ng Ph m V n Ngh ph i bí m t rút vào ng Hoa L (Ninh Bình), m t

th i gian sau c qua i Tr c t m lòng t n trung v i t n c, c tin qua i tri u ình ã c quan i th n thay m t tri u ình ra Hoa L t

ch c tang l C nghè Ph m V n Ngh theo nghi l Qu c gia

Tr n Công D ng ng i b n chi n u ã n d l tang và có

ôi câu i vi ng:

"Tích yêu ngh a l nhân can, c b ba ào câu n s c

Kim d nghiêm s ng hàn l , Hoa L th o th i s u nhan"

ch ngh a: N m x a chèo ngh a bu m nhân, c b c n c n sóng gi n

Hôm nay b ng ng s ng giá, Hoa L m m cây s u

nhân V c H p quê Hoành Nha ( u C nhân n m M u Thìn

- T c th 21-1864) làm quan Hu n o huy n ng Hào, tri huy nThanh Ba vào kinh làm viên Ngo i lang Phó Toà lãnh s Sài Gòn - Gia

nh, án sát t nh H ng Yên, sau th ng Hàn lâm vi n th gi ng h c s Th ilàm án sát H ng Yên ông ã bí m t c ng tác v i Nguy n Thi n Thu t lãnh

kh i ngh a Bãi S y Ông làm nhi u th v n tuyên truy n ng viên lòngyêu n c trong nhân dân và c v tinh th n ngh a quân, trong ó có nh ng

câu "th c nh c t m bì, nhân ng ngh a ph u"(1), ngh a là: m i ng i cùng

ng lòng, róc th t l t da quân gi c B ch phát giác, chúng quy t i thông

ng v i gi c, chúng b t xét h i, nh ng không ch ng c k t t i,nhân ó ông l y c s c kho xin cáo quan v quê d y h c, làm thu c

u th k XX, phong trào ông du h c do c Phan B i Châu

ng và phong trào không ra làm quan, b t h p tác v i Pháp do c PhanChu Trinh kh i x ng c nhân dân h ng ng, nh t là t ng l p s phuyêu n c nh c Nguy n Ng c (Hà Cát) cùng nhi u c Hoành Nha, chGiáo ã góp ph n t lên ng n l a yêu n c, cách m ng trong phongtrào chung c a c n c

Cùng th i gian này Giao Thu m t s nhà chí s yêu n c ã l p

ra "Quang Ph c h i" ng u là ông T ng nh (ng i Qu t Lâm) cùngông Nguy n H u C u (t c Ký C u) ông T o, ông Tr nh Thùng, ông Tr nhRoãn ( ch Giáo) Ho c t ch c "Khoa m c cách m ng" (m t t ch c c a

Vi t Nam qu c dân ng) g m các ông Ph m Ng c Liên, Hoàng V n K ,Hoàng V n Sáng, Tr n V n Tha (Hoành Nha) t t c u chung m t chí

ng ch ng Pháp n cùng; các ông ã cùng nhau m u gi t b n tây

n oan Qu t Lâm M i ng i bí m t chu n b ch ngày kh i s , thì b

i ph n báo cho tây bi t ph c kích, khi thuy n ch nguyên li u v làm thpháo n b n ò Hà L n thì b b t, ông Tr nh Roãn b chúng b t c m tù r i

ch t trong tù, còn các ng i khác không có ch ng c chúng không ghép t ic

(1) - Trích Th v n yêu n c và cách m ng Hà Nam Ninh - N.d ch Nguy n V n Huy n

Tháng 3-1935 ông Nguy n H u C u (t c Ký C u) cùng các ông

Ti n, ông c, ông K , ông Thi ( ch Giáo) ông Phó Th (B nh Ri), ông

ng nh (Qu t Lâm) m u gài mìn c u Th c Hoá (Giao Hoan) gi t

ch t tên Toàn quy n Pháp v kinh lý ê bi n B ch Long nh ng b i l , ông

Ký C u, ông Phó Th , ông T ng nh u b ch b t c m tù

Các cu c kh i ngh a và các phong trào cách m ng do các chí s nhànho yêu n c lãnh o cu i th k XIX, u th k XX n i ti p th t b i, vìthi u m t ng l i cách m ng úng n, nh ng ó là bi u hi n c a tinh

th n yêu n c thi t tha, ý chí qu t c ng, b t khu t c a các t ng l p nhândân, trong ó có nhân dân Giao Thu ó c ng chính là ngu n g c ti n nhân dân Giao Thu cùng v i nhân dân Nam nh s m giác ng ti p

nh n ng l i cách m ng m i theo khuynh h ng cách m ng vô s n, donhà yêu n c cách m ng Nguy n ái Qu c (t c Ch t ch H Chí Minh)

kh i x ng và lãnh o

hi n chính sách thu c a, ra s c khai thác v vét tài nguyên, khoáng s n

a v chính qu c t ra bao th thu , phu phen, t p d ch n ng n , bóc l t

n t n x ng tu nhân dân ta, nh t là i v i giai c p công nhân các nhàmáy, h m lò

nông thôn ru ng t ph n l n b a ch , phú nông chi m t:Ngh Tiên (Xuân Tr ng) chi m h n 100 m u thôn Duy T c (Giao Tân);

Ph m Ng c Lan (V Th -Thái Bình) chi m 116 m u Hà Nam (Giaong); Hàn L ng (Hoành Nha) chi m 50 m u xã và h n 100 m u n ikhác Nhà chung Bùi Chu chi m h n 600 m u Hà Cát (H ng Thu n);dòng I-pha-nho chi m trên 500 m u Du Hi u (g i là n n I-pha-nho).Ngoài ra b n c ng hào t ng thôn xã còn t ra bao th ru ng nh :

ru ng l u tr , th n t , ph t t , v n n, võ n, x h , t c n, bút n,

n, nh c n, y n n Trong lúc ó ng i nông dân ch c chia

t ph n su t ít i, thu c lo i ru ng t x u (tam ng n) Bi n ng inông dân thành nh ng con n su t i i làm thuê ki m s ng, ho c vay nlãi c t c v i lãi su t t 50% tr lên Nhi u ng i không còn t c t c mdùi v i hai bàn tay tr ng, ph i b x i làm tha ph ng c u th c mvàng danh C m Ph , Phú Ri ng, Tân th gi i, nhi u ng i ra i không cóngày tr l i

s n Pháp nh n th y ngh làm mu i u t t b n ít, nhân công

i dào, r m t, d b bóc l t và l i nhu n k ch xù T ó chúng ti n hành hoang ban u là 70 m u B c b giáp sông Sò, n n m 1937 chúng l icho quai ê sông m r ng di n tích mu i lên 68 ha n a, chia làm 18 dây

c quy n s n xu t, qu n lý và tiêu th mu i, chúng ã l p noan Qu t Lâm, có chánh, phó oan ng i Pháp thay nhau cai qu n, n i

ti ng tàn b o là tên Nô-bích-xuy, tên C ng-xen cùng b n tay sai g m cai

i, lính kh xanh, cai n b n này r t gian ác, hàng ngày chúng àn áp,thúc ép lao ng t sáng tinh m t i t i s m, n u ai làm ch m ch p, u o i

là chúng ánh p T i n giao n p s n ph m, n u ai n p không nh

c mu i s b cúp l ng ngày hôm ó N p mu i xong tr v nhà, chúngkhám xét t ng ng i, n u d u m t chút mu i trong ng i c ng b ph t.Ông Trùm Phúc (Qu t Lâm) ba l n, m i l n l y m t chút mu i v n u

ph t ti n và ph t tù (t ng c ng là 14 tháng tù) Ngoài ra b n chúng còn

th ng xuyên vào các làng xung quanh lùng s c, khám xét b t c nhà nào,

u n u mu i l u ho c có mu i trong nhà dù nhi u hay ít u b t ch thu và

ph t ti n nh : gia ình ông D , ông R c, ông Thân (Qu t Lâm)

Ngoài vi c c quy n v mu i, th c dân Pháp còn c quy n c v

u thành ph Nam nh có nhà máy r u, t chi nhánh ph huy nGiao Thu g i là ty r u d b ki m soát và kh ng ch chúng l p noan Ngô ng, có chánh phó oan ng i Pháp, có cai i lính kh xanh

và b n tay sai gian ác nh V V n Ch t (Qu n Ch t) và V V n Ngh ,hàng ngày chúng vào các làng rình mò x c x o, n u chúng b t c n u

u l u ho c trong nhà có r u là chúng b t ph t ti n (n u không có ti nthì chúng t ch biên gia tài) và tù giam ít nh t t 1 tháng n 3 n m

Trong khi ó ng i dân các thôn quê còn ph i ch u nhi u hình

th c bóc l t khác nh phu phen, t p d ch, các th thu h t s c vô lý nhthu thân khi n ng i làm thuê su t i c ng không ti n óng thu

Thâm c h n th c dân Pháp còn dùng các hình th c nô d ch v

n hoá, tuyên truy n v n n v n minh Pháp, m m t s tr ng d y ti ngPháp ào t o b n tay sai cho chúng, khuy n khích các t c l c h , th c

hi n chính sách "ngu dân" d b cai tr Nham hi m nh t là chúng ã l i

ng tôn giáo khoét sâu thêm mâu thu n l ng giáo, gây m i h n thù, chia

kh i oàn k t dân t c

th ng tr , bóc l t v kinh t , nô d ch v v n hoá ã gây nên bao

nh au th ng ch ng ch t, oán thù d n nén trong nhân dân ta Ng i dânGiao Thu luôn nung n u ý chí c m thù, ch ch d p là vùng lên p tanách th ng tr c a th c dân phong ki n, r b cu c i nô l , giành quy n

ng làm ng i và c l p t do cho t n c

Trong nh ng n m u th k XX, nh t là t nh ng n m 1924-1925

do nh h ng c a các phong trào yêu n c, cách m ng trên toàn qu c,phong trào u tranh c a công nhân Nam nh c ng phát tri n m nh m

i b t là cu c u tranh ngày 30-4-1925 c a 2.500 công nhân Nhà máy

i Nam nh òi t ng l ng và ph n i vi c sa th 300 công nhân tr c

ó ã tham gia cu c u tranh c a công nhân Cu c u tranh này ã gây

c ti ng vang l n trong c n c và có tác ng m nh m n nông thônGiao Thu

Trong nh ng n m 1925-1926, phong trào yêu n c phát tri n m nh

và sôi ng trong c n c Hai s ki n thu hút s chú ý c a nhân dân

n c là cu c u tranh òi th c Phan B i Châu-Nhà yêu n c cách

ng b ch b t Qu ng Châu (1925)(1) và t ch c truy u c Phan ChuTrinh Nam nh, l truy u c Phan Chu Trinh c các nhà yêu n c

(1)- C Phan B i Châu - Nhà chí s yêu n c x ng phong trào ông Du H ng

ng phong trào này, Hà Cát có c Nguy n Ng c; Hoành Nha có c Hoàng V n

K , Hoàng V n S ng, Ph m V n Liên nh ng không thành vì c Phan ch

x ng b ch b t.

ng t ch c tr ng th t i thành ph và m t s n i khác trên a bàn t nh

Nh ng s ki n trên ã tác ng m nh m và có tác d ng kh i d y tinh th nyêu n c trong nhân dân, nh t là trong m t s thanh niên h c sinh và trí

th c m i Tình hình ó ã t o u ki n thu n l i cho vi c hình thành các

ch c cách m ng huy n Giao Thu nh ng n m ti p theo

m 1925, sau m t quá trình gian kh , l n l i i tìm ng c u

c và n v i ch ngh a Mác - Lênin, ng chí Nguy n ái Qu c t Liên

Xô v Qu ng Châu - Trung Qu c l p ra H i Vi t Nam Cách m ng thanhniên T tháng 7-1927 H i Vi t Nam Cách m ng thanh niên ã nh h ng

và b t u phát tri n v Nam nh qua nhi u ngu n

Tháng 9-1927, ng chí Nguy n Danh i, i di n K b Vi tNam Cách m ng thanh niên B c K v tri u t p m t h i ngh h p t i ngh a

a Hoa Ki u (nay thu c xã M Tr ng ngo i thành Nam nh) thành l p

nh b H i Vi t Nam Cách m ng thanh niên Nam nh Ban Ch p hành

nh b lâm th i g m 3 ng chí: Nguy n V n Hoan, V Huy Hào, Tr nTrung Tín, do ng chí Nguy n V n Hoan làm Bí th Cu c h p ã th ng

nh t phong trào cách m ng trong t nh, bàn cách y m nh các phong tràotuyên truy n phát tri n t ch c ra toàn t nh(1)

Giao Thu lúc này c s H i Vi t Nam cách m ng thanh niên ã

c hình thành Hoành Nha, T L c, Qu t Lâm, Hà Cát t các ngu n nhi u khu v c:

- Ngu n th nh t t t nh Thái Bình sang do Th y giáo V V n Chiquê B Xuyên (Thái Bình) d y h c Tr ng nh H i (xã H ng Thu nngày nay) ã t ch c ra "H i kín" Hà Cát D i hình th c "H i kín" làng

th y giáo V V n Chi(2) ã t ch c cho qu n chúng trung kiên in truy n

n kêu g i qu n chúng u tranh ch ng b n c ng hào, k lý n ch n ti ncông p ê c a nhân dân hai thôn Hà Cát và nh H i (H ng Thu n).Ngoài ra th y Chi còn t ch c thanh niên d y ch Qu c ng cho nhân dântrong vùng

Cu i n m 1930, th y giáo Chi ã là ng viên ng C ng s n(chuy n ng), ang chu n b k t n p ng cho hai ông là: Nguy n Ng c

và ng Xuân Hoà ti n t i thành l p chi b Hà Cát, thì t i T L cphong trào cách m ng b ch kh ng b nên vi c k t n p ng viên HàCát ph i d ng l i Tuy nhiên v n g n Ti n H i (Thái Bình) nên th y giáoChi ã t ch c in truy n n h ng ng phong trào nông dân Ti n H i vàcao trào Xô Vi t Ngh T nh Ho t ng c a th y giáo Chi nh H i, HàCát b ch nghi ng , chúng a ng i v khám xét n i tr c a th y giáoChi, b t ông Nguy n Ng c và ông ng Xuân Hoà v giam S M t thám

Nam nh Sau ó chúng làm án qu n thúc hai ông quê nhà, bãi b

tr ng ti u h c nh H i, i th y Nguy n V n Chi i d y h c H ngYên T ây s lãnh o tr c ti p Hà Cát, nh H i b gián n

(1)- C Ph m Ng c có tên khác g i là Nguy n Ng c là Nho s yêu n c, th y d y

ã bí m t g i tài li u sách báo v a ph ng tuyên truy n, kh i d ylòng yêu n c, nhen nhóm ng n l a cách m ng T L c, Hoành Nha, HàCát, Qu t Lâm và n i khác

Tháng 3-1929, sau g n 2 n m ho t ng, c s H i Vi t Nam cách

ng thanh niên Nam nh ã phát tri n t ng i r ng thành ph và

8 huy n trong t nh Giao Thu là m t trong 3 huy n xa trung tâm thành

ph và có nhi u c s H i Vi t Nam cách m ng thanh niên là: Qu t Lâm,

L c, Hoành Nha, Hà Cát, nh H i

Qu t Lâm có v trí quan tr ng c v chính tr và kinh t , b n th cdân ô h và t b n Pháp c u k t v i nhau ra s c àn áp, bóc l t, bi n

ng i dân n i ây thành nh ng ng i công nhân diêm nghi p, s n xu t t ptrung theo ca kíp, có nh m c T tính ch t ó, th c hi n ch tr ng "vô

n hoá" ng chí Ph m Ry (L c Nghi p) h i viên H i Vi t Nam cách

ng thanh niên c phân công v Qu t Lâm tuyên truy n giác ng cách

ng trong t ng l p công nhân diêm nghi p và nhân dân lao ng a

ph ng ng chí thâm nh p ã xây d ng c m t c s cách m ng xóm Th ng Bình Nh ng ng i s m c giác ng là nòng c t ban u

a c s cách m ng lúc ó là ông Nguy n ình L u, Nguy n H u Thái,Nguy n Kh c Tiên, Nguy n Th Th , Nguy n V n L ng, ông Qu t, ôngChiêu, ông Hoán, ông Hu ng

Nh ng n m 1925-1929, H i Vi t Nam cách m ng thanh niên ã cóvai trò tích c c trong cu c v n ng phát tri n phong trào cách m ng Vi tNam và hoàn thành s m nh l ch s - vai trò ti n thân c a t ch c c ngn

Nh ng trong giai n l ch s m i, cách m ng Vi t Nam òi h i

ph i có s lãnh o c a m t chính ng cách m ng c a giai c p côngnhân, áp ng nh ng yêu c u c a l ch s t ra S m nh n th c c

nh ng nhu c u c p bách c a th i i, nh ng ph n t tiên ti n trong H i

Vi t Nam cách m ng thanh niên ã ra s c ph n u ti n t i thành l p

ng C ng s n c a giai c p công nhân Vi t Nam

Theo xu h ng ó, t ch c Vi t Nam cách m ng thanh niên t nhNam nh c ng nhanh chóng tr thành ông D ng C ng s n ng t nhNam nh Ban T nh u lâm th i c thành l p g m ng chí: Nguy n

i (Bí th ), Nguy n V n Ng , Lê Ng c R T nh u u tiên b t tay ngayvào tri n khai m t s vi c c n kíp tr c m t: