Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng theo luật hình sự việt nam (trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố hải phòng)

THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG .... Những tồn tại, hạn chế của pháp luật quy đị

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ THỊ KHÁNH LY

CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM (TRÊN CƠ SỞ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ THỊ KHÁNH LY

CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM (TRÊN CƠ SỞ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG)

Chuyên ngành : Luật hình sự và tố tụng hình sự

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Khắc Hải

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật - Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 07 tháng 04 năm 2015

NGƯỜI CAM ĐOAN

Lê Thị Khánh Ly

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG 8

1.1 KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG 8

1.1.1 Một số vấn đề cơ bản về hoàn thuế giá trị gia tăng 8

1.1.1.1 Khái niệm, đặc điểm của thuế giá trị gia tăng 8

1.1.1.2 Khái niệm, đặc điểm về hoàn thuế giá trị gia tăng 9

1.1.2 Khái niệm và đặc điểm của các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng 14

1.1.2.1 Khái niệm các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng 14

1.1.2.2 Đặc điểm của các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng 19

1.2 LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 21

1.2.1 Quy định của pháp luật hình sự về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế từ sau Cách mạng tháng Tám đến trước khi có Bộ luật hình sự năm 1985 21

1.2.2 Quy định của Bộ luật hình sự năm 1985 về các tội xâm phạm các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế 26

Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN

HÀNH VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ

TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG VÀ THỰC TIỄN XÉT XỬ TRÊN ĐỊA BÀN TP HẢI PHÒNG 29 2.1 THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG 29 2.1.1 Quy định của Bộ luật hình sự về tội trốn thuế 30 2.1.2 Quy định của Bộ luật hình sự về tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước 42 2.1.3.Quy định của Bộ luật hình sự về tội vi phạm quy định về bảo quản, quản lý trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước 46 2.2 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC XÉT XỬ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TRÊN ĐỊA BÀN TP HẢI PHÒNG 48 2.2.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội và tình hình tội phạm của thành phố Hải Phòng 48 2.2.2 Thực trạng công tác xét xử các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng 50 2.3 MỘT SỐ TỒN TẠI, HẠN CHẾ VÀ NGUYÊN NHÂN LÀM GIẢM HIỆU QUẢ CÔNG TÁC XÉT XỬ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG 57 2.3.1 Những tồn tại, hạn chế của pháp luật quy định về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng 57 2.3.2 Những hạn chế trong công tác điều tra, truy tố, xét xử các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng 61 2.3.3 Một số hạn chế, bất cập khác trong công tác quản lý nhà nước về kinh tế liên quan đến lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng 64

2.3.3.1 Nguyên nhân từ công tác quản lý nhà nước trong việc thành lập doanh nghiệp 64 2.3.3.2 Lĩnh vực thuế giá trị gia tăng và quản lý hóa đơn 66

2.3.3.3 Nguyên nhân từ hoạt động quản lý trong lĩnh vực hải quan 68

2.3.3.4 Nguyên nhân từ lĩnh vực ngân hàng 70

Chương 3:MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰCHOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG 72

3.1 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT 72

3.1.1 Hoàn thiện các quy định trong Bộ luật hình sự về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng 72

3.1.2 Hoàn thiện các quy định pháp luật khác liên quan đến thuế giá trị gia tăng 79

3.1.3 Hoàn thiện quy định trong lĩnh vực hải quan 83

3.2 GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG 85

3.2.1 Nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra, truy tố, xét xử đối với các tội phạm trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng 85

3.2.2 Nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan Thuế trong đấu tranh phòng chống tội phạm về hoàn thuế giá trị gia tăng 90

3.2.3 Nâng cao hiệu quả hoạt động của ngành Hải quan trong đấu tranh phòng chống tội phạm về hoàn thuế giá trị gia tăng 92

3.3 CÁC GIẢI PHÁP KHÁC 94

KẾT LUẬN 96

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 So sánh số vụ án các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT đã được khởi tố điều tra với tổng số vụ án hình sự được khởi tố, điều tra giai đoạn 2010-2014 51 Bảng 2.2 So sánh số vụ án liên quan đến thuế GTGT đã được khởi tố điều tra

so với số vụ án hình sự trong lĩnh vực kinh tế đã được khởi tố điều tra giai đoạn 2010-2014 51 Bảng 2.3 Số liệu truy tố, xét xử các vụ án các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT 52 Bảng 2.4 Thành phần bị cáo được đưa ra xét xử sơ thẩm về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT 53

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sau hơn hai mươi năm thực hiện công cuộc đổi mới, chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung bao cấp sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu kinh tế, xã hội quan trọng Đáng chú ý hơn cả là sự thay đổi về cơ cấu kinh tế Nền kinh tế thị trường là nền kinh tế mở, năng động, trong đó tồn tại những quan hệ kinh

tế đa phương, đa chiều của nhiều chủ thể sản xuất kinh doanh khác nhau từ các thành phần kinh tế khác nhau Cạnh tranh là yếu tố đặc thù của kinh tế thị trường và cạnh tranh lành mạnh là nhân tố thúc đẩy sự phát triển của nền kinh

tế, thúc đẩy việc áp dụng thành tựu khoa học kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động

Trong xã hội hiện đại, thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước Thời gian qua, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật điều chỉnh về thuế và hoạt động thu thuế như: Luật quản lý thuế, Luật thuế giá trị gia tăng (GTGT), Luật thuế tiêu thụ đặc biệt, Luật thuế xuất nhập khẩu

Luật thuế GTGT sau một thời gian ban hành đã đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn, là kênh thu thuế quan trọng góp phần vào ngân sách nhà nước Trong các quy định về thuế GTGT thì vấn đề hoàn thuế GTGT là một chính sách hỗ trợ quan trọng của nhà nước đối với các doanh nghiệp nộp thuế nhiều hơn thu nhập đầu vào Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp đã lợi dụng chính sách hoàn thuế GTGT của nhà nước để dùng các thủ đoạn chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT Thủ đoạn điển hình của các đối tượng này là mua bán khống quá đơn GTGT sau đó kê khai nhằm tạo ra mức đóng thuế GTGT

ảo, từ đó lập hồ sơ chiếm đoạt tiền hoàn thuế, hoặc các đối tượng này thực hiện hoạt động xuất nhập khẩu, sau đó lợi dụng chính sách thuế xuất nhập

khẩu của nhà, lập các hồ sơ xuất nhập khẩu khống, liên kết với một số cán bộ thoái hóa, biến chất của ngành Hải quan, Thuế để rút tiền hoàn thuế GTGT từ ngân sách nhà nước

Hải Phòng là thành phố lớn của cả nước, có hoạt động kinh tế sôi động, đặc biệt với địa thế là thành phố có cảng biển, hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa tại Hải Phòng diễn ra sôi nổi Với tính chất đặc thù như vậy, nên Hải Phòng là thành phố xảy ra tình trạng xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (TTQLKT) trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT nhiều trên cả nước Các năm vừa qua, các cơ quan tư pháp thành phố Hải Phòng đã điều tra, truy tố và xét xử rất nhiều vụ án hình sự có liên quan đến việc chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT, chủ yếu ở các tội: Trốn thuế, Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, Buôn lậu, Mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ

Mặc dù Bộ luật hình sự (BLHS) năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009

đã có những thay đổi rất quan trọng khi tội phạm hóa đối với các tội phạm có liên quan trực tiếp đến lĩnh vực thuế GTGT khi bổ sung hai điều luật quy định tại Điều 164a (Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước) và Điều 164b (Tội vi phạm quy định về bảo quản, quản

lý hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước) Đồng thời, liên ngành tư pháp trung ương đã ban hành Thông tư liên tịch số 10/2013/TTLT-BTP-BCA-TANDTC-VKSNDTC-BTC về Hướng dẫn áp dụng một số điều của Bộ luật Hình sự về các tội phạm trong lĩnh vực thuế, tài chính - kế toán và chứng khoán Tuy nhiên, với tính chất phức tạp của các loại tội phạm liên quan đến thuế, tài chính nói chung và tội phạm liên quan đến thuế GTGT nói riêng, đồng thời các đối tượng phạm tội luôn có những thủ đoạn tinh vi để chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT của Nhà nước, nên hoạt động đấu tranh, phòng chống các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT nhìn chung còn chưa đáp ứng được yêu cầu trên thực tế Nhiều vụ án xảy ra nhưng việc điều tra, truy tố còn chậm, thậm chí có những vụ án bị đình chỉ điều tra, một số vụ án đã được khởi tố thì có tranh cãi về tội danh, nhiều quan điểm

khác nhau trong việc xác định tội danh của các đối tượng phạm tội Điều này xuất phát từ những quy định không thực sự chặt chẽ, rõ ràng trong BLHS và các văn bản hướng dẫn thi hành Công tác đấu tranh, phòng, chống các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT còn chưa thực sự đạt kết quả cao, nguyên nhân là do thiếu sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật liên quan đến các ngành thuế, hải quan, ngân hàng về quản lý lĩnh vực thuế GTGT Bên cạnh đó còn có nguyên nhân từ thực trạng công tác tổ chức hoạt động, công tác cán bộ của các cơ quan nhà nước có trách nhiệm trong quản lý lĩnh vực này như: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, Thuế, Hải quan

Chính vì những khó khăn, vướng mắc trong việc áp dụng BLHS về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT và đấu tranh đối với loại tội phạm này Với mong muốn tìm ra giải pháp nhằm đấu tranh có hiệu quả, tăng cường năng lực áp dụng pháp luật trong giải quyết các vụ án về tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT nên chúng tôi quyết

định chọn đề tài: “Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực

hoàn thuế giá trị gia tăng theo Luật hình sự Việt Nam (trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hải Phòng)”làm đề tài luận văn thạc sĩ luật

học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Xuất phát từ ý nghĩa lý luận và thực tiễn, sự phức tạp và tính động của vấn đề nghiên cứu, vấn đề các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của giới khoa học Đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về các tội xâm phạm TTQLKT nói chung và các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT nói riêng

- Những công trình nghiên cứu về các tội xâm phạm TTQLKT

+ Tác giả Mai Thế Bày với Luận án tiến sĩ “Đấu tranh phòng, chống các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế” bảo vệ năm 2006 tại Viện Nhà nước và

Pháp luật

+ Tác giả Nguyễn Văn Nam với Luận án tiến sĩ “Trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế” bảo vệ năm 2008 tại Viện Nhà nước và Pháp luật

+ Tác giả Nguyễn Văn Trượng với bài viết “Bàn về các quy định của Bộ luật hình sự về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế” Tạp chí Tòa án nhân dân, số 2/2009

+ Tác giả Vũ Trọng Khương với bài viết: “Những bất cập khi áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế” Tạp chí Kiểm sát số 20/2006

- Những công trình nghiên cứu về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT

Trong lĩnh vực nghiên cứu về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT cũng đã nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề này, có thể kể đến các tác giả như:

+ Tác giả Phan Quang Phương với luận văn thạc sĩ: “Phát hiện, điều tra tội phạm lừa đảo trong việc thực hiện Luật thuế GTGT của lực lượng cảnh sát nhân dân”, bảo vệ tại Học viện Cảnh sát nhân dân, năm 2002;

+ Tác giả Mai Thế Bày với bài viết: “Một số vấn đề về đấu tranh phòng chống tội phạm trong lĩnh vực luật thuế GTGT” Tạp chí Nhà nước và Pháp luật,

số 6/2003;

+ Tác giả Ngô Thị Thu Thủy với luận văn: “Đặc điểm hình sự của tội phạm trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT và giải pháp phòng ngừa”, bảo vệ tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2003

Tất cả các đề tài đã một mức độ nào đó nghiên cứu về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT, tuy nhiên, chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách tổng thể về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT, đặc biệt là nghiên cứu theo góc độ BLHS năm 1999 đã được sửa đổi bổ sung năm 2009, và với tình hình thực tiễn trên một địa bàn cụ thể là thành phố Hải Phòng Chính vì vậy, việc tác giả lựa chọn vấn đề nghiên cứu như trên càng

có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng

3 Mục đích, đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của đề tài góp phần làm rõ thêm một số điểm về mặt lý luận khoa học và thực tiễn của các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT trong BLHS Việt Nam năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 Đồng thời xác định những điểm bất cập chưa hợp lý trong thực tiễn đấu tranh, phòng, chống đối với loại tội phạm này Từ đó, đề tài đề xuất một số kiến nghị lập pháp nhằm hoàn thiện quy định về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT và các giải pháp nhằm đấu tranh đối với loại tội phạm này trên thực tiễn

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là nghiên cứu các quy định về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT của BLHS, cụ thể là:

- Vấn đề khái niệm, đặc điểm của các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT;

- Vấn đề thực tiễn áp dụng các quy định về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT;

- Nghiên cứu các kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT và giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh, phòng chống loại tội phạm này trên thực tiễn

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT trong BLHS Việt Nam năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 và thực tiễn áp dụng quy định của BLHS về các tội phạm này trên địa bàn thành phố Hải Phòng từ năm 2010 đến năm 2014

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Để tiếp cận vấn đề nghiên cứu đề tài tác giả dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về chính sách hình sự cũng như chính sách đấu tranh phòng, chống tội phạm Ngoài ra, còn sử dụng các thành tựu của các chuyên ngành khoa học pháp lý như: lịch sử pháp luật, lý luận về nhà nước và pháp luật, xã hội học pháp luật, luật hình sự, tội phạm học, luật

tố tụng hình sự, những luận điểm khoa học trong các công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo và các bài viết đăng trên tạp chí của một số nhà khoa học luật hình sự

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp tiếp cận làm sáng tỏ vấn đề như: phương pháp lịch sử, so sánh, phân tích, tổng hợp, thống kê,… Đồng thời, việc nghiên cứu đề tài còn dựa vào các văn bản pháp luật của Nhà nước

và những giải thích thống nhất có tính chất chỉ đạo của thực tiễn xét xử thuộc lĩnh vực tư pháp hình sự do TANDTC hoặc của các cơ quan bảo vệ pháp luật

ở trung ương ban hành có liên quan đến đề tài

5 Những đóng góp mới về mặt khoa học của luận văn

Luận văn hoàn thành sẽ là chuyên khảo nghiên cứu một cách toàn diện,

có hệ thống và đồng bộ những vấn đề lý luận và thực tiễn về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT Trong luận văn này, tác giả giải quyết các vấn đề về mặt lý luận sau:

- Phân tích một cách có hệ thống và toàn diện những vấn đề lý luận về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT như: Một số vấn

đề chung về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT: khái niệm, đặc điểm các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT; lịch sử hình thành và phát triển các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT

- Phân tích và luận giải một cách khoa học về thực tiễn quy định hiện hành của BLHS về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT; đưa ra được các kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT và giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh, phòng chống loại tội phạm này trên thực tiễn

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Đây là đề tài nghiên cứu chuyên khảo đề cập một cách có hệ thống và toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT ở cấp độ một luận văn thạc sĩ luật học

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn góp phần vào việc làm rõ thực tiễn áp dụng quy định về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT, đồng thời đưa các kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT và giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh, phòng chống loại tội phạm này trên thực tiễn

Luận văn còn có ý nghĩa làm tài liệu tham khảo trong lĩnh vực pháp luật, cũng như phục vụ công tác lập pháp và hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự trong việc đấu tranh phòng, chống tội phạm

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về các tội xâm phạm trật tự quản lý

kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng

Chương 2: Quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành về các tội

xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng và

thực tiễn xét xử trên địa bàn TP.Hải Phòng

Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả

áp dụng pháp luật hình sự về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN

LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG

1.1 KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG

1.1.1 Một số vấn đề cơ bản về hoàn thuế giá trị gia tăng

1.1.1.1 Khái niệm, đặc điểm của thuế giá trị gia tăng

Thuế giá trị gia tăng là loại thuế được áp dụng rất phổ biến trên thế giới Thuật ngữ này theo tiếng Pháp là “Tax sur la Valuer Ajourtee”, theo tiếng Anh là: Value Added Tax (viết tắt là VAT)

Điều 2 của Luật thuế GTGT của Quốc hội khóa XII, kỳ họp thứ 3, số 13/2008/QH12 ngày 03/6/2008 đã quy định: “Thuế giá trị gia tăng là thuế tính trên giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ phát sinh trong quá trình từ sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng” [42]

Như vậy, thuế GTGT được coi là một loại thuế tiêu dùng và là thuế gián thu nhằm đánh vào hành vi tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ nhưng được thu

ở khâu bán hàng Nói cách khác, thuế GTGT là sắc thuế áp dụng đối với giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ ở tất cả các khâu sản xuất, lưu thống đến tiêu dùng Đặc biệt, thuế GTGT đánh vào khâu cuối cùng (khâu tiêu dùng) sẽ bằng tổng giá trị của các lần đánh thuế của các khâu trước đó

Dưới góc độ pháp lý, thuế GTGT là nghĩa vụ tài chính theo đó người chịu thuế phải nộp một phần thu nhập của mình cho nhà nước, thông qua hành vi tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ Trong thực tế, phần đông các chủ thể có nghĩa vụ nộp thuế GTGT không tự nguyện nộp thuế nếu như nhà nước không ràng buộc họ bằng các nghĩa vụ pháp lý bắt buộc

Đặc điểm của thuế GTGT là một loại thuế gián thu đánh vào giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ trên bình diện rộng Tính gián thu của thuế GTGT được thể hiện qua đối tượng chịu thuế và đối tượng nộp thuế là hai chủ thể hoàn toàn khách nhau Mặt khác, sắc thuế này cũng mang bản chất liên hoàn và có tính tập trung kinh tế cao, mang những đặc tính cơ bản, đặc trưng của một sắc thuế khoa học, tiên tiến như: tính lũy thoái, điều tiết hành vi tiêu dùng hàng hóa dịch vụ Tuy nhiên, đặc điểm chính, chủ yếu của thuế GTGT là: Thuế GTGT là sắc thuế gián thu đánh trên bình diện rộng; Thuế GTGT gắn liền với chế độ sổ sách kế toán và hóa đơn chứng từ

1.1.1.2 Khái niệm, đặc điểm về hoàn thuế giá trị gia tăng

Tại khoản 1, điểm a, Điều 10 Luật thuế GTGT quy định: “Số thuế giá trị gia tăng phải nộp theo phương pháp khấu trừ thuế bằng số thuế giá trị gia tăng đầu ra trừ số thuế GTGT đầu vào được khấu trừ” [42] Theo quy định tại khoản 1, Điều 7 Nghị định 123/2008/NĐ-CP của Chính phủ ngày 08/12/2008 thì “Số thuế giá trị gia tăng phải nộp tính theo phương pháp khấu trừ bằng số thuế giá trị gia tăng đầu ra (-) số thuế GTGT đầu vào được khấu trừ” Khấu trừ thuế là căn cứ quan trọng trong việc hoàn thuế GTGT hiện nay

Tại Chương III Điều 10, Nghị định 123/2008/NĐ-CP của Chính phủ ngày 08/12/2008 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật thuế GTGT quy định về hoàn thuế GTGT như sau: “Việc hoàn thuế giá trị gia tăng thực hiện theo quy định tại Điều 13 Luật thuế giá trị gia tăng ” [11]

Như vậy, hoàn thuế GTGT được hiểu là việc cơ quan quản lý thuế có thẩm quyền hoàn trả lại cho đối tượng số tiền thuế GTGT đã nộp thừa hoặc chưa được khấu trừ hết Việc hoàn thuế GTGT được thực hiện theo yêu cầu của các chủ thể khi họ đáp ứng đủ các điều kiện hoàn thuế GTGT theo quy định của pháp luật

Ở nước ta, Luật thuế GTGT và các văn bản hướng dẫn về thuế hiện hành không đưa ra khái niệm, định nghĩa cụ thể về hoàn thuế GTGT Tuy nhiên, có thể xem xét khái niệm hoàn thuế GTGT dưới góc độ khác nhau, cụ thể:

Xem xét dưới góc độ kinh tế - tài chính, hoàn thuế GTGT là việc nhà nước hoàn trả lại cho doanh nghiệp một khoản tiền thuế nhất định đúng bằng với số thuế doanh nghiệp đã nộp khi doanh nghiệp thỏa mãn các điều kiện theo quy định của pháp luật

Xét dưới góc độ nghiệp vụ thuế thì hoàn thuế GTGT chỉ đơn thuần là một biện pháp kỹ thuật trong công tác tiến hành thu thuế

Xét dưới góc độ pháp lý thì hoàn thuế là quyền của đối tượng nộp thuế được nhà nước trả lại một khoản tiền thuế nhất định khi có đơn yêu cầu của doanh nghiệp và doanh nghiệp chứng minh thỏa mãn các điều kiện pháp luật quy định Hơn nữa hoàn thuế GTGT còn là một chế định pháp luật mà nội dung của nó là tập hợp các quy phạm pháp luật quy định về các trường hợp được hoàn thuế, điều kiện hoàn thuế, đối tượng được hoàn thuế, thẩm quyền

ra quyết định hoàn thuế và trình tự, thủ tục hoàn thuế

Đây là những quan điểm về hoàn thuế GTGT nhìn từ những góc độ khác nhau trong quá trình nghiên cứu khoa học Tuy nhiên, thực tiễn pháp lý cho thấy hoàn thuế GTGT là việc nhà nước hoàn trả lại một khoản tiền nhất định cho đối tượng nộp thuế khi họ thỏa mãn các điều kiện pháp luật quy định

Như vậy, hoàn thuế GTGT là việc hoàn trả một số tiền thuế nộp thừa cho tổ chức cá nhân nộp thuế khi: (i) Tổ chức cá nhân nộp thuế có số tiền nộp thuế đã nộp lớn hơn số tiền thuế phải nộp; (ii) Tổ chức cá nhân nộp thuế có số tiền thuế được hoàn theo quy định của pháp luật về thuế GTGT

Mặt khác, quá trình sản xuất, lưu thông, phân phối sản phẩm là chu trình kinh tế có sự tham gia của nhiều chủ thể Cơ sở sản xuất, kinh doanh chỉ

là người nộp thuế GTGT nên việc hoàn thuế GTGT là một nghiệp vụ rất quan trọng của thuế GTGT Phạm vi đối tượng nộp thuế GTGT rất rộng, việc hoàn

thuế GTGT cũng diễn ra trên phạm vi rất rộng, bao hàm nhiều quan hệ phức tạp và có sự liên hoàn giữa các đối tượng nộp thuế

Vì thế, hoàn thuế GTGT được hiểu là trường hợp đặc biệt của khấu trừ thuế nên hoàn thuế chỉ đặt ra đối với đối tượng nộp thuế theo phương thức khấu trừ thuế Các cơ sở kinh doanh trong ba tháng liên tục trở lên (không phân biệt niên độ kế toán) có số thuế đầu vào chưa được khấu trừ hết sẽ được hoàn lại Số thuế được hoàn là số thuế đầu vào chưa được khấu trừ hết của thời gian xin hoàn thuế Cơ sở kinh doanh trong tháng có hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu, nếu có số thuế GTGT đầu vào của hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu nếu

có số thuế GTGT đầu vào của hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu nếu có số thuế GTGT đầu vào của hàng hóa, dịch vụ bán trong nước thì cũng được tính vào

số thuế được hoàn trong tháng

Theo quy định của khoản 2, Điều 7 Nghị định 123/2008/NĐ-CP của Chính phủ ngày 08/12/2008 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật thuế GTGT của Việt Nam quy định về hoàn thuế GTGT quy định: “Số thuế giá trị gia tăng đầu ra bằng tổng số thuế giá trị gia tăng của hàng hóa, dịch vụ bán ra ghi trên hóa đơn giá trị gia tăng Thuế giá trị gia tăng ghi trên hóa đơn giá trị gia tăng bằng giá tính thuế của hàng hóa, dịch vụ chịu thuế bán ra nhân (x) với thuế suất thuế giá trị gia tăng của hàng hóa dịch vụ đó”[11]

Về nguyên tắc, nếu trong thời kỳ nộp thuế mà thuế đầu vào được khấu trừ không hết thì sẽ phát sinh quyền hoàn thuế Như vậy, qua phân tích ở trên

có thể hiểu: “Hoàn thuế là hệ quả của hành vi khấu trừ thuế đầu vào nếu số thuế đầu vào được khấu trừ không hết thì nhà nước có nghĩa vụ hoàn thuế cho doanh nghiệp, tức trả lại số thuế nộp thừa cho doanh nghiệp trong kỳ đó Nếu nhà nước không hoàn lại kịp thời số tiền thừa này thì coi như nhà nước chiếm dụng vốn của doanh nghiệp Số tiền này thuộc quyền sở hữu của doanh

nghiệp, Nhà nước chỉ là người nắm giữ tạm thời khi chưa xác định được số tiền doanh nghiệp phải nộp là bao nhiêu.”

Việc hoàn thuế GTGT có những đặc điểm chủ yếu sau đây:

- Thứ nhất, chủ thể được hoàn thuế GTGT là đối tượng nộp thuế GTGT theo quy định của pháp luật Tại khoản 1 Điều 2, Nghị định số 123/2008/NĐ-

CP ngày 8/12/2008 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật thuế GTGT quy định: “Người nộp thuế giá trị gia tăng là

tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ chịu thuế giá trị gia tăng và tổ chức cá nhân nhập khẩu hàng hóa chịu thuế giá trị gia tăng” Như vậy, chỉ những tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ chịu thuế và các tổ chức, cá nhân nhập khẩu hàng hóa chịu thuế GTGT mới là đối tượng được hoàn thuế GTGT

Thực chất của việc hoàn thuế là việc Nhà nước trả lại đối tượng nộp thuế một khoản tiền thuế tương ứng với số tiền thuế mà chủ thể đó đã nộp thừa Như vậy, cá nhân, tổ chức thuộc diện nộp thuế GTGT mà chưa hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế với nhà nước thì cũng không có quyền yêu cầu hoàn thuế GTGT

- Thứ hai, tổ chức, cá nhân đã thực hiện nghĩa vụ nộp thuế của mình, đó

là chuyển quyền sở hữu một khoản tiền nhất định (tiền thuế) vào ngân sách nhà nước Tuy nhiên, sau đó tổ chức, cá nhân căn cứ vào quy định hiện hành về hoàn thuế GTGT, nếu phù hợp các quy định này, thì tổ chức cá nhân, sẽ nộp đơn tới cơ quan thuế có thẩm quyền để yêu cầu được hoàn trả số tiền thuế

Xét về bản chất thì tiền hoàn thuế GTGT là việc chuyển quyền sở hữu (một giá trị nhất định) từ Nhà nước sang cho các tổ chức, cá nhân thỏa mãn các điều kiện được hoàn thuế Việc hoàn thuế được thực hiện bằng một quyết định hành chính của cơ quan thuế có thẩm quyền

- Thứ ba, căn cứ để được xét và chấp nhận cho hoàn thuế GTGT đó là toàn bộ hồ sơ hoàn thuế GTGT Hồ sơ hoàn thuế GTGT phải do chính chủ thể

nộp thuế GTGT lập hợp lệ theo quy định của pháp luật nhằm chứng minh sự thỏa mãn các điều kiện được xét và chấp nhận hoàn thuế Hồ sơ hoàn thuế GTGT được quy định cụ thể tại Luật Quản lý thuế và các văn bản hướng dẫn thi hành

- Thứ tư, nguồn tài chính để thực hiện hoàn thuế GTGT được trích lập

từ số tiền thuế GTGT đã thu, gọi là Qũy hoàn thuế GTGT Qũy này do cơ quan tài chính thành lập và sử dụng vào mục đích hoàn thuế GTGT cho người nộp thuế theo quy định của pháp luật Những quy định cụ thể về Qũy hoàn thuế GTGT được Bộ Tài chính hướng dẫn cụ thể

Từ những đặc điểm trên, là luận cứ cơ bản để chúng ta có thể tìm hiểu

về tội phạm trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT, những tội phạm này về đặc điểm chứa đựng những đặc điểm riêng biệt của các tội phạm khác nhau được quy định trong BLHS tuy nhiên, điểm chung của những tội phạm này đều liên quan đến việc, thu nộp, hoàn thuế GTGT và các hành vi có liên quan đến các hoạt động này như hành vi nhận hối lộ, đưa hối lộ, tham ô tài sản, thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng

* Vai trò và ý nghĩa của hoàn thuế giá trị gia tăng:

Hoàn thuế GTGT là một trong những chế định pháp luật có ý nghĩa quan trọng Thông qua việc thực hiện pháp luật thuế GTGT thì hoàn thuế GTGT đã thể hiện được vai trò và ý nghĩa như sau:

Thứ nhất, hoàn thuế GTGT thể hiện tính ưu việt, vượt trội của thuế GTGY so với thuế doanh thu Hoàn thuế GTGT đã khắc phục được nhược điểm đánh trùng lặp giữa các khâu, đối với cùng một hàng hóa, dịch vụ hay cùng một chủ thể nộp thuế, từ khâu sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng của thuế doanh thu

Thứ hai, hoàn thuế GTGT giữ vai trò và ý nghĩa to lớn trong việc bảo đảm tính công bằng, bình đẳng cho các chủ thể nộp thuế Do bản chất chất của hoàn thuế GTGT là đánh vào giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ trong quá

trình từ sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng nên khi chưa có giá trị tăng thêm thì không được đánh thuế GTGT thêm của hàng hóa, dịch vụ Do là loại thuế đánh vào giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ nên số thuế GTGT này đã được cấu thành ngay trong giá cả của các loại hàng hóa, dịch vụ chịu thuế đó

Thứ ba, hoàn thuế GTGT đóng vai trò quan trọng trong việc kích thích, đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ Theo quy định của pháp luật hoàn thuế GTGT thì hoạt động xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ cũng phải chịu thuế GTGT Tuy nhiên, với mức thuế suất chỉ là 0% thì sau khi xuất khẩu hàng hóa dịch vụ, các chủ thể nộp thuế có quyền yêu cầu hoàn thuế GTGT đầu vào (có thể sẽ được hoàn loại toàn bộ số thuế đầu vào mà doanh nghiệp đã nộp, vì thuế suất GTGT của hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu chỉ là 0%)

Thứ tư, hoàn thuế GTGT là động lực để các doanh nghiệp kinh doanh hàng hóa, dịch vụ chịu thuế thực hiện nghiêm chỉnh chế độ hóa đơn, chứng

từ, chế độ kế toán Hoàn thuế GTGT được thực hiện trên cơ sở căn cứ yếu tố thuế đầu ra và yếu tố thuế đầu vào Vì vậy, các chủ thể muốn được hoàn thuế phải chứng minh được quyền hoàn thuế của mình thông qua các hồ sơ, chứng

từ hợp pháp Để thực hiện được quyền hoàn thuế của mình thì trong quá trình hoạt động, kinh doanh của mình các chủ thể này phải tuân thủ đúng chế độ hóa đơn chứng từ

1.1.2 Khái niệm và đặc điểm của các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng

1.1.2.1 Khái niệm các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng

Tội phạm hóa là việc ghi nhận trong pháp luật hình sự một hành vi nào

đó là tội phạm (mà trước đây chưa được pháp luật hình sự coi là tội phạm) và quy định trách nhiệm hình sự đối với việc thực hiện hành vi đó Trước giai đoạn đổi mới, kinh tế nước ta phát triển theo hướng quản lý tập trung, quan liêu bao cấp do đó, các thành phần kinh tế tư nhân chưa phát triển, chính vì

vậy, việc xuất hóa đơn chưa xuất hiện trong thực tế quản lý kinh tế Sau Đại hội Đảng lần thứ VI, Đảng ta đã tiến hành cải cách, đổi mới toàn diện về kinh

tế, xã hội, phát triển theo hướng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với nền tảng là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, trong đó có thành phần kinh tế tư nhân, quản lý kinh tế của các doanh nghiệp bằng hóa đơn, chứng từ Trong nền kinh tế thị trường, việc quản lý thuế của các doanh nghiệp bắt buộc phải tiến bằng chế độ hóa đơn, chứng từ và chế độ kế toán Đặc biệt là Nhà nước đã ban hành hàng loạt các loại thuế để quản lý kinh tế như thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân Lần đầu tiên ở nước ta ban hành về một hình thức thuế mới, chuyên đánh vào phần giá trị gia tăng của hàng hóa, dịch vụ mà người tiêu dùng sử dụng Sự xuất hiện của một hình thức thuế mới đã tác động sâu rộng đến mọi mặt của nền kinh tế, việc quản lý thuế của Nhà nước trở nên dễ dàng hơn, ngân sách nhà nước được tăng một nguồn thu đáng kể Tuy nhiên, sự xuất hiện của hình thức thuế mới này, đặc biệt là chính sách của Nhà nước về chế độ hoàn thuế giá trị gia tăng dẫn đến việc các đối tượng đã lợi dụng chính sách này để lừa đảo chiếm đoạt tiền hoàn thuế, trốn thuế, buôn lậu Do đó, việc tội phạm hóa đối với các hành vi chiếm đoạt tiền hoàn thuế giá trị gia tăng là một nhu cầu tất yếu, để nhằm xử lý hình sự đối với các tội phạm này, nhằm ngăn chặn, hạn chế tiến tới đẩy lùi các hành vi này ra khỏi đời sống kinh tế

Trước khi tìm hiểu về khái niệm các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh

tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng chúng ta phải tìm hiểu thế nào là các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế

Trong các giáo trình luật hình sự và tội phạm học hiện nay, khái niệm các tội xâm phạm TTQLKT được đề cập đến một cách khá đơn giản và khá thống nhất Có thể điểm qua một số quan điểm chính về khái niệm các tội xâm phạm TTQLKT như sau:

Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm hại nền kinh tế quốc dân, gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, lợi ích hợp pháp của tổ chức và của công dân qua việc vi phạm các quy

định của Nhà nước trong quản lý kinh tế [46, tr.81]

Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế là hành vi nguy hiểm cho xã hội, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc

vô ý, xâm phạm trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, lợi ích hợp pháp của

tổ chức và cá nhân [29 Tr.329]

Các khái niệm trên đây được xây dựng trên cơ sở khái niệm chung về tội phạm và tên gọi chung của nhóm tội phạm (tên chương) Tên chương là sự phản ánh khái quát nhất nhóm các quan hệ xã hội có cùng tính chất bị nhóm các tội xâm hại - khách thế loại của tội phạm Đây cũng là đặc điểm chung đặc trưng nhất của nhóm tội phạm Bước tiếp cận và phương thức xây dựng khái niệm tội phạm như vậy là tương đối hợp lý Tuy nhiên, các khái niệm trên đây còn đưa ra tương đối chung chung Lý do cơ bản dẫn đến hạn chế này, theo chúng tôi là do chưa làm rõ được nội hàm khách thể loại của tội phạm, hay thuật ngữ “trật tự quản lý kinh tế”

Các thuật ngữ “trật tự quản lý kinh tế”, “cơ chế quản lý kinh tế”, “quan

hệ quản lý kinh tế” đều gắn với chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước Việc quy định các tội xâm phạm TTQLKT và trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm TTQLKT là xuất phát từ trật tự quản lý kinh tế, cơ chế quản lý kinh tế, quan hệ quản lý kinh tế và rộng hơn là chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước bị hành vi phạm tội xâm hại đáng kể Lẽ dĩ nhiên, qua việc vi phạm các chế độ, chính sách quản lý kinh tế, nền kinh tế đất nước, lợi ích của Nhà nước, của các chủ thể kinh tế và lợi ích của người tiêu dùng đều bị xâm hại [32, tr.34]

Như vậy, nếu xuất phát từ hành vi nguy hiểm cho xã hội của tội phạm,

có thể phát biểu khái niệm các tội xâm phạm TTQLKT như sau: Các tội xâm phạm TTQLKT là các hành vi vi phạm các quy định của Nhà nước trong quản

lý kinh tế, xâm phạm cơ chế Nhà nước quản lý, vận hành nền kinh tế, gây thiệt hại đáng kể cho nền kinh tế, lợi ích của Nhà nước, các chủ thể kinh tế và người tiêu dùng

Nếu xuất phát từ khái niệm chung về tội phạm và khách thể loại (nhóm) của tội phạm, có thể phát biểu khái niệm các tội xâm phạm TTQLKT như sau:

Các tội xâm phạm TTQLKT là các hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong BLHS, do người có năng lực TNHS thực hiện một cách có lỗi, xâm hại các quan hệ phát sinh trong quá trình quản lý, vận hành nền kinh tế giữa các cơ quan quản lý Nhà nước về kinh tế và các chủ thể kinh tế

Trong lĩnh vực trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước có rất nhiều loại tội phạm khác nhau, trong đó có các loại tội phạm trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị giá tăng Trước khi BLHS 1999 được sửa đổi, bổ sung vào năm 2009 thì trong lĩnh vực thuế GTGT chưa có điều luật cụ thể nào quy định trực tiếp về các hành vi xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực thuế GTGT Trong giai đoạn này, hành vi chiếm đoạt tiền hoàn thuế giá trị gia tăng được Thông tư liên tịch số 21/2004/TTLT/BCA-TANDTC-VKSNDTC-BTP ngày

23 tháng 11 năm 2004 Hướng dẫn việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi mua bán, sử dụng trái phép hóa đơn giá trị gia tăng thì hành vi hoàn thuế giá trị gia tăng tùy từng tính chất, đặc điểm của hành vi và chủ thể

mà có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tội tham ô tài sản, tội buôn lậu, tội trốn thuế [51]

Tuy nhiên, hiện nay, Thông tư liên tịch số TANDTC-VKSNDTC-BTP đã bị thay thế bằng Thông tư liên tịch số 10/2013/TTLT/BTP-BCA-TANDTC-VKSNDTC-BTC ngày 26 tháng 6 năm

21/2004/TTLT/BCA-2013 hướng dẫn một số điều của BLHS về tội phạm trong lĩnh vực thuế, tài

chính - kế toán và chứng khoán Hiện nay, theo Thông tư trên thì không quy định trực tiếp việc chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT sẽ áp dụng trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và tội tham ô tài sản, cũng như tội buôn lậu và tội trốn thuế Về bản chất, hành vi chiếm đoạt tiền hoàn thuế, vẫn

sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội phạm trên Tuy nhiên, các tội phạm về lừa đạo chiếm đoạt tài sản (Chương xâm phạm sở hữu) và Tội tham

ô tài sản (Chương các tội phạm về chức vụ) không thuộc phạm vi của các tội phạm xâm phạm TTQLKT (Chương XVI - Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế) do đó, trong phạm vi luận văn này, để phù hợp với tên đề tài, chúng tôi chỉ nghiên cứu về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng mà không nghiên cứu về các tội phạm trong các chương khác cũng liên quan đến chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT

Sau khi BLHS được sửa đổi, bổ sung vào năm 2009, đã bổ sung thêm hai tội danh liên quan đến xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hóa đơn, chứng

từ là Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ, thu nộp ngân sách nhà nước và Tội vi phạm quy định về bảo quản, quản lý hóa đơn, chứng

từ thu nộp ngân sách nhà nước Như vậy, về bản chất, các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT theo quy định của BLHS năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 bao gồm các tội phạm sau: Tội trốn thuế; Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ, thu nộp ngân sách nhà nước

và Tội vi phạm quy định về bảo quản, quản lý hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước Bởi lẽ, khi thực hiện hành vi chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT, người phạm tội sẽ tiến hành các hành vi khác liên quan đến hợp thức hóa hóa đơn, chứng từ để chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT từ nhà nước Đồng thời kết quả của quá trình chiếm đoạt này cũng góp phần thực hiện hành vi trốn thuế của các đối tượng phạm tội

Từ những phân tích trên, có thể rút ra khái niệm các tội xâm phạm trật

tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT như sau:

Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng là hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách có lỗi, xâm hại các quan hệ phát sinh trong quá trình quản lý kinh tế ở lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng

1.1.2.2 Đặc điểm của các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng

Từ khái niệm trên ta có thể thấy, các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị gia tăng có các đặc điểm sau

Thứ nhất, các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế giá trị

gia tăng có đầy đủ các đặc điểm của tội phạm nói chung Theo các nhà luật hình sự hiện nay, tội phạm bao gồm các dấu hiệu cơ bản là: tính nguy hiểm cho xã hội, tính có lỗi, tính trái pháp luật hình sự Từ dấu hiệu chung của tội phạm chúng ta có thể thấy, các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT cũng có các đặc điểm như: tính nguy hiểm cho xã hội, tính trái pháp luật hình sự và tính có lỗi Bởi lẽ quan hệ giữa nhóm tội phạm này với các tội phạm nói chung là quan hệ giữa cái cụ thể và cái toàn thể Do cái cụ thể cần phải có đầy đủ đặc tính của cái toàn thể nên các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT có đầy đủ những đặc tính của tội phạm nói chung

Thứ hai, các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT là

các tội phạm trong Chương các tội xâm phạm TTQLKT, do đó, tính chất chung của nó là các tội phạm này xâm phạm tới các quan hệ phát sinh trong quá trình quản lý kinh tế, vận hành nền kinh tế giữa các cơ quan quản lý Nhà nước về kinh tế và các chủ thể kinh tế [32, tr.27] Như vậy, từ đặc điểm này ta

có thể rút gọn được đối tượng nghiên cứu của luận văn, theo đó luận văn chỉ nghiên cứu về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT chứ không nghiên cứu về các tội phạm nói chung trong lĩnh vực hoàn thuế

GTGT như tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tội tham ô, tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng Như vậy, các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT trước hết phải là các tội phạm nằm trong Chương các tội xâm phạm TTQLKT nói chung, có đầy đủ đặc điểm của nhóm các tội phạm này, trong đó vấn đề quan trọng nhất là khách thể nhóm của các tội phạm này là xâm hại các quan hệ phát sinh trong quá trình quản lý, vận hành nền kinh tế

Thứ ba, các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT có

đặc trưng là đều liên quan đến các hành vi mua bán, sử dụng hóa đơn GTGT

và các tờ khai thuế GTGT để nhằm các mục đích khác nhau như: lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tham ô tài sản, trốn thuế, buôn lậu cũng từ đó BLHS năm

1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 đã bổ sung thêm hai tội phạm liên quan đến lĩnh vực này đó là Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước và Tội vi phạm quy định về bảo quản, quản lý hóa đơn, chứng từ nộp ngân sách nhà nước Như vậy, các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT phải là các tội vừa nằm trong Chương các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT, tuy nhiên, phải xâm phạm trực tiếp tới quá trình mua bán, sử dụng hóa đơn GTGT và các hành vi

có liên quan đến hoạt động thu nộp thuế GTGT, bao gồm các tội: Tội trốn thuế; Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước và Tội vi phạm quy định về bảo quản, quản lý hóa đơn, chứng

từ nộp ngân sách nhà nước

1.2 LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

1.2.1 Quy định của pháp luật hình sự về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế từ sau Cách mạng tháng Tám đến trước khi có Bộ luật hình sự năm 1985

Cách mạng tháng 8 thành công, những toàn Đảng, toàn dân vẫn phải đương đầu với cuộc chiến chống giặc đói, giặc rét và giặc ngoại xâm Những hành vi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống kinh tế của nhân dân, xâm phạm chế độ kinh tế, tài chính của đất nước được đánh giá có mức độ nguy hiểm ngang bằng và cần nghiêm trị như những hành vi chống đối chính quyền Cách mạng

Nhằm trừng trị kịp thời những hành vi xâm phạm pháp luật kinh tế, bảo

vệ nền kinh tế non trẻ của đất nước, tạo điều kiện cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi, Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã ban hành hàng loạt các văn bản pháp luật chủ yếu dưới dạng các sắc lệnh Trong đó phải kể đến các sắc lệnh quan trọng như:

- Sắc lệnh số 07/SL của Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ cộng hòa ngày 05/9/1945 về việc để sự buôn bán và chuyên chở thóc gạo được tự do trong toàn hạt Bắc bộ Sắc lệnh 07/SL đề ra đường lối xử lý nghiêm khắc đối với các hành vi tích trữ thóc gạo, mưu sự đầu cơ xét ra có phương hại đến nền kinh tế Khoản thứ tư của Sắc lệnh nêu rõ: “Kẻ nào tích trữ thóc gạo, mưu sự đầu cơ, xét ra có phương hại đến nền kinh tế sẽ bị nghiêm phạt theo quân luật và gia sản sẽ bị tịch thu”

- Sắc lệnh số 202/SL của Chủ tịch Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hòa ngày 15/10/1946 quy định về việc buôn bán vàng bạc Điều thứ 5 Sắc lệnh quy định: Nếu trái với các điều nói trên (quy định về buôn bán vàng) sẽ

bị phạt: Tiền nhất thiết gấp ba số vàng gian lận hay định gian lận; Tù từ một

tháng đến hai năm hoặc sẽ phải chịu một trong hai thứ hình phạt ấy; Nếu tái phạm có thể bị phạt tù từ sáu tháng đến năm năm

- Sắc lệnh số 180/SL ngày 20 - 12 - 1950 của Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà ấn định hình phạt đối với những hành vi phá hoại nền tài chính quốc gia, làm tội thiệt đến giá trị hay làm khó dễ cho sự lưu hành giấy bạc Việt Nam Điều 1 Sắc lệnh quy định: Những người đầu cơ tiền tệ, làm giấy bạc giả, lưu hành giấy bạc giả, tàng trữ hay lưu hành những giấy bạc của địch hay đã có lệnh cấm, hoặc có những hành động có tính cách phá hoại nền tài chính quốc gia sẽ bị truy tố trước Toà án quân sự

Có thể nói đây là những quy định đầu tiên của Nhà nước về các tội phạm kinh tế nói chung, các tội xâm phạm TTQLKT nói riêng Nhìn chung, các quy định còn đơn giản, song đã khẳng định khá rõ ràng quan điểm của Đảng và Nhà nước ta là nghiêm phạt các hành vi gây phương hại cho nền kinh tế, tài chính của đất nước

Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 mở ra giai đoạn mới của Cách mạng Việt Nam, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Miền Bắc, đấu tranh giải phóng Miền Nam Hiến pháp năm 1959 ra đời thay thế Hiến pháp năm 1946 và là cơ

sở pháp lý cho nhiệm vụ ở giai đoạn mới của Cách mạng Việt Nam Chương

II Hiến pháp năm 1959 (từ Điều 9 đến Điều 21), quy định rõ chế độ kinh tế của Việt Nam là “nền kinh tế xã hội chủ nghĩa” (Điều 9) với “kinh tế quốc doanh thuộc hình thức sở hữu toàn dân giữ vai trò lãnh đạo trong nền kinh tế quốc dân và được Nhà nước đảm bảo phát triển ưu tiên” (Điều 12) Trên cơ

sở quy định này, tính chất của quan hệ xã hội là khách thể của các tội phạm về kinh tế đã được xác lập

Để bảo vệ chế độ kinh tế theo Hiến pháp năm 1959, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật quan trọng làm cơ sở pháp lý cho cuộc đấu tranh chống các tội phạm về kinh tế Một số hành vi phạm tội về kinh tế được đánh giá là có mức độ nghiêm nguy hiểm cho xã hội cao và cần bị nghiêm trị là:

- Hành động đầu cơ về kinh tế (Sắc luật số 001/SLt của Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà ngày 19-4-1957 cấm chỉ mọi hành động đầu cơ

về kinh tế );

- Các hành động buôn bán, tích trữ, vận chuyển trái phép vật tư, hàng hoá do Nhà nước thống nhất quản lý (Chỉ thị số 146-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 5-6-1974);

- Các hành động chống thuế nông nghiệp (Thông tư 3887-VNH/HS ngày 02-11-1957 của Bộ Tư pháp);

- Việc nấu rượu trái phép (Pháp lệnh ngày 13-10-1966 của Uỷ ban thường vụ Quốc hội);

- Các hành vi đầu cơ, buôn lậu kim khí quý, đá quý, ngọc trai (Nghị Định số 355-TTg ngày 16-7-1958 của Thủ tướng Chính phủ)

So với các văn bản pháp luật thời kỳ trước, các văn bản pháp luật thời

kỳ này đã có bước phát triển đáng kể, cả về loại hình văn bản, kỹ thuật lập pháp và nội dung quy định Từ chỗ chỉ với các quy định đơn giản dưới hình thức sắc lệnh, các nhà làm luật đã quy định về tội phạm kinh tế ở nhiều dạng văn bản khác nhau như sắc luật, thông tư, chỉ thị, pháp lệnh Các nhà làm luật cũng chú ý xác định cụ thể các hành vi gây phương hại nền kinh tế bị coi

là tội phạm và đường lối xử lý các tội phạm này

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, mặc dù gặp rất nhiều khó khăn

do chiến tranh, song Nhà nước ta vẫn chú ý hoàn thiện pháp luật về quản lý kinh tế và hoàn thiện các quy định về các tội phạm về kinh tế Các quy định

về các tội phạm về kinh tế thời kỳ này khá chặt chẽ về mặt pháp lý và mang tính hiệu quả cao trong thực tiễn áp dụng Hai văn bản có vai trò quan trọng thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước ta đối với các tội phạm về kinh tế thời kỳ này là:

- Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản xã hội chủ nghĩa ngày

21 - 10 - 1970;

Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản xã hội chủ nghĩa (Pháp lệnh năm 1970) quy định về các tội phạm gây thiệt hại trực tiếp và gián tiếp đến tài sản Việc xây dựng Pháp lệnh năm 1970 thể hiện kỹ thuật lập pháp tiến bộ đáng kể Pháp lệnh năm 1970 được kết cấu thành 3 chương: chương I

- Nguyên tắc chung, chương II - Tội phạm và hình phạt và chương III - Điều khoản chung Chính sách hình sự đối với tội phạm được thể hiện khá rõ nét Pháp lệnh năm 1970 xác định mục đích của việc ban hành Pháp lệnh là “để bảo vệ tài sản xã hội chủ nghĩa, góp phần tăng cường tiềm lực kinh tế và quốc phòng, bảo vệ nền văn hoá dân tộc, nâng cao đời sống của nhân dân, bảo đảm thắng lợi hoàn toàn cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và cho cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước; để phát huy tinh thần làm chủ tập thể của cán bộ, công nhân viên chức và toàn thể nhân dân, đề cao đạo đức xã hội chủ nghĩa và ý thức tôn trọng và bảo vệ tài sản xã hội chủ nghĩa, động viên mọi người ra sức đấu tranh chống những hành vi xâm phạm tài sản đó” Các nguyên tắc xử lý được xác định rõ ràng: “nghiêm trị bọn lưu manh chuyên nghiệp, bọn tái phạm, bọn phạm tội có tổ chức, bọn cầm đầu, bọn lợi dụng chức vụ quyền hạn để phạm tội, bọn gây thiết hại nặng; xử nhẹ hoặc miễn hình phạt cho những kẻ tự thú, thật thà hối cải, tố giác đồng bọn hoặc tự nguyện bồi thường thiệt hại đã gây ra”[49, tr.231]

Chương II Pháp lệnh năm 1970 quy định khá rõ ràng về các tội phạm

và hình phạt cụ thể Đáng lưu ý là một số hành vi xâm phạm TTQLKT cũng được quy định khá cụ thể trong Pháp lệnh Điều 12 quy định về tội cố ý làm trái nguyên tắc, chính sách, chế độ, thể lệ về kinh tế tài chính gây thiệt hại đến tài sản xã hội chủ nghĩa; Điều 13 quy định về tội vi phạm chế độ tem phiếu dùng vào việc phân phối tài sản xã hội chủ nghĩa

Pháp lệnh năm 1970 đã chú ý xây dựng cấu thành tội phạm cơ bản và cấu thành tội phạm tăng nặng với các tình tiết định khung tăng nặng và các khung hình phạt riêng có ý nghĩa phân hoá TNHS đối với các tội phạm cụ thể

Sau ngày Miền Nam được giải phóng năm 1975, để đối phó với các thế lực thù địch phá hoại nền kinh tế, ngày 15 - 3 - 1976 Hội đồng Chính Phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà Miền Nam Việt Nam đã ban hành Sắc luật số

03 - SL/76 quy định các tội phạm và hình phạt, xét xử các tội phạm ở miền NamViệt Nam ở thời điểm ban hành

Sắc luật số 03-SL/76 được coi là sự khái quát chính sách hình sự về tội phạm và hình phạt nói chung Sắc luật số 03-SL/76 xác định có bảy loại tội phạm: 1) Tội phản cách mạng (Điều 3); 2) Tội xâm phạm đến tài sản công cộng (Điều 4); 3) Tội xâm phạm đến thân thể và nhân phẩm của công dân (Điều 5); 4) Tội kinh tế (Điều 6); 5) Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn và tội hối lộ (Điều 7); 6) Tội xâm phạm tài sản riêng của công dân (Điều 8) và 7) Tội xâm phạm đến trật tự công cộng, an toàn công cộng và sức khoẻ của nhân dân (Điều 9) Như vậy, tội kinh tế được đánh giá có mức độ nguy hiểm thứ tư trong bảy nhóm tội phạm

Lần đầu tiên, khái niệm tội kinh tế được xác lập:

“ Tội kinh tế là tội gây thiệt hại về kinh tế, tài chánh cho Nhà nước, cho hợp tác xã hoặc cho tập thể nhân dân, gây trở ngại cho việc khôi phục và phát triển sản xuất, cho việc ổn định và cải thiện đời sống của nhân dân, gồm

có các loại :

- Sản xuất hàng giả, cố ý lừa gạt người tiêu thụ

- Kinh doanh trái phép, cố ý trốn tránh quy định của Nhà nước

- Làm bạc giả hoặc tiêu thụ bạc giả

- Mua gian, bán lận, trốn thuế, lừa gạt nhà cầm quyền

- Đầu cơ, tích trữ, tung tin thất thiệt dìm giá, tăng giá phá rối thị trường

- Bán hàng Nhà nước cấm” (Điều 6)

Sắc luật 03-SL/76 có nội dung (về tội danh và đường lối xử lý) về cơ bản là thống nhất với các Pháp lệnh năm 1970 Điểm mới của Sắc luật 03- SL/76 so với các văn bản pháp luật trước đó là đã khái quát được tính chất

nguy hiểm của các hành vi phạm tội kinh tế, tập hợp được những hình thức phạm tội phổ biến cần nghiêm trị [50, tr.148]

Như vậy, qua nghiên các quy định về tội phạm xâm phạm các tội xâm phạm TTQLKT trong giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám đến trước khi BLHS lần đầu tiên được ban hành ta thấy, trong giai đoạn này các tội xâm phạm TTQLKT đã được bước đầu đề cập đến trong các văn bản quy phạm pháp luật về hình sự của nhà nước ta Tuy nhiên, đặt trong mối tương quan với các quy định nhằm bảo vệ chế độ chính trị, trật tự xã hội khác như tội phản cách mạng, tội xâm phạm tài sản của nhà nước thì các tội phạm về xâm phạm các tội xâm phạm TTQLKT chưa được quan tâm đúng mức Đặc biệt là lĩnh vực thuế GTGT trong giai đoạn này chưa được đề cập đến, bởi lẽ nền kinh tế đang trong giai đoạn cả nước còn chiến tranh, miền Bắc thì trong tình trạng bao cấp, tập trung giải phóng miền Nam nên các thành phần kinh tế chưa phát triển, các quan hệ về thuế, kinh doanh chưa hình thành nhiều Do

đó, trong giai đoạn này, tội phạm xâm phạm trật tự các tội xâm phạm TTQLKT chưa được quy định nhiều trong các văn bản của nhà nước

1.2.2 Quy định của Bộ luật hình sự năm 1985 về các tội xâm phạm các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế

Trên cơ sở tập hợp và pháp điển hoá luật lệ về hình sự đã ban hành

từ những năm đầu của chính quyền cách mạng đến giữa những năm 1980, cũng như thể chế hoá chính sách hình sự của Nhà nước ta trong thời kỳ cả nước thống nhất đi lên chủ nghĩa xã hội, BLHS đầu tiên được Quốc hội thông qua ngày 27 - 6 - 1985, có hiệu lực ngày 1 - 1 - 1986

Quy định về các tội xâm phạm chế độ kinh tế, tài chính được tập hợp thành một chương riêng trong Phần các tội phạm của BLHS năm 1985 với tên gọi: Các tội phạm về kinh tế (chương VII Phần các tội phạm) Tên gọi mang tính chất khái quát này được kế thừa quy định tại Điều 6 Sắc luật 03-SL/76 ngày 19 - 4 -1976

Chương các tội phạm về kinh tế bao gồm 21 điều luật quy định các tội phạm cụ thể (từ Điều 164 đến Điều 184) và một điều luật quy định hình phạt

bổ sung (Điều 185) Trong quá trình áp dụng, đến giữa năm 1997, BLHS đã được Quốc hội sửa đổi bổ sung bốn lần (lần thứ nhất vào tháng 12 năm 1989, lần thứ hai vào tháng 8 năm 1991, lần thứ ba vào tháng 12 năm 1992 và lần thứ tư vào tháng 5 năm 1997) Trong cả bốn lần sửa đổi, chương các tội phạm

về kinh tế vẫn được giữ nguyên về số lượng điều luật Tuy nhiên, trong từng điều luật cụ thể đều có sự sửa đổi, bổ sung theo yêu cầu của thực tế nhằm từng bước đáp ứng yêu cầu đấu tranh bảo đảm TTQLKT, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức, góp phần duy trì và thúc đẩy kinh tế phát triển

Theo quy định của BLHS năm 1985 đã xác định các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của các tội phạm về kinh tế

Sự xâm hại chế độ kinh tế, tài chính được biểu hiện cụ thể qua sự vi phạm ở mức độ nhất định các quy định cũng như các chính sách kinh tế, tài chính của Nhà nước Những quy định và chính sách kinh tế rất đa dạng và phong phú, có thể có tính chất chung cho toàn bộ hệ thống kinh tế, nhưng cũng có thể có tính chất riêng cho từng lĩnh vực, từng ngành kinh tế Mỗi tội phạm về kinh tế cụ thể đều vi phạm những quy định, những chính sách kinh tế

cụ thể ở các mức độ khác nhau Đa số các tội phạm về kinh tế được quy định

là những tội có cấu thành tội phạm hình thức (Điều 164 đến Điều 173 và Điều

183, Điều 184) Các tội phạm còn lại có cấu thành tội phạm vật chất, tức là tội phạm hoàn thành khi hành vi đã gây ra hậu quả nhất định Hậu quả của các tội phạm về kinh tế là những thiệt hại cho nền kinh tế nói chung cũng như cho từng lĩnh vực, từng ngành kinh tế Ở những tội phạm nhất định, hậu quả đó có thể được thể hiện ở những thiệt hại vật chất cụ thể [38]

Đối với đa số các tội phạm về kinh tế, lỗi của người phạm tội là lỗi cố

ý Chủ thể thực hiện có thể là bất kỳ ai có năng lực TNHS và đạt độ tuổi luật định Trong một số tội phạm, chủ thể chỉ có thể là những người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ sở hoạt động kinh tế và trong cơ quan Nhà nước hoặc các tổ chức xã hội (Điều 174 đến Điều 182)

Bộ luật hình sự năm 1985 quy định về tội trốn thuế rất đơn giản, theo đó: “Người nào trốn thuế với số lượng lớn hoặc đã bị xử lý hành chính mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến một năm hoặc bị phạt tù

từ ba tháng đến ba năm”[38] Quy định về tội trốn thuế đã có những thay đổi

rõ rệt so với các quy định trước đây, bởi lẽ trong giai đoạn này, nền kinh tế thị trường đã bước nào được hình thành và hoàn thiện, các hành vi trốn thuế đã bắt đầu manh nha trên thực tế Vì vậy, quy định của BLHS có ý nghĩa quan trọng trong đấu tranh phòng chống hành vi này

Tuy nhiên, trong giai đoạn này, quy định về thuế GTGT chưa được ban hành bởi lẽ đầu tiên Luật thuế GTGT ban hành năm 1997, từ đó, các hành vi chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT mới bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam Quy định của Luật thuế GTGT năm 1997 một mặt đã tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thu thuế nộp ngân sách nhà nước đồng thời cũng là cơ sở để doanh nghiệp thu hồi được số thuế đã phải nộp Tuy nhiên, lợi dụng các quy định của Luật thuế GTGT về hoàn thuế, nhiều doanh nghiệp đã thực hiện các hành

vi lập hồ sơ khống để chiếm đoạt tiền hoàn thuế của Nhà nước Thực tiễn đã đặt ra việc áp dụng các quy định của BLHS để đấu tranh phòng chống tội phạm này

Chương 2

QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG VÀ THỰC TIỄN XÉT XỬ

TRÊN ĐỊA BÀN TP.HẢI PHÒNG 2.1 THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH

TẾ TRONG LĨNH VỰC HOÀN THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG

Sau một thời gian thực hiện, BLHS năm 1985 đã góp phần tích cực trong việc đấu tranh, phòng chống các loại tội phạm nói chung và các tội phạm xâm phạm các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT nói riêng Tuy nhiên, các BLHS năm 1985 cũng đã bộc lộ những vướng mắc bất cập gây khó khăn cho quá trình áp dụng BLHS năm 1999 đã được ban hành, đây là bước phát triển mới trong quá trình pháp điển hóa pháp luật hình

sự ở nước ta hiện nay Quy định về các tội xâm phạm các tội xâm phạm TTQLKT trong BLHS năm 1999 đã có những bước thay đổi cơ bản

Như trên đã phân tích tại Chương 1 của luận văn, chúng ta thấy, BLHS năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 không có một Chương hay Mục riêng qui định về các tội phạm trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT mà ở đây là một nhóm các tội phạm nằm rải rác ở các Chương, các Mục khác nhau Các tội phạm này cùng có một đặc trưng là xâm phạm tới các quan hệ xã hội trong lĩnh vực thuế GTGT như: chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT, tham ô tài sản từ tiền hoàn thuế GTGT, trốn thuế, buôn lậu Tuy nhiên, từ những đặc điểm của các tội xâm phạm TTQLKT nói chung, chúng ta thấy, các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT thuộc Chương XVI của BLHS chỉ bao gồm các tội phạm sau: Tội trốn thuế (Điều 161); Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước (Điều 164a); Tội

vi phạm quy định về bảo quản, quản lý hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước (Điều 164b) Như vậy, những quy định về các tội xâm phạm TTQLKT trong lĩnh vực hoàn thuế GTGT trong BLHS được quy định cụ thể như sau

2.1.1 Quy định của Bộ luật hình sự về tội trốn thuế

Tội trốn thuế được quy định tại Điều 161 BLHS năm 1999, Điều 161 quy định:

Người nào trốn thuế với số tiền từ một trăm triệu đồng đến dưới ba trăm triệu đồng hoặc dưới một trăm triệu đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính về hành vi trốn thuế hoặc đã bị kết án về tội này hoặc về một trong các tội quy định tại các điều 153, 154, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 164, 193,

194, 195, 196, 230, 232, 233, 236 và 238 của Bộ luật này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì [40]

Trốn thuế là không nộp thuế cho Nhà nước theo quy định của pháp luật Tội trốn thuế là tội phạm đã được quy định từ sớm vì hành vi trốn thuế là hành vi xâm phạm đến ngân sách của Nhà nước Tuy nhiên, chính sách thuế cũng tuỳ thuộc vào tình hình kinh tế xã hội của đất nước và chính sách hình

sự đối với hành vi trốn thuế cũng phụ thuộc vào tình hình đó Tội trốn thuế có những dấu hiệu cơ bản sau

- Các dấu hiệu thuộc về chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phạm này tuy không phải là chủ thể đặc biệt nhưng cũng không phải ai cũng có thể trở thành chủ thể của tội phạm này, mà chỉ những người theo quy định của pháp luật phải nộp thuế mới có thể trở thành chủ thể của tội phạm này Chủ thể của tội phạm này phụ thuộc đối tượng phải nộp các loại thuế cho Nhà nước

Nếu không có đăng ký kinh doanh mà kinh doanh hoặc kinh doanh không đúng với giấy phép kinh doanh nhằm trốn thuế thì thuộc trường hợp phạm tội kinh doanh trái phép; nếu trốn thuế xuất nhập khẩu nhằm buôn bán

hàng hoá qua biên giới thì thuộc trường hợp phạm tội buôn lậu; nếu buôn bán hàng cấm nhằm trốn thuế thì thuộc trường hợp buôn bán hàng cấm.v.v

Các điều kiện khác về chủ thể của tội phạm cũng tương tự như đối với các tội phạm khác Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm này trong bất cứ trường hợp nào, vì cả ba khoản của Điều 161 Bộ luật hình sự không có trường hợp nào là tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng

- Các dấu hiệu thuộc về khách thể của tội phạm

Người phạm tội chỉ có một hành vi khách quan duy nhất là trốn việc nộp thuế theo quy định của pháp luật Hành vi trốn nộp thuế có thể được biểu hiện khác nhau như: Khai bớt doanh thu, khai man hàng hoá, gian lận trong việc hạch toán hoặc có những thủ đoạn gian dối khác để không phải nộp số tiền thuế mà theo pháp luật họ phải nộp

Nếu người phạm tội không có thủ đoạn gian dối để trốn thuế mà chỉ có hành vi chây ỳ không chịu nộp thuế, thì không phải là hành vi trốn thuế mà tuỳ trường hợp người chây ỳ nộp thuế có thể bị xử phạt hành chính theo quy định của pháp luật về hành vi chây ỳ việc nộp thuế Nếu người có nghĩa vụ phải nộp thuế, nhưng trốn tránh việc nộp thuế bằng cách rời khỏi nơi cư trú hoặc bỏ trốn để không phải nộp thuế thì bị coi là trốn thuế [36, tr.72]

Nếu sau khi đã nộp đủ, nộp đúng số tiền thuế cho Nhà nước, nhưng sau

đó lại dùng thủ đoạn gian dối để được hoàn thuế thì hành vi của người phạm tội là hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản Ví dụ: trong thời gian qua một số doanh nghiệp, cá nhân đã lợi dụng chính sách hoàn thuế giá trị gia tăng, đã dùng thủ đoạn gian dối làm thủ tục xin hoàn thuế giá trị gia tăng

Hiện nay, theo hướng dẫn của Thông tư liên tịch số BCA-TANDTC-VKSNDTC-BTC ngày 26 tháng 6 năm 2013 hướng dẫn một

10/2003/TTLT/BTP-số quy định của BLHS về các tội phạm trong lĩnh vực thuế, tài chính - kế toán, chứng khoán thì: “Người phạm tội trốn thuế là người thực hiện một trong các

hành vi được qui định tại Điều 108 của Luật quản lý thuế, đồng thời thỏa mãn các dấu hiệu được qui định tại Điều 161 của BLHS”

Như vậy, hành vi trốn thuế vừa phải đáp ứng được điều kiện là vi phạm quy định tại Điều 108 Luật quản lý thuế vừa thỏa mãn các dấu hiệu như trên

đã phân tích về Tội trốn thuế quy định tại Điều 161 BLHS Điều 108 Luật quản lý thuế quy định:

Người nộp thuế có một trong các hành vi trốn thuế, gian lận thuế sau đây thì phải nộp đủ số tiền thuế theo quy định và bị phạt từ 1 đến 3 lần số tiền thuế trốn:

1 Không nộp hồ sơ đăng ký thuế; không nộp hồ sơ khai thuế; nộp hồ

sơ khai thuế sau chín mươi ngày, kể từ ngày hết thời hạn nộp hồ sơ khai thuế theo quy định tại các khoản 1, 2, 3 và 5 Điều 32 của Luật này hoặc ngày hết thời hạn gia hạn nộp hồ sơ khai thuế theo quy định tại Điều 33 của Luật này;

2 Không ghi chép trong sổ kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số tiền thuế phải nộp;

3 Không xuất hoá đơn khi bán hàng hoá, dịch vụ hoặc ghi giá trị trên hoá đơn bán hàng thấp hơn giá trị thanh toán thực tế của hàng hoá, dịch vụ đã bán;

4 Sử dụng hoá đơn, chứng từ bất hợp pháp để hạch toán hàng hoá, nguyên liệu đầu vào trong hoạt động phát sinh nghĩa vụ thuế làm giảm số tiền thuế phải nộp hoặc làm tăng số tiền thuế được miễn, số tiền thuế được giảm hoặc tăng số tiền thuế được khấu trừ, số tiền thuế được hoàn;

5 Sử dụng chứng từ, tài liệu không hợp pháp khác để xác định sai số tiền thuế phải nộp, số tiền thuế được hoàn;

6 Khai sai với thực tế hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu mà không khai

bổ sung hồ sơ khai thuế sau khi hàng hóa đã được thông quan trong thời gian sáu mươi ngày, kể từ ngày đăng ký tờ khai hải quan;

7 Cố ý không kê khai hoặc khai sai về thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu;